سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: "این همه ردپای تو تا کجاست که میرود"(1380)،"خیس حرفهای دوبارهام"(1382)،"من اینم از خودم-درست شنیدی-"(1382)،"یک سیب در سه دیس (1388)" و "نتها به ریل" (1392) از دفترهای شعرهای محمد آشور است. شاعر و منتقد معاصر که اکنون نزدیک به دو دهه است که در حوزه شعر به صورت حرفهای فعالیت میکند.
محمد آشور در این گفت و گو به ما میگوید: "ﻣﺮﺩﻡ ﻛﻤﺎﻛﺎﻥ ﺑﻪ ﺷﻌﺮ و ﻫﻨﺮ ﺩﺭ ﺷﻜﻞ ﻋﺎﻣﻴﺎﻧﻪی ﺁﻥ ﺭﻭﻱ ﺧﻮﺵ ﻧﺸﺎﻥ ﻣﻲﺩﻫﻨﺪ. ﻛﺎﻓﻲﺳﺖ ﻓﻀﺎﻫﺎﻱ ﻣﺠﺎﺯﻱ ﺭا ﺭﺻﺪ ﻛﻨﻴﻢ و ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ ﮔﻤﺎﻥ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺩﻟﻲ ﺷﻜﺴﺘﻪ ﺩاﺭﺩ و ﺑﺎ ﺣﺮﻭﻑ اﻟﻔﺒﺎ ﻫﻢ ﺁﺷﻨﺎﻳﻲ، ﺷﻌﺮﻭاﺭهﻫﺎﻳﻲ ﻣﻲنویسد و نشر ﻣﻲدهد."
مشروح گفت و گوی ما چنین است:
رابطه ادبیات به طور عام و گونه هنری شعر به طور خاص با فرهنگ جامعه چگونه رابطهای است؟ اگر فکر میکنید که مردم ما چندان به شعر روی خوش نشان نمیدهند، به نظرتان میتوان پیگیر برآیندِ شعر بر فرهنگ جامعه بود؟
ﻣﺮﺩﻡ ﻛﻤﺎﻛﺎﻥ ﺑﻪ ﺷﻌﺮ و ﻫﻨﺮ ﺩﺭ ﺷﻜﻞ ﻋﺎﻣﻴﺎﻧﻪی ﺁﻥ ﺭﻭﻱ ﺧﻮﺵ ﻧﺸﺎﻥ ﻣﻲﺩﻫﻨﺪ. ﻛﺎﻓﻲﺳﺖ ﻓﻀﺎﻫﺎﻱ ﻣﺠﺎﺯﻱ ﺭا ﺭﺻﺪ ﻛﻨﻴﻢ و ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ ﮔﻤﺎﻥ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺩﻟﻲ ﺷﻜﺴﺘﻪ ﺩاﺭﺩ و ﺑﺎ ﺣﺮﻭﻑ اﻟﻔﺒﺎ ﻫﻢ ﺁﺷﻨﺎﻳﻲ، ﺷﻌﺮﻭاﺭهﻫﺎﻳﻲ ﻣﻲنویسد و نشر ﻣﻲدهد.
اﺳﺘﻘﺒﺎﻝ ﻋﻤﻮﻡ اﺯ ﺷﻌﺮﻫﺎﻱ ﺳﻬﻞاﻟﻮﺻﻮﻝ و ﺭاﺣﺖاﻟﺤﻠﻘﻮﻡ ﻛﻢ ﻧﻴﺴﺖ؛ درست مثل اﺳﺘﻘﺒﺎل ایشان اﺯ "اﺧﺮاﺟﻲﻫﺎ" و "رﺳﻮاﻳﻲ" و اﺯ اﻳﻦ ﻗﻤﺎﺵ.
ﺗﻦﺩاﺩﻥ ﺑﻪ ﭘﺴﻨﺪ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﺗﻦﭘﺮﻭﺭ و ﺗﻨﺒﻞ و ﺷﻮﻕ ﺑﺮﻧﺪ ﺷﺪﻥ و ﻣﺴﺎﺑﻘﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ ﺗﻌﺪاﺩ ﻓﺎﻟﻮﺭﻫﺎ و اﻳﺪﻩﺁﻝﻫﺎﻱ ﻛﻮﭼﻚ و ﻧﻪ ﺩﺭ ﺷﺎٔﻥ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ، اﺯ ﻫﻨﺮ اﻣﺮﻭﺯ ﻭﺿﻌﻴﺘﻲ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻛﻪ ﺷﺎﻫﺪﻳﻢ.
ﺩﺭ ﻳﻚ ﻛﻼﻡ، ﺗﺼﺤﻴﺢ اﻳﻦ ﺭاﺑﻂﻪ ﺩﻭﺳﻮﻳﻪ ﺑﻴﻦ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ و ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻛﺎﺭ ﺳﺎﺩﻩاﻱ ﻧﻴﺴﺖ. ﺗﺎ ﺯﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻧﺎﺷﺮاﻥ ﺑﺮاﻱ اﻧﺘﺸﺎﺭ ﺁﺛﺎﺭ ﺷﺎﻋﺮاﻥ ﺑﻪ ﺗﻌﺪاﺩ ﻓﺎﻟﻮﺭﻫﺎﻱ اﻳﻨﺴﺘﺎﮔﺮاﻡ مولف ﻧﻆﺮ ﺩاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ، ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻣﻮﻟﻔﺎن ﺑﺴﻴﺎﺭﻱ ﻫﻢ ﻛﻪ ﺑﻪﺟﺎﻱ ﭘﺮﺩاﺧﺘﻦ ﺑﻪ اﺭﺗﻘﺎﻱ ﺳﻂﺢ ﻫﻨﺮ، ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺸﻐﻠﻪﻫﺎﻱ ﻛﻮﺩﻛﺎﻧﻪ ﻣﺸﻐﻮﻝ ﺷﻮﻧﺪ. و ﻣﮕﺮ ﺟﺰ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻭﺿﻌﻴﺖ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺭا ﻫﻤﻴﻦ ﺭﻭﻳﻜﺮﺩﻫﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺳﺎﺯﺩ؟
ما چگونه میتوانیم رغبت مردم به ادبیات را زیاد کنیم؟ چرا ما کم داستان یا شعر میخوانیم؟
اﻳﻦﺭﻭﺯﻫﺎ ﺯﻳﺎﺩ ﻣﻲﺷﻨﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺮﺩﻡ ﻓﺮﺻﺖ ﻛﺘﺎﺏ ﺧﻮاﻧﺪﻥ ﻧﺪاﺭﻧﺪ ﻳﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﻭﺿﻌﻴﺖ اﻗﺘﺼﺎﺩﻱ ﻣﺮﺩﻡ ﺧﺮاﺏ اﺳﺖ و ﺗﻮاﻥ ﺧﺮﻳﺪ ﻛﺘﺎﺏ ﻧﺪاﺭﻧﺪ. ﮔﺮﭼﻪ ﻣﺸﻐﻠﻪ و ﮔﺮﻓﺘﺎﺭی ﻣﺮﺩﻡ و ﻣﺸﻜﻼﺕ اﻗﺘﺼﺎﺩﻱ ﭘﻴﺶ ﺭﻭﻱﺷﺎﻥ ﺭا ﺑﻪ ﺭﻭﺷﻨﻲ ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ اﻣﺎ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻢ اﻳﻦ اﺳﺘﺪﻻﻝﻫﺎ ﺭا ﺑﭙﺬﻳﺮﻡ. ﭼﺮا ﻛﻪ اﺯ ﻃﺮﻓﻲ اﻳﻦ ﺭا ﻫﻢ ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ ﻛﻪ ﺑﺨﺶ ﺑﺰﺭﮔﻲ اﺯ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺮﺩﻡ، اﻭﻗﺎﺕ ﻃﻮﻻﻧﻲ ﺭا ﺻﺮﻑ ﺩﻳﺪﻥ و ﺷﻨﻴﺪﻥ ﺩاﺑﺴﻤﺶ و ﺟﻮﻙ و ﺧﻮاﻧﺪﻥ ﺷﻌﺮﻫﺎ و ﻣﺘﻮﻥ ﻣﺒﺘﺬﻝ (ﺑﻪ ﻟﺤﺎﻅ اﺩﺑﻲ) ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ. اﺗﻔﺎﻗﺎ ﻣﻦ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻣﺮﺩﻡ ﻛﻢ ﻫﻢ ﻧﻤﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ، ﺑﻠﻜﻪ اﺯ ﻣﺘﻮﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺧﻮاﻧﺪﻩ ﺷﻮﻧﺪ ﮔﺮﻳﺰاﻧﻨﺪ. ﻣﺮﺩﻡ ﺑﺮﻭﺷﻮﺭﻫﺎﻱ ﺗﺒﻠﻴﻐﺎﺗﻲ ﺭا ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ و ﺷﻌﺮﻫﺎ و ﺩاﺳﺘﺎﻥﻫﺎﻳﻲ ﺭا ﻛﻪ اﺭﺯﺵ اﺩﺑﻲﺷﺎﻥ ﭼﻴﺰﻱ ﺩﺭ ﺣﺪﻭﺩ ﻫﻤﺎﻥ ﺑﺮﻭﺷﻮﺭﻫﺎﻱ ﺗﺒﻠﻴﻐﺎﺗﻲﺳﺖ.
اﺯ ﻃﺮﻑ ﺩﻳﮕﺮ حتی ﺑﺎ ﻭﺟﻮﺩ ﮔﺮاﻥﺷﺪﻥ ﻛﺘﺎﺏ، ﻫﻨﻮﺯ ﻗﻴﻤﺖ ﺁﻥ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺳﺎﻳﺮ اﻗﻼﻡ ﭘﺎﻳﻴﻦ اﺳﺖ. اﻛﺜﺮ ﻣﺮﺩﻡ ﻋﻠﻲﺭﻏﻢ ﻣﺸﻜﻼﺕ اﻗﺘﺼﺎﺩﻱ ﻫﻨﻮﺯ ﺗﻮاﻥ ﺧﺮﻳﺪ ﻛﺘﺎﺏ ﺭا ﺩاﺭﻧﺪ و ﻣﺸﻜﻞ ﺟﺎﻱ ﺩﻳﮕﺮﻱﺳﺖ.ﻣﺸﻜﻞ اﺯ ﺁﻥﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺎ ﺩاﻧﺎﻳﻲ ﺩﺭ ﻧﮕﺎﻩ ﻋﻤﻮﻡ ﺩﻳﮕﺮ اﻫﻤﻴﺖ ﭼﻨﺪاﻧﻲ ﻧﺪاﺭﺩ و اﻣﺘﻴﺎﺯﻱ ﻣﺤﺴﻮﺏ ﻧﻤﻲﺷﻮﺩ. ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ ﺑﻪﻧﻆﺮ ﻣﻲﺭﺳﺪ ﻭﺿﻌﻴﺖ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﺷﺪﺕ ﺳﻴﺮ ﻗﻬﻘﺮاﻳﻲ ﺩﺭ ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪ و اﮔﺮ متهم به ﺳﻴﺎﻩﻧﻤﺎﻳﻲ ﻧﺸﻮﻡ، باید بگویم ﻣﻌﻴﺎﺭﻫﺎﻱ اﺧﻼﻗﻲ و اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺩﺭ ﺣﺎﻝ ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺭﻭ ﺑﻪ ﺯﻭاﻝ اﺳﺖ. ﺑﺮاﻱ ﺭﺳﻴﺪﻥ ﺑﻪ ﻫﺪﻓﻲ ﻛﻪ ﻣﻮﺭﺩ ﭘﺮﺳﺶ ﺷﻤﺎﺳﺖ، ﻫﺮ ﻛﺲ ﻭﻇﻴﻔﻪاﻱ ﺩاﺭﺩ؛ ﻣﻦ ﺑﻪﻋﻨﻮاﻥ ﻣﻮﻟﻒ ﻣﻲﺑﺎﻳﺪ ﻭﻗﺖ و اﻧﺮﮊﻱ ﺧﻮﺩ ﺭا ﺟﺎﻱ ﻓﺮﺑﻪﻛﺮﺩﻥ ﻧﺎﻡ ﺧﻮﺩ ﺻﺮف ﺁﺛﺎﺭ ﺧﻮﺩ ﻛﻨﻢ. "ﻧﺎﺷﺮ" ﻣﻲﺑﺎﻳﺪ اﺛﺮ ﺭا ﻣﻌﻴﺎﺭ ﺩاﻭﺭﻱ ﺑﺮاﻱ اﻧﺘﺸﺎﺭ ﻗﺮاﺭ ﺩﻫﺪ ﻧﻪ ﻧﺎﻡ ﻣﻮﻟﻔﻲ ﺭا ﻛﻪ ﺧﻮﺩ و ﺷﺮﻛﺎیی از قبیل "رسانه" و "سیستم پخش کتاب" ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﻛﺮﺩﻩاﻧﺪ. ﺭﺳﺎﻧﻪﻫﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺩﻏﺪﻏﻪﻫﺎﻱ ﻛﺎﺳﺐﻛﺎﺭاﻧﻪ، ﺑﺎﻧﺪﺑﺎﺯﻱ و ﻣﺤﻔﻞﺳﺎﺯﻱ را مایه شرم خود بدانند.
اﻣﺎ ﻫﻤﻪی اﻳﻦ ﺣﺮﻑﻫﺎ ﺑﻪ ﻛﻨﺎﺭ. ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ اﺳﺎﺳﻲ اﺯ ﻃﺮﻑ ﻣﻦ، ﻫﺮﭼﻪ ﺑﺎﺷﺪ نادقیق است؛ این مساله باید توسط جاﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﺎﻥ و ﺗﺤﻠﻴﻞﮔﺮاﻥ ﺭﻓﺘﺎﺭﻫﺎﻱ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻪ ﺩﻗﺖ ﺑﺮﺭﺳﻲ ﺷﻮﺩ و ﺑﺮاﻱ ﺁﻥ ﺭاﻩﻛﺎﺭﻫﺎﻱ ﻋﻤﻠﻲ و ﺩﻗﻴﻖ اﺭاﻳﻪ ﺷﻮﺩ ﻭﮔﺮﻧﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ اﺯ ﻓﺮﻭﭘﺎﺷﻲ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲﺳﺖ.
به نظر شما، ادبیات ما چقدر از جامعه ادبی لطمه خورده است؟
ﻭﻗﺘﻲ ﺩﻏﺪﻏﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺩﺑﻲ ﺑﺮﻧﺪ ﺷﺪﻥ ﺑﺎﺷﺪ، ﻃﺒﻴﻌﻲﺳﺖ ﺭﻭ ﺑﻪ ﺳﻠﻴﻘﻪ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻣﺘﻮﺳﻄ ﻣﻲﻛﻨﺪ. ﻣﺨﺎﻃﺒﻲ ﻛﻪ ﻫﻢ ﺑﻪ ﻟﺤﺎﻅ ﺗﻌﺪاﺩ ﻛﺜﻴﺮﺗﺮ اﺳﺖ و ﻫﻢ ﻛﻒﺯﻧﻨﺪﻩ و ﻫﻮﺭاﻛﺶ.
ﻣﺨﺎﻃﺒﻲ ﻛﻪ ﻫﻮاﺩاﺭ اﺳﺖ، ﺳﻴﻨﻪ ﭼﺎﻙ ﻣﻲﻛﻨﺪ و اﻫﻞ ﭘﺮﺳﺶ ﻧﻴﺴﺖ. ﻣﺨﺎﻃﺒﻲ ﻛﻪ ﺑﻪﺻﺮﻑ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﻧﺎﻡ ﻳﻚ ﻣﻮﻟﻒ ﻫﺮﭼﻪ اﺯ ﺟﻮﻫﺮ ﻗﻠﻢ اﻭ ﺗﺮاﻭﺵ ﻛﻨﺪ ﺭا ﺳﺮﻣﻪی ﭼﺸﻢ ﻛﺮﺩﻩ و ﻣﺜﻞ ﻣﺎﺷﻴﻦ ﭼﺎﭖ ﺗﻜﺜﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺩﺭ ﻓﻀﺎﻱ ﻣﺠﺎﺯﻱ و ﻓﻀﺎ ﺭا اﺯ ﺑﻮﻱ اﺳﻢ ﺷﺎﻋﺮ ﻣﺤﺒﻮﺑﺶ ﭘﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ.ﺑﺮاﻱ ﻳﻚ ﺷﺎﻋﺮ ﻗﺎﻧﻊ ﺑﻪ ﺑﻪﺑﻪ و ﭼﻪﭼﻪ ﭼﻪ ﺑﻬﺘﺮ اﺯ ﻫﻤﻴﻦ؟ﭼﻪ ﺑﻬﺘﺮ اﺯ اﻳﻦﻛﻪ ﭘﻴﺎﺩﻩﻧﻆﺎﻣﻲ ﺩاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻫﻮﺵ و ﺣﻮاﺱﺷﺎﻥ ﺭا ﺑﺪﻫﻨﺪ ﺑﻪ او تا ﻫﺮﮔﺎﻩ ﻧﻘﺪﻱ ﺑﻮﺩ و ﭘﺮﺳﺸﻲ ﺑﻲﺟﻮاﺏ، با اشاﺭﻩی ابروﻳﺶ ﻣﺮﻳﺪﻭاﺭ ﺳﻴﻨﻪ ﭼﺎﻙ ﻛﻨﻨﺪ و ﭼﺎﻙ ﺩﻫﺎﻥ ﭘﺎره و هوار شوند بر سر ﭘﺮﺳﺶﮔﺮ... ﺑﮕﺬﺭﻳﻢ.ﭼﻪﻗﺪﺭﺵ ﺭا ﻧﻤﻲﺩاﻧﻢ. ﻫﻤﻴﻦﻗﺪﺭ ﻣﻲﺩاﻧﻢ ﻛﻪ اﺩﺑﻴﺎﺕ اﺯ ﺩﺳﺖ اﻳﻦﺩﺳﺖ ﺟﻤﺎﻋﺖ اﺩﻳﺐ ﻛﻪ اﻳﻦﺭﻭﺯﻫﺎ اﺯ ﻗﻀﺎ ﻧﺎﻡﻫﺎﻱ ﺁﺷﻨﺎﺗﺮﻱ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﮔﻮﺵ ﺟﻤﺎﻋﺖ، اﮔﺮ ﻧﮕﻮﻳﻢ ﺧﻮﻥ ﻣﻲﮔﺮﻳﺪ ﺑﮕﻮﻳﻢ ﺧﻮﻥ ﺑﺎﻻ ﻣﻲﺁﻭﺭﺩ. ﺷﻌﺮ ﺧﻮﺏ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ؟ ﺩاﺳﺘﺎﻥ ﺧﻮﺏ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ؟ بروید دنبال نامﻫﺎی ﮔﻢ.
آﻥﻫﺎ ﻛﻪ ﺻﻔﺤﺎﺕ ﻣﺠﺎﺯﻱﺷﺎﻥ ﺷﺒﻴﻪﺗﺮ اﺳﺖ ﺑﻪ ﺳﺘﺎﺭﮔﺎﻥ ﺳﻴﻨﻤﺎ ﻳﺎ ﻭﺭﺯﺵ، ﻋﺮﺻﻪ ﺭا اﺷﺘﺒﺎﻩ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ.ﺑﺮﻭﻳﺪ ﭘﻲ شاعران و ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺳﺮﺷﺎﻥ ﺑﻪ ﻛﺎﺭ ﻧﻮﺷﺘﻦ اﺳﺖ ﻧﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ. اﺯ ﺗﻨﻮﺭ ﺑﺮﻧﺪﻫﺎ ﻧﺎﻧﻲ ﺑﺮاﻱ اﺩﺑﻴﺎﺕ ﮔﺮﻡ ﻧﻤﻲﺷﻮﺩ.