گروه فرهنگی خبرگزاری هنرآنلاین:
هنر و زیبایی در منظومه فکری قرآن کریم، صرفاً امری ذوقی، تفننی یا محدود به آفرینش آثار هنری نیست؛ بلکه جلوهای از قدرت آفرینش الهی، زمینهای برای شناخت حقیقت و ابزاری برای تعالی روح انسان و شکلگیری تمدن انسانی است. با تأمل در آیات قرآن میتوان دریافت که این کتاب آسمانی، در ابعاد گوناگون به هنر، زیبایی، خلاقیت و آفرینندگی انسان توجه داشته و برای آن جایگاهی معنادار قائل است.
۱. قرآن و هنر روایتگری و داستانپردازی
خداوند متعال در آغاز سوره یوسف، از این سوره با تعبیر «أَحْسَنَ الْقَصَصِ» یاد میکند؛ یعنی نیکوترین شیوه روایت و داستانپردازی (یوسف، آیه ۳). این تعبیر، از ظرفیت والای روایتگری در انتقال مفاهیم، معارف و حقایق انسانی و الهی حکایت دارد. داستان حضرت یوسف(ع) نمونهای برجسته از روایت هنرمندانهای است که با بهرهگیری از عناصر داستانی، شخصیتپردازی، تعلیق، تصویرسازی و پیوند عاطفی، عمیقترین مفاهیم اخلاقی و تربیتی را به مخاطب منتقل میکند.
۲. دعوت به مشاهده و کشف زیباییهای آفرینش
قرآن کریم بارها انسان را به تأمل، مشاهده و کشف ظرافتهای هنر آفرینش دعوت میکند. آیاتی همچون لقمان، آیه ۲۰؛ شعراء، آیه ۷؛ سجده، آیه ۲۷ و غاشیه، آیات ۱۷ تا ۲۰، انسان را به دیدن شگفتیها و زیباییهای جهان هستی فرامیخوانند.
در این نگاه، طبیعت و نظام آفرینش، خود عرصهای از جلوههای زیبایی و حکمت الهی است و مشاهده دقیق آن میتواند زمینهساز معرفت، خلاقیت و الهام هنری باشد.
۳. ارزشمندی هنر و صنعت در خدمت زندگی و تعالی انسان
قرآن کریم از برخی صنایع و دستاوردهای خلاقانه بشر که در مسیر خیر، سازندگی و تأمین نیازهای انسانی قرار گرفتهاند، یاد میکند و آنها را در شمار نعمتها و نشانههای قدرت الهی قرار میدهد.
کشتیسازی و ساخت ابزارهای پیشرفته در زمان خود (قمر، آیه ۱۳)، نرمشدن آهن در دستان حضرت داوود(ع) (سبأ، آیه ۱۰)، ساخت آثار و سازههای هنری در دوران حضرت سلیمان(ع) (سبأ، آیه ۱۳)، طراحی و ساخت پوششها و وسایل محافظتی (نحل، آیه ۸۱) و بناکردن خانههایی برای آرامش و آسایش انسان (نحل، آیه ۸۰)، همگی نشاندهنده توجه قرآن به خلاقیت، صنعت و هنر در زندگی بشر هستند.
از این منظر، هنر و صنعت نهتنها با دینداری و معنویت منافاتی ندارند، بلکه اگر در مسیر صحیح به کار گرفته شوند، میتوانند جلوهای از توانایی و خلاقیت انسانی باشند؛ تواناییای که ریشه در موهبت الهی دارد.
در مقابل، قرآن نسبت به هنر، مهارت و خلاقیتی که در خدمت فریب، گمراهی، بتپرستی و انحراف انسان قرار گیرد، رویکردی انتقادی دارد. برای نمونه، در داستان حضرت موسی(ع)، سحر و فریب ساحران باطل و بیاثر میشود (طه، آیه ۶۹) و در آیه ۹۸ سوره انبیاء نیز معبودهای باطل و پرستششدگان غیرالهی مورد نکوهش قرار میگیرند. بنابراین، معیار ارزشگذاری در منطق قرآن، صرف برخورداری از مهارت و توانایی نیست، بلکه جهتگیری، هدف و کارکرد آن نیز اهمیت اساسی دارد.
۴. بازتاب هنرهای کاربردی و معماری در قرآن
در قرآن کریم به نمونههای متعددی از هنرهای کاربردی و خلاقیتهای تمدنی اشاره شده است؛ از جمله:
معماری و مهندسی ساختمان: ساخت و بنای خانه خدا به دست حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) (بقره، آیه ۱۲۷) و مسجدالحرام بهعنوان نخستین خانه عبادت (آلعمران، آیه ۹۶).
معماری دینی و فضاهای عبادی: آبادانی مساجد و نقش آنها در حیات معنوی جامعه (توبه، آیه ۱۸).
معماری و سازههای هنری: بناها و سازههای باشکوه دوران حضرت سلیمان(ع) (سبأ، آیه ۱۳).
مجسمهسازی و پیکرتراشی: اشاره به ساخت تماثیل در دوران حضرت سلیمان(ع) (سبأ، آیه ۱۳) و ساخت صورتهایی از پرندگان به دست حضرت عیسی(ع) به اذن خداوند (آلعمران، آیه ۴۹).
طراحی پوشش و لباس: توجه به لباس و پوشش بهعنوان وسیلهای برای حفاظت، آسایش و آراستگی انسان (نحل، آیه ۸۱).
صنایع دستی و هنرهای فلزی: نرمشدن آهن در اختیار حضرت داوود(ع) و بهرهگیری از آن در ساخت ابزار و تجهیزات (سبأ، آیه ۱۰).
خانهسازی و طراحی فضاهای زندگی: خانههایی که مایه آرامش و آسایش انسان هستند (نحل، آیه ۸۰).
هنر معماری و تزئینات داخلی: کاخ شیشهای و شفاف حضرت سلیمان(ع) که بهگونهای طراحی شده بود که از سطح آن، آب به چشم میآمد (نمل، آیه ۴۴).
این نمونهها نشان میدهند که قرآن کریم از دستاوردهای هنری، فنی و معماری بشر غافل نیست و تمدنسازی، زیباییآفرینی و بهرهگیری از ظرفیتهای خلاقانه انسان را در تعارض با معنویت و دینداری نمیبیند؛ بلکه جهتگیری و غایت این دستاوردها را مهم میداند.
۵.قرآن و بینظیری در تصویرپردازی و بیان هنری
یکی از جلوههای شگفتانگیز قرآن کریم، بهرهگیری از شیوههای کمنظیر تصویرپردازی، تشبیه، تمثیل، استعاره و بیان هنری برای انتقال مفاهیم عمیق اعتقادی و اخلاقی است.
قرآن گاه مفاهیم انتزاعی را به تصاویری زنده، ملموس و تأثیرگذار تبدیل میکند؛ بهگونهای که مخاطب نهتنها مفهوم را درک میکند، بلکه آن را در ذهن خود میبیند و با آن ارتباط عاطفی برقرار میسازد.
برای نمونه:
آیه نور (نور، آیه ۳۵): تصویری شگفتانگیز و زیباییشناختی از نور الهی، چراغ، چراغدان، شیشه و درخت مبارک زیتون که مفاهیم هدایت و روشنایی را در قالب یک تصویر چندلایه و تأملبرانگیز بیان میکند. هنرمندان مسلمان در طول تاریخ، با الهام از چنین مفاهیمی، در معماری مساجد، طراحی فضاهای معنوی، خوشنویسی و تذهیب، جلوههایی از هنر قدسی را پدید آوردهاند
آیه ۱۸ سوره ابراهیم: اعمال کسانی که به پروردگار خود کفر ورزیدهاند، به خاکستری تشبیه شده است که باد تندی آن را در روزی طوفانی پراکنده میکند؛ تصویری گویا از بیحاصلی و نابودی اعمال.
آیه ۲۶۱ سوره بقره: انفاق در راه خدا به دانهای تشبیه شده که هفت خوشه میرویاند و در هر خوشه صد دانه است؛ تصویری هنرمندانه از برکت و تکثیر پاداش.
آیه ۲۶۶ سوره بقره: باغی سرسبز و حاصلخیز که در پی وزش تندبادی آتشین نابود میشود؛ تمثیلی تکاندهنده از سرانجام برخی اعمال و از دست رفتن دستاوردهای انسان.
این نمونهها نشان میدهند که قرآن کریم در انتقال معارف، صرفاً به بیان مستقیم و استدلال منطقی بسنده نمیکند، بلکه از ظرفیتهای گسترده زبان و بیان هنری نیز بهره میگیرد.
در پایان
با نگاهی به مجموعه این آیات میتوان دریافت که هنر در منظومه فکری قرآن، نه امری حاشیهای و بیارتباط با دین، بلکه ظرفیتی ارزشمند در مسیر شناخت، آفرینش، تربیت، تعالی و تمدنسازی است.قرآن از یکسو انسان را به مشاهده زیباییهای آفرینش و کشف حکمت نهفته در آن دعوت میکند و از سوی دیگر، خلاقیت و توانایی او را در ساختن، طراحیکردن، روایتگری و زیباییآفرینی به رسمیت میشناسد.با این حال، هنر در منطق قرآن، از هدف و جهتگیری خود جدا نیست؛ ارزش آن تنها به مهارت، تکنیک و جذابیت ظاهری محدود نمیشود، بلکه نسبت آن با حقیقت، اخلاق، کرامت انسانی و سعادت جامعه نیز تعیینکننده است. بنابراین، میتوان هنر را در نگاه قرآنی، ابزاری مؤثر برای معرفی، فهم، ترویج و انتقال معارف و پیام الهی دانست؛ ابزاری که با بهرهگیری از ظرفیتهای هنری در شیوه بیان، روایتگری، تصویرسازی، تمثیل و تأثیرگذاری بر مخاطب، زمینه فهم عمیقتر و ارتباط مؤثرتر انسان با مفاهیم الهی را فراهم میآورد. هنر در این نگرش، ظرفیتی ارزشمند برای پیوند زیبایی با حقیقت، خلاقیت با مسئولیت و آفرینندگی انسان با حکمت الهی است؛ ظرفیتی که اگر در مسیر صحیح و متعالی و در خدمت نیازهای واقعی انسان و جامعه به کار گرفته شود، میتواند افزون بر تعالی فردی و معنوی انسان، در حوزههای مختلفی همچون آموزش و تربیت، معماری و شهرسازی، رسانه و ارتباطات، صنایع فرهنگی، ادبیات، نمایش، موسیقی، سینما، هنرهای تجسمی و صنایع دستی نقشآفرینی کند و زمینهساز شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی نیز باشد.
رضا مردانی