سرویس معماری هنرآنلاین: در مواجه با آثار هنر اسلامی مشاهده میکنیم که نور در کنار فرم، رنگ، شخصیتها، ترکیب عناصر و کلیۀ اجزای دیگر اثر هنری به گونهای متفاوت از دیگر آثار هنری تاریخ هنر جهان خلق شدهاند و جلوهای خاص به آن بخشیدهاند. گویی که زبان بیانی هنرمند مسلمان در بازگو کردن روایت وی از عالم هستی از رمزگان ویژهای بهره گرفته است که در این میان نور نقش کلیدی داشته است. با توجه به اینکه معماری به عنوان یک علم و هنر به نقش نور تاکید دارند، بررسی این عنصر در هنر معماری اسلام و ایرانی ضروری است. هنر معماری بحث مفصلی را در زمینه روند بهرهگیری از نور طبیعی به خود اختصاص میدهد و در عین حال ابزار و وسایل روشنایی را نیز به عنوان عواملی که تأمین کننده نور مصنوعی هستند، مطرح میکند. نگارگری ایران نیز به عنوان "اسناد منقوش" در شناسایی عناصر نورگیری در معماری و همچنین ابزار و وسایل روشنایی نقش بسزایی داشته و دارد. نور در معماری سنتی ایران نور جدا از نقشی که در جهت روشنایی بخشیدن به داخل ساختمان به عهده دارد در ارتباط با تزئینات معماری اسلامی نیز حائز اهمیت است. چون تزئین در معماری ایران در تمام ادوار صرف نظر از دقت و ظرفت آن، نمودار روشنی و شادی نیز هست. هنرمند اسلامی در تزئینات بنا از عناصری استفاده میکند تا بتواند به هدف نورپردازی خود جامه عمل بپوشاند، از جمله استفاده از مقرنس که گونهای جلب و پخش نور به درجات دقیق و باریک است. حتی استفاده از رنگهای ویژه در امر روشنایی بنا مؤثر است و با توازن و هماهنگی رنگهاست که به نقش و جایگاه آن در روشنایی و شفافیت بنا پی میبریم. بعضی از نویسندگان با بررسی منشاء و نقش نور در معماری اسلامی، نور را نمادی عرفانی میدانند و معتقدند معمار مسلمان میکوشد هرمادهای را که به کار میگیرد و شکل میدهد، لرزش و ارتعاش نور در آن اثر بگذارد. به علاوه نور دیگر عوامل تزئینی را نیز بهتر مینمایاند و به طرحها حیات و جان میبخشد. فاکتورهای معماری در بناهای اسلامی شکل یافته با بازی نور و سایه، انعکاس و انکسار در آنها بوجود میآید. از جمله استفاده از کف و دیوارهای صیقلی برای جذب و بازتاب نور، استفاده از مقرنس برای گرفتن، شکستن و پخش نور، گنبدهایی که بر حسب ساعات مختلف روز و شدت و ضعف نورچرخان به نظر میآیند، سردردهایی که نور خورشید از تزئینات گچی آنها میگذرد و به آنها شکل میدهد، حتی آینهها و کاشیهای درخشان و براق، چوبهای مذهّب و مرمرهای صیقلی که همگی میدرخشند. مقدار نور مورد نیاز هر بنا مقدار نور مورد احتیاج ما در فضاهای مختلف تفاوت میکند و بستگی به نوع استفاده از فضا و کارکرد آن دارد. بعضی از فضاها احتمالاً در روز و یا فقط در شب مورد استفاده قرار میگیرند، لذا میبایست این مسائل را در موقع انتخاب نور برای فضای مورد نظر مورد توجه قرار داد، مقدار تابش نور خورشید را میتوان توسط پرده، نوع شیشه و بزرگی و کوچکی پنجره تنظیم کرد. ساعات تابش نور خورشید در روز، معین است و تغییری در ساعات تابش و جهت آن نمیتوان داد، ولی نور مصنوعی را میتوان به طور دلخواه در جهتهای مختلفی تنظیم کرد که در ساعات مختلف قابل استفاده باشد. نور طبیعی در روز مهمترین منبع روشنایی بشمار میرود. زاویه تابش و تراکم نور خورشید بنا به حرکت وضعی و گردش انتقالی زمین در نوسان است. نور طبیعی گرچه حاصل درخشش آفتاب است، اما در حقیقت از سه منبع مختلف به فضای داخلی رخنه میکند. خورشید، آسمان و زمین، اشعه مستقیم خورشید بنا به ساعت، روز، زمان، سال و موقعیت پنجرهها و روزها ممکن است برای مدتی کوتاه به درون ساختمان نفوذ کند. شواهد عینی مبنی بر حضور آفتاب، یکی از ضروریتهای زیستی است تا آنجا که نور خورشید فعالیتهای معمول را مختل نکند حضور آن در ساختمان با استقبال مواجه میگردد. حرکت انتقالی زمین، اختلالهای شدید نوری بوجود میآورد که میزان آنرا میتوان با انواع سایهبانها یا پرده تنظیم نمود. ابعاد و موقعیت نورگیرها با توجه به عملکرد فضای داخلی مشخص میشود. یک محل مسکونی ممکن است دارای پنجرههای بلند، کوتاه، عریض و یا نورگیرهای سقفی باشد. چنین تنوعی در موقعیت و اندازه پنجرهها به خاطر گریز از یکنواختی ایجاد نمیشود بلکه برای تولید سایهروشنهای مناسب به منظور جلوه دادن به بافت، رنگ و شکل بوجود میآیند. تاریخچه بهرهگیری از نور طبیعی دانستن روند بهرهگیری از نور خورشید به اندازه روند شکلگیری مصالح و یا شکلهای مختلف زیربنایی ساختمان جهت طراحی بسیار لازم است. اولین تاریخی که ما از آن اطلاع داریم سده سوم هزاره چهارم ق.م است که در آن زمان جهت کسب نور و سایه از ایجاد اختلاف سطح در دیوارههای خارجی استفاده میکردند. در شهر سوخته از هزارههای سوم و دوم ق.م از روی آثار خانههایی که دیوار آنها تا زیر سقف باقی مانده بود میتوان استنباط کرد که هراطاق از طریق یک در به خارج ارتباط داشته و فاقد پنجره بودهاند، در دوره عیلام در حدود 1300 و 1400 ق.م نیز نمونهای از پنجرههای شیشهای بدست آمده که شامل لولههایی از خمیر شیشه هستند که در کنار هم و در داخل یک قاب جای میگرفته و بطور حتم جهت روشن کردن داخل بنا مورد استفاده بود. از جمله کهنترین مدارک و نمونههای در و پنجره در معماری ایران را شاید بتوان در نقش قلعههای مادی در آثار دور شاروکین یافت. از روی نقشبرجسته آشوری میتوان روزنههایی را که بر روی برجها ساخته شدهاند تشخیص داد.
در دوره هخامنشی در تخت جمشید وضع درها بهخوبی روشن و پاشنه گرد آنها اغلب بهجای مانده است همچنین در این کاخها بالای درها و حتی بامها، روزنها و جامخانههایی داشته وگرنه فضای بزرگ و سرپوشیده آنها را چگونه چند جفت در که اغلب بسته بوده روشن میکرده است؟ در اصل از خصوصیات سبک پارسی، تعبیه سایبان و آفتابگیر منطقی و ضروری برای ساختمانهاست. در این دوره از اصل اختلاف سطح، جهت جذب نور به داخل استفاده میشد. بر اساس تحقیقات پروفسور ولفگانگ معلوم شده که انحراف زوایای بناهای تخت جمشید بر اساسی بنیاد گذاشته شده که بهوسیله ایجاد سایهروشنهای گوناگون تعیین روز اول سال و فصول مختلف میسر شده و این انحراف به معمار ایرانی اجازه میداده مکانهای مورد نیاز برای زیستن را به صورتی بسازد که در فصول مختلف سال هر خانه به مقدار لازم از آفتاب و روشنایی استفاده نماید. از نورگیری بناهای اشکانی اطلاع چندانی در دست نیست ولی سر پرسی سالیکس در مورد کاخ هاترا میگوید: "تالارهای این مجموعه تماماً دارای سقف چوبی بودهاند. ارتفاع آنها مختلف و نیز روشنایی آنها از دهنه و هلالهایی بوده که به سمت مشرق باز میشدند". از روی تصویر بازسازی شده که نسا که نورگیری بنا را توسط سقف خرپا نشان میدهد این احتمال را ممکن میسازد که اشکانیان از این روش برای نورگیری بنا استفاده میکردند. ساسانیان تمایل به نشان دادن تضاد بین سایه و روشنایی داشتهاند و این امر در تمام بناهای آنها مشهود است. نوک گنبدهای بناهای چهارطاقی آنها بهصورت روزنه درآمده زیرا برای افروختن آتش بدان احتیاج داشتهاند. ایوان کرخه در خوزستان، طرز نور گرفتن از طاق را برای اولین بار نشان میدهد، البته در بناهایی که طاق ضربی داشتند معمولاً تأمین نور از آن قسمتهایی بوده که سقف مسطح داشتهاند. روش استفاده از طاق گهوارهای که از انواع طاق سازیهای عصر ساسانی است به معمار اجازه میداد که در فاصله میان دو قوس پنجره تعبیه نماید و روشنایی بنا را تأمین کند. طریقه نورگیری با جامخانه نیز همانطور که گفته شد بعد از هخامنشیان تا مدتهای بسیار بهعنوان یک سنت طرح گردیده و مورداستفاده قرار گرفت و در دوره ساسانی که استفاده از گنبد به شکل پذیرفته وسیعی معمول شده و جزء ویژگیهای این معماری میشود میبینیم که در روی گنبد روزنههایی با حفرههایی تعبیه میکردند که احتمالاً برای پوشش آنها از شیشه استفاده میکردند، تا زمانی که ساسانیان از دیوارهای حمّال جهت تحمل بار گنبد استفاده میکردند تنها از روزن وسط گنبد یا از روزنههای تعبیه شده بر روی آن جهت نورگیری استفاده میکردند. اما پسازآنکه باز سقف گنبدی را توسط قوسها روی جرزها انتقال دادند توانستند در قسمتهایی از بدنه گنبدها نورگیرهایی را بهصورت هلال تعبیه کنند. انتهای پیام/