سرویس معماری هنرآنلاین: در مواجه با آثار هنر اسلامی مشاهده می‌کنیم که نور در کنار فرم، رنگ، شخصیت‌ها، ترکیب عناصر و کلیۀ اجزای دیگر اثر هنری به گونه‌ای متفاوت از دیگر آثار هنری تاریخ هنر جهان خلق شده‌اند و جلوه‌ای خاص به آن بخشیده‌اند. گویی که زبان بیانی هنرمند مسلمان در بازگو کردن روایت وی از عالم هستی از رمزگان ویژه‌ای بهره گرفته است که در این میان نور نقش کلیدی داشته است. با توجه به اینکه معماری به عنوان یک علم و هنر به نقش نور تاکید دارند، بررسی این عنصر در هنر معماری اسلام و ایرانی ضروری است. هنر معماری بحث مفصلی را در زمینه روند بهره‏‌گیری از نور طبیعی به خود اختصاص می‏‌دهد و در عین حال ابزار و وسایل روشنایی را نیز به عنوان عواملی که تأمین‏ کننده نور مصنوعی هستند، مطرح‏ می‌کند. نگارگری ایران نیز به عنوان "اسناد منقوش" در شناسایی عناصر نورگیری در معماری و همچنین ابزار و وسایل‏ روشنایی نقش بسزایی داشته و دارد. نور در معماری سنتی ایران نور جدا از نقشی که در جهت روشنایی‏ بخشیدن به داخل‏ ساختمان به عهده دارد در ارتباط با تزئینات معماری اسلامی نیز حائز اهمیت است. چون تزئین در معماری ایران در تمام ادوار صرف‏ نظر از دقت و ظرفت آن، نمودار روشنی و شادی نیز هست. هنرمند اسلامی در تزئینات بنا از عناصری استفاده‏ می‏‌کند تا بتواند به هدف نورپردازی خود جامه عمل بپوشاند، از جمله استفاده از مقرنس که گونه‏‌ای جلب و پخش نور به درجات‏ دقیق و باریک است. حتی استفاده از رنگ‌های ویژه در امر روشنایی بنا مؤثر است‏ و با توازن و هماهنگی رنگ‌هاست که به نقش و جایگاه آن در روشنایی و شفافیت بنا پی می‏‌بریم. بعضی از نویسندگان با بررسی منشاء و نقش نور در معماری اسلامی، نور را نمادی‏ عرفانی می‏‌دانند و معتقدند معمار مسلمان می‏‌کوشد هرماده‏‌ای را که به کار می‏‌گیرد و شکل می‏‌دهد، لرزش و ارتعاش نور در آن اثر بگذارد. به علاوه نور دیگر عوامل تزئینی را نیز بهتر می‏‌نمایاند و به طرح‌ها حیات و جان می‏‌بخشد. فاکتورهای معماری در بناهای‏ اسلامی شکل یافته با بازی نور و سایه، انعکاس و انکسار در آن‌ها بوجود می‏‌آید. از جمله استفاده از کف و دیوارهای صیقلی‏ برای جذب و بازتاب نور، استفاده از مقرنس برای گرفتن، شکستن‏ و پخش نور، گنبدهایی که بر حسب ساعات مختلف روز و شدت و ضعف نورچرخان به نظر می‏‌آیند، سردردهایی که نور خورشید از تزئینات گچی آن‌ها می‏‌گذرد و به آن‌ها شکل می‏‌دهد، حتی آینه‏‌ها و کاشی‌های درخشان و براق، چوب‌های مذهّب و مرمرهای صیقلی که همگی می‏‌درخشند. مقدار نور مورد نیاز هر بنا مقدار نور مورد احتیاج ما در فضاهای مختلف تفاوت می‏‌کند و بستگی به نوع استفاده از فضا و کارکرد آن دارد. بعضی از فضاها احتمالاً در روز و یا فقط در شب مورد استفاده قرار می‏‌گیرند، لذا می‏‌بایست این مسائل را در موقع انتخاب نور برای‏ فضای مورد نظر مورد توجه قرار داد، مقدار تابش نور خورشید را می‏‌توان توسط پرده، نوع شیشه و بزرگی و کوچکی پنجره‏ تنظیم کرد. ساعات تابش نور خورشید در روز، معین است و تغییری در ساعات تابش و جهت آن نمی‏‌توان داد، ولی نور مصنوعی را می‏‌توان به طور دلخواه در جهت‏‌های مختلفی تنظیم‏ کرد که در ساعات مختلف قابل استفاده باشد. نور طبیعی در روز مهم‌ترین منبع روشنایی بشمار می‏‌رود. زاویه تابش و تراکم نور خورشید بنا به حرکت وضعی و گردش‏ انتقالی زمین در نوسان است. نور طبیعی گرچه حاصل درخشش‏ آفتاب است، اما در حقیقت از سه منبع مختلف به فضای داخلی‏ رخنه می‏‌کند. خورشید، آسمان و زمین، اشعه مستقیم خورشید بنا به ساعت، روز، زمان، سال و موقعیت پنجره‏‌ها و روزها ممکن‏ است برای مدتی کوتاه به درون ساختمان نفوذ کند. شواهد عینی‏ مبنی بر حضور آفتاب، یکی از ضروریت‌های زیستی است تا آنجا که نور خورشید فعالیت‌های معمول را مختل نکند حضور آن در ساختمان با استقبال مواجه می‏‌گردد. حرکت انتقالی زمین، اختلال‌های شدید نوری بوجود می‏‌آورد که میزان آنرا می‏‌توان با انواع سایه‏‌بان‌ها یا پرده تنظیم نمود. ابعاد و موقعیت نورگیرها با توجه به عملکرد فضای داخلی مشخص می‏‌شود. یک محل‏ مسکونی ممکن است دارای پنجره‏‌های بلند، کوتاه، عریض و یا نورگیرهای سقفی باشد. چنین تنوعی در موقعیت و اندازه‏ پنجره‏‌ها به خاطر گریز از یکنواختی ایجاد نمی‏‌شود بلکه برای‏ تولید سایه‏‌روشن‌های مناسب به منظور جلوه دادن به بافت، رنگ‏ و شکل بوجود می‏‌آیند. تاریخچه بهره‌‏گیری از نور طبیعی دانستن روند بهره‏‌گیری از نور خورشید به اندازه روند شکل‏‌گیری مصالح و یا شکل‌های مختلف زیربنایی ساختمان جهت‏ طراحی بسیار لازم است. اولین تاریخی که ما از آن اطلاع‏ داریم سده سوم هزاره چهارم ق.م است که در آن زمان جهت‏ کسب نور و سایه از ایجاد اختلاف سطح در دیواره‏‌های خارجی‏ استفاده می‏‌کردند. در شهر سوخته از هزاره‏‌های سوم و دوم ق.م‏ از روی آثار خانه‏‌هایی که دیوار آن‌ها تا زیر سقف باقی مانده بود می‏‌توان استنباط کرد که هراطاق از طریق یک در به خارج ارتباط داشته و فاقد پنجره بوده‏‌اند، در دوره عیلام در حدود 1300 و 1400 ق.م نیز نمونه‏‌ای از پنجره‏‌های شیشه‏‌ای بدست آمده که‏ شامل لوله‏‌هایی از خمیر شیشه هستند که در کنار هم و در داخل‏ یک قاب جای می‏‌گرفته و بطور حتم جهت روشن کردن داخل بنا مورد استفاده بود. از جمله کهن‌ترین مدارک و نمونه‏‌های در و پنجره در معماری ایران را شاید بتوان در نقش قلعه‏‌های مادی در آثار دور شاروکین یافت. از روی نقش‏‌برجسته آشوری می‏‌توان‏ روزنه‏‌هایی را که بر روی برج‌ها ساخته شده‏‌اند تشخیص داد.

در دوره هخامنشی در تخت جمشید وضع درها به‌خوبی‏ روشن و پاشنه گرد آن‌ها اغلب به‌جای مانده است همچنین در این‏ کاخ‌ها بالای درها و حتی بام‌ها، روزن‌ها و جام‌خانه‌هایی داشته‏ وگرنه فضای بزرگ و سرپوشیده آن‌ها را چگونه چند جفت در که‏ اغلب بسته بوده روشن می‏‌کرده است؟ در اصل از خصوصیات سبک پارسی، تعبیه سایبان و آفتاب‌گیر منطقی و ضروری برای ساختمان‌هاست. در این دوره از اصل اختلاف سطح، جهت جذب نور به داخل استفاده می‏‌شد. بر اساس تحقیقات پروفسور ولفگانگ معلوم شده که انحراف‏ زوایای بناهای تخت جمشید بر اساسی بنیاد گذاشته شده که‏ به‌وسیله ایجاد سایه‏‌روشن‌های گوناگون تعیین روز اول سال و فصول مختلف میسر شده و این انحراف به معمار ایرانی اجازه‏ می‏‌داده مکان‌های مورد نیاز برای زیستن را به صورتی بسازد که‏ در فصول مختلف سال هر خانه به مقدار لازم از آفتاب و روشنایی استفاده نماید. از نورگیری بناهای اشکانی اطلاع‏ چندانی در دست نیست ولی سر پرسی سالیکس در مورد کاخ‏ هاترا می‏‌گوید: "تالارهای این مجموعه تماماً دارای سقف چوبی‏ بوده‏‌اند. ارتفاع آن‌ها مختلف و نیز روشنایی آن‌ها از دهنه و هلال‌هایی بوده که به سمت مشرق باز می‏‌شدند". از روی تصویر بازسازی شده که نسا که نورگیری بنا را توسط سقف خرپا نشان‏ می‏‌دهد این احتمال را ممکن می‏‌سازد که اشکانیان از این روش‏ برای نورگیری بنا استفاده می‏‌کردند. ساسانیان تمایل به نشان‏ دادن تضاد بین سایه و روشنایی داشته‏‌اند و این امر در تمام‏ بناهای آن‌ها مشهود است. نوک گنبدهای بناهای چهارطاقی آن‌ها به‌صورت روزنه درآمده زیرا برای افروختن آتش بدان احتیاج داشته‏‌اند. ایوان کرخه در خوزستان، طرز نور گرفتن از طاق را برای اولین بار نشان می‏‌دهد، البته در بناهایی که طاق ضربی‏ داشتند معمولاً تأمین نور از آن قسمت‌هایی بوده که سقف مسطح‏ داشته‏‌اند. روش استفاده از طاق گهواره‏ای که از انواع طاق سازی‌های‏ عصر ساسانی است به معمار اجازه می‏‌داد که در فاصله میان دو قوس پنجره تعبیه نماید و روشنایی بنا را تأمین کند. طریقه نورگیری با جام‌خانه نیز همان‌طور که گفته شد بعد از هخامنشیان تا مدت‌های بسیار به‌عنوان یک سنت طرح گردیده و مورداستفاده قرار گرفت و در دوره ساسانی که استفاده از گنبد به شکل پذیرفته وسیعی معمول شده و جزء ویژگی‌های این‏ معماری می‏‌شود می‏‌بینیم که در روی گنبد روزنه‏‌هایی با حفره‏‌هایی تعبیه می‏‌کردند که احتمالاً برای پوشش آن‌ها از شیشه‏ استفاده می‏‌کردند، تا زمانی که ساسانیان از دیوارهای حمّال جهت‏ تحمل بار گنبد استفاده می‏‌کردند تنها از روزن وسط گنبد یا از روزنه‏‌های تعبیه شده بر روی آن جهت نورگیری استفاده‏ می‏‌کردند. اما پس‌ازآنکه باز سقف گنبدی را توسط قوس‌ها روی جرزها انتقال دادند توانستند در قسمت‌هایی از بدنه گنبدها نورگیرهایی را به‌صورت هلال تعبیه کنند. انتهای پیام/