سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: حتما دیده‌‏اید این یادداشت‏‌های مطبوعاتی را که احتمالا برای افاضه فضل، همان ابتدا، اصل ماجرا را به‏ سخره می‏‌گیرند یا دست کم سعی می‏‌کنند بازی را عوض کنند. مثلا از این در وارد می‏‌شوند که اساسا مسئله یادداشتی را که قرار است بنویسند قبول ندارند و از روی اصرارِ سفارش‏‌دهندگان ناچار شده‏‌اند به مسئله ورود کنند و از این رو بر آنند منتی هم سوار آن افاضه نخست کرده باشند.

ظاهرا نگارنده این یادداشت نیز در سطور پیش رو، فعلی مشابه را مرتکب خواهد شد، اما در همین ابتدا باید بگوید قصدش حتما ورای افاضه و منت مورد اشاره است. این‏که مدتی پیش از او خواستند درباره "نسل ششم" بنویسد و می‏‌خواهد بگوید اساسا شعر نسلِ فلان، موضوعیت مشخصی در ارتباط با عنوانی که بر آن نهاده‏‌ایم ندارد، به‏‌ظاهر اتخاذ همان شیوه یادداشت‏‌نویسی است، اما بگذارید به شما بگویم این، نه از آن رو، که از نوعی نادانستگیِ توأم با طفره ‏‌رفتن است.

نمی‏‌دانم کجا خوانده یا شنیده‏‌ام که باید دلمان برای آیندگان بسوزد احیانا؛ واقعا وقتی ما شعر روزگار خودمان را با مرزبندی‏‌های چنین باریک‏‌تر از مو و تاریخ تقسیم‏‌بندی می‏‌کنیم به آن‏ها و تحلیل‏‌های‏شان فکر کرده‏‌ایم؟ مثلا تصور کرده‏‌ایم یک منتقد در سال 1574 شمسی مثلا، درباره‏ شعر دهه هفتاد معروف ما چه فکر خواهد کرد؟ این دغدغه تاریخ ادبیاتی را چه کسی مرتفع می‏‌کند؟ به نظر می‏‌رسد قضیه را خیلی تقلیل داده‏‌ایم به تفاوت‏‌هایی اندک و در بدنه تاریخ ادبیات، بی‏‌ارزش.

منتقدِ آن سال در رابطه با شعری تنها در بازه زمانی ده سال در دو قرن پیش از خود، چگونه خواهد توانست قائل به حدود و ثغورهای ما باشد؟ او تحلیل‏گر شعر کدام نسل خواهد بود؟ نسل چهل‏‌وپنجم یا مثلا صدو‏دوازدهم یا...؟ همین انتقاد به نسل‏بندی‏‌ها و تقسیم‏‌بندی‏‌های مختلف هم البته تازگی ندارد، اما کلیشه‏‌اش حتی از آن‏جا اهمیت پیدا می‏‌کند که بیندیشیم تا چه حد برای اکنون‌مان زندگی می‏‌کنیم و تا کجا برای ثبت در تاریخ.

به هر حال، ناچاریِ تعیین ظرف برای بررسی‏‌های مختلف، گریبان هیچ تحلیل‏گری را رها نخواهد کرد. با این اوصاف به‏‌نوعی ناچار به این تقلیل‏‌گرایی هم هستیم ظاهرا. تکلیف‌مان را با خودمان که می‏‌توانیم روشن کنیم. پس؛ تا آن‏جا که دریافته‏‌ام به شاعرانی "نسل ششمی" اطلاق می‏‌کنیم که پس از سروصدای هفتاد عمل آمده و تا این چند سال پیش، شمایلی از خودشان به ظهور رسانده باشند.

اما تا همین جای کار، باید درباره چه کسانی و چه شعرهایی صحبت کنیم؟ آن‏ها که به عمل آمده و به ظهور رسیده باشند؟ همین متر و معیار آیا کافی است؟ اگر کافی است می‏‌شود گفت: بله... جانم برای‏تان بگوید که ما یک دوره داشتیم به نام دوره اصلاحات و خب... طبیعی بود مثل همیشه و به فراخور مناسبت‏‌های سیاسی و اجتماعی، ادبیات و به‏‌ویژه شعر هم با رفرمیسمِ غالب همراه شود که شد. پس از آن هم با شکست ضمنیِ رفرمیست‏‌ها بدیهی بود که سرخوردگان ـ به‏‌مانند سرخوردگانِ پس از کودتای 32 ـ بازگردند به اصل و ارزش‏‌هایی جامانده در گذشته‏‌شان که بازگشتند. بازگشتند؟ این بازگشت را حالا می‏‌شود در همین چند کلمه‏‌ای که از ظرف ستون باقی است تا حدودی تبیین کرد. بازگشت، همان‏طور که مقداری از مفهوم واپس‏گرایی را با خود همراه می‏‌کند بدیهی است که سویه‏‌های بازیابندگی و کشف‏‌های باستان‏شناسانه را هم حمل کند.

در سال‏‌های پس از هفتاد، شعری غالب شد که برخی از فاعلانش ادعا داشتند از دل ثبات اجتماعی سال‏‌های پس از هفتاد حاصل شده است! این شاعران استراتژیست، ادعا می‏‌کردند می‏‌شود سبب‏‌ساز آشتی مخاطب با شعر شد که ادعای بیراهی هم نبود البته، چنان‏چه مریم حیدرزاده و حسین پناهی بسیار پیش از این‏ها توانسته‏ بودند حتی بدون ادای این ادعا محصول آن‏ها را جمع کنند.

آن‏ها اصلا بازنگشتند، آن‏ها اصلا واپس‏گرا هم نشدند؛ نبض را به دست آوردند، مثل همه گروه مجلات روی کیوسک‏‌ها که نبض زرد مخاطب را می‏‌شمردند. از این‏ها البته همین‏‌جا می‏‌گذریم و بهتر است برویم سراغ آن بازگشتی‏‌هایی که می‏‌خواهند مقصودشان از بازگشت، بازیابی باشد. آن‏ها از سر شاید همان سرخوردگی، ثبات اجتماعی! یا از هر سر دیگری بازگشتند و برخی‏‌شان لقب باستان‏شناسان ادبی گرفتند و مشغول گردآوری نسخه اصل شاعران خفن شدند و برخی دیگر به شناخت خود از حفره‏‌هایی در تاریخ ادبیاتِ پس از نیما نزد نمایندگان شعرِ اقلیتی همت کردند.

خروجی و تولیدی این جماعت، شاید در فضای رسمی چشمگیر نباشد، اما آن‏ دسته که شیفته ظواهر ویترینی مثلا اهالی "شعر دیگر" در دهه چهل و زیست‏‌های متفاوت‏شان نشدند، توانستند از آن‏ها یاد بگیرند که همان تاریخ ادبیات، حساب برخی را به بدترین شکل ممکن می‏‌گذارد کف دست‏‌شان.

این‏ها یاد گرفتند که حضور به هر قیمتی شاید در کوتاه‏‌مدت شاعر را حاضر در صحنه و حاکم بر فضا نشان دهد، اما در عوض با مقداری خوش‏‌سلیقگی در حضور می‏‌توان افق‏‌های دوردست‏‌تر را نشانه رفت.

از نمایندگان بازیابان امکانات بازمانده از اقلیت‏‌های دهه چهل ـ که اتفاقا درون همین نسل ششم هم قرار می‏‌گیرند ـ بسیاری را می‏‌توان نام برد که حضوری شریف را ترجیح داده‏‌اند، اما خودتان احتمالا بتوانید برخی از آن‏ها را رصد کنید و نیازی به فهرست‏‌کردن نیست. در این‏جا می‏‌توان به همین اکتفا کرد که موجه‏‌ترین شمایل شعری این نسل را کسانی برساخته‏‌اند که ناظر بر تجارب گذشتگان بوده‏‌اند و هدفشان از بازگشت، نه سر سپردن به سرخوردگی که از سر نوعی بازیابی امکانات به‏‌جامانده بوده است.

* نام نمایشنامه‌ای از محمود شجاعی

انتهای پیام/

صابر محمدی