سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: حتما دیدهاید این یادداشتهای مطبوعاتی را که احتمالا برای افاضه فضل، همان ابتدا، اصل ماجرا را به سخره میگیرند یا دست کم سعی میکنند بازی را عوض کنند. مثلا از این در وارد میشوند که اساسا مسئله یادداشتی را که قرار است بنویسند قبول ندارند و از روی اصرارِ سفارشدهندگان ناچار شدهاند به مسئله ورود کنند و از این رو بر آنند منتی هم سوار آن افاضه نخست کرده باشند.
ظاهرا نگارنده این یادداشت نیز در سطور پیش رو، فعلی مشابه را مرتکب خواهد شد، اما در همین ابتدا باید بگوید قصدش حتما ورای افاضه و منت مورد اشاره است. اینکه مدتی پیش از او خواستند درباره "نسل ششم" بنویسد و میخواهد بگوید اساسا شعر نسلِ فلان، موضوعیت مشخصی در ارتباط با عنوانی که بر آن نهادهایم ندارد، بهظاهر اتخاذ همان شیوه یادداشتنویسی است، اما بگذارید به شما بگویم این، نه از آن رو، که از نوعی نادانستگیِ توأم با طفره رفتن است.
نمیدانم کجا خوانده یا شنیدهام که باید دلمان برای آیندگان بسوزد احیانا؛ واقعا وقتی ما شعر روزگار خودمان را با مرزبندیهای چنین باریکتر از مو و تاریخ تقسیمبندی میکنیم به آنها و تحلیلهایشان فکر کردهایم؟ مثلا تصور کردهایم یک منتقد در سال 1574 شمسی مثلا، درباره شعر دهه هفتاد معروف ما چه فکر خواهد کرد؟ این دغدغه تاریخ ادبیاتی را چه کسی مرتفع میکند؟ به نظر میرسد قضیه را خیلی تقلیل دادهایم به تفاوتهایی اندک و در بدنه تاریخ ادبیات، بیارزش.
منتقدِ آن سال در رابطه با شعری تنها در بازه زمانی ده سال در دو قرن پیش از خود، چگونه خواهد توانست قائل به حدود و ثغورهای ما باشد؟ او تحلیلگر شعر کدام نسل خواهد بود؟ نسل چهلوپنجم یا مثلا صدودوازدهم یا...؟ همین انتقاد به نسلبندیها و تقسیمبندیهای مختلف هم البته تازگی ندارد، اما کلیشهاش حتی از آنجا اهمیت پیدا میکند که بیندیشیم تا چه حد برای اکنونمان زندگی میکنیم و تا کجا برای ثبت در تاریخ.
به هر حال، ناچاریِ تعیین ظرف برای بررسیهای مختلف، گریبان هیچ تحلیلگری را رها نخواهد کرد. با این اوصاف بهنوعی ناچار به این تقلیلگرایی هم هستیم ظاهرا. تکلیفمان را با خودمان که میتوانیم روشن کنیم. پس؛ تا آنجا که دریافتهام به شاعرانی "نسل ششمی" اطلاق میکنیم که پس از سروصدای هفتاد عمل آمده و تا این چند سال پیش، شمایلی از خودشان به ظهور رسانده باشند.
اما تا همین جای کار، باید درباره چه کسانی و چه شعرهایی صحبت کنیم؟ آنها که به عمل آمده و به ظهور رسیده باشند؟ همین متر و معیار آیا کافی است؟ اگر کافی است میشود گفت: بله... جانم برایتان بگوید که ما یک دوره داشتیم به نام دوره اصلاحات و خب... طبیعی بود مثل همیشه و به فراخور مناسبتهای سیاسی و اجتماعی، ادبیات و بهویژه شعر هم با رفرمیسمِ غالب همراه شود که شد. پس از آن هم با شکست ضمنیِ رفرمیستها بدیهی بود که سرخوردگان ـ بهمانند سرخوردگانِ پس از کودتای 32 ـ بازگردند به اصل و ارزشهایی جامانده در گذشتهشان که بازگشتند. بازگشتند؟ این بازگشت را حالا میشود در همین چند کلمهای که از ظرف ستون باقی است تا حدودی تبیین کرد. بازگشت، همانطور که مقداری از مفهوم واپسگرایی را با خود همراه میکند بدیهی است که سویههای بازیابندگی و کشفهای باستانشناسانه را هم حمل کند.
در سالهای پس از هفتاد، شعری غالب شد که برخی از فاعلانش ادعا داشتند از دل ثبات اجتماعی سالهای پس از هفتاد حاصل شده است! این شاعران استراتژیست، ادعا میکردند میشود سببساز آشتی مخاطب با شعر شد که ادعای بیراهی هم نبود البته، چنانچه مریم حیدرزاده و حسین پناهی بسیار پیش از اینها توانسته بودند حتی بدون ادای این ادعا محصول آنها را جمع کنند.
آنها اصلا بازنگشتند، آنها اصلا واپسگرا هم نشدند؛ نبض را به دست آوردند، مثل همه گروه مجلات روی کیوسکها که نبض زرد مخاطب را میشمردند. از اینها البته همینجا میگذریم و بهتر است برویم سراغ آن بازگشتیهایی که میخواهند مقصودشان از بازگشت، بازیابی باشد. آنها از سر شاید همان سرخوردگی، ثبات اجتماعی! یا از هر سر دیگری بازگشتند و برخیشان لقب باستانشناسان ادبی گرفتند و مشغول گردآوری نسخه اصل شاعران خفن شدند و برخی دیگر به شناخت خود از حفرههایی در تاریخ ادبیاتِ پس از نیما نزد نمایندگان شعرِ اقلیتی همت کردند.
خروجی و تولیدی این جماعت، شاید در فضای رسمی چشمگیر نباشد، اما آن دسته که شیفته ظواهر ویترینی مثلا اهالی "شعر دیگر" در دهه چهل و زیستهای متفاوتشان نشدند، توانستند از آنها یاد بگیرند که همان تاریخ ادبیات، حساب برخی را به بدترین شکل ممکن میگذارد کف دستشان.
اینها یاد گرفتند که حضور به هر قیمتی شاید در کوتاهمدت شاعر را حاضر در صحنه و حاکم بر فضا نشان دهد، اما در عوض با مقداری خوشسلیقگی در حضور میتوان افقهای دوردستتر را نشانه رفت.
از نمایندگان بازیابان امکانات بازمانده از اقلیتهای دهه چهل ـ که اتفاقا درون همین نسل ششم هم قرار میگیرند ـ بسیاری را میتوان نام برد که حضوری شریف را ترجیح دادهاند، اما خودتان احتمالا بتوانید برخی از آنها را رصد کنید و نیازی به فهرستکردن نیست. در اینجا میتوان به همین اکتفا کرد که موجهترین شمایل شعری این نسل را کسانی برساختهاند که ناظر بر تجارب گذشتگان بودهاند و هدفشان از بازگشت، نه سر سپردن به سرخوردگی که از سر نوعی بازیابی امکانات بهجامانده بوده است.
* نام نمایشنامهای از محمود شجاعی
انتهای پیام/
صابر محمدی