میانمایگی، بدنه عریض و طویل شعر فارسی را میخورد. هر طور فکر میکنم نمیتوانم این یادداشت را طور دیگری آغاز کنم. احتمالا خیلی بهتر است کمی تلویح در کار باشد و تلطیف. اما متاسفانه همین عبارت، دقیقترین عبارتی است که میتوان، فضای غالب و مسلط "بازار" شعر فارسی را با آن بهروشنی ترسیم کرد. این بازار، مفاهیم مختلفی را نمایندگی میکند؛ شاید نشر، پخش و مهمتر از اینها رسانه. مسلماً تکراری است اگر بگوییم فضای رسمی [نه لزوماً دولتی، بلکه غالب و مسلط] تن به هر ادبیاتی نمیدهد یا به عبارت سادهتر، بنگاههای بزرگ نشر، آثار مطلوب بازار را منتشر میکنند و رسانهها هم طبعاً به ادبیاتی میپردازند که مطلوب نظر این بنگاههاست. چه بهتر؟ شاید؛ آنها اگر قرار بود به ادبیاتی تن بدهند که به آنها تن نداده است، رسمی نبودند و اگر این ادبیات به دامان آنها با مناسبات کلانشان میغلتید، این ادبیاتی نبود که حالا قرار است از آن سخن بگوییم.
بیفایده است؛ اگر قرار است شما هم موتور جستجوی گوگل را به کار بگیرید تا ببینید اسم این کتاب را میتوانید در بین خبرها و گزارشهای مختلف بیابید، بیفایده است. تنها دو یافته در پیش روی شما خواهد بود. یکی آگهی فروش کتاب در شهر کتاب و دیگری، فهرست ناشر از منتشرکردههای خود. "وجد" را میگویم؛ شعرهای جوزپه اونگارتی با ترجمه فیروز ناجی. فیروزه ناجی نهها! فیروز ناجی. نمیدانم شاید اصلاً شخصی به نام فیروزه ناجی، وجود خارجی نداشته باشد اما هنوز به یاد میآورم آن گفتگو با هوشنگ چالنگی را پس از مرگ بیژن الهی که مصاحبهکننده که ظاهراً نخستین بار بود این نام را شنیده بود، فیرزوه ناجی شنیده بود از زبان چالنگی و همانطور هم چاپ شده بود این اسم در یکی از معروفترین روزنامههای صبح کشور و ماجرا از مذکر به مونث کشیده بود و عشقی شده بود ماجرا اصلاً!.
مگر فیروز ناجی کم کسی بوده برای ادبیات فارسی؟ حالا هم در ادامه آن بیخبری یکی از مهمترین ترجمههای فیروز ناجی منتشر شده و با گذشت چند ماه از انتشار این کتاب، هیچیک از رسانهها توجهی به آن حتی در حد یک معرفی کوتاه نکردهاند. فیروز ناجی از شاعران شعر موسوم به "دیگر" و موسس نشر پنجاهویک به همراه بیژن الهی است که ترجمه درخشانش از شعرهای رنهشار با عنوان "کرکرههای کشیده چاکچاک" در سال 59 نیز هنوز چندان دیده نشده است. "وجد" هم ترجمهای است به جا مانده از همان سالها. ترجمهای به روال نامرسوم اما بهغایت خوشخوان و فارسی. ترجمههای او را نیز باید از زمره ایدههای ترجمهای بیژن الهی به حساب آورد. ایدهای که مبتنی بر ترجیح رفتار عاملانه مترجم در برابر رفتار ناقلانه اوست. در اینگونه از ترجمه علاوه بر برگردان، مناسبات زبانی و فرهنگی متن مبدأ و متن مقصد مد نظر است؛ ایدهای که منجر به "اشراقها" (اوراق مصور آرتور رمبو) از یکسو و "ساحت جوّانی" (شعر هانری میشو) شده است. در این نوع از ترجمه البته ورای ایده مرکزیِ عمل به جای نقل، باوری فرعی هم، گاه جریان دارد؛ چیزی که الهی آن را "تشبه به غیر" نامیده و بر این اساس متکی است که متریالهای شعری در زبان مبدأ یکسره باید فارسی شوند. از این روست که او میگوید از یاد نبریم وقتی ترجمهای از او میخوانیم، بضاعتی از فارسیِ آن شعر را از نظر میگذرانیم. اینها، امکاناتی است که شعر ما، که قاعدتاً باید با شعر جهان در ارتباط باشد، به بروز و ظهورهای جدیاش نیازمند است.
حالا "وجد" (54شعر از جوزپه اونگارتی، از 1914 تا 1919) در دنباله این نگرش به ترجمه، منتشر شده است. مترجم، در بعدالتحریری بر این کتاب نوشته است: "یادگاری از اوایل دهه پنجاه، که همان سالها _ با نام و بینام _ جستهگریخته در یک دو مجله درمیآید. بر اساس ترجمه فرانسه ژان لسکور و مقابله با اصل ایتالیایی. یکی دیگر از دفترهای شعر که برای انتشارات پنجاهویک آماده میشود، ولی به چاپ نمیرسد. عمر پنجاهویک کوتاه است. به کمک فرانک هشترودی، که چه زود ترک دنیا میگوید و با نظارت بیژن الهی، که هنوز باورکردنی نیست دیگر در کنار دوستانش نیست. چاپ حاضر همان متن پنجاهویک است، با مختصر دستکاریهایی ناگزیر". کتابی که دیده نشده است و انتظاری هم از فضای رسانهای نمیرود که در راستای معرفی و بررسی آن بکوشد، پس دیده هم نخواهد شد. چرا که طبعاً نه فیروز ناجی، آن سودمندی مرسومِ بدهبستانی را برای رسانه ما دارد ـ چنانکه بسیاری از فاعلان ادبیات ما دارند ـ و نه اینکه این کتاب، جزو محصولات ویترینی و در وجه نمادین ادبیات ما جایی خواهد داشت. در سالهای پس از مرگ بیژن الهی، یعنی به هنگامی که او نه به عنوان شاعری با شعرهای قابل بررسی و پیشنهاددهنده، بلکه به عنوان سوژهای جذاب برای ژورنالیسم، و نیز در سالهایی که هوشنگ چالنگی، تنها شاعر شعر دیگر که هنوز "شعر دیگر" مینویسد، بنا به حضورش در عرصه عمومی ادبیات، میفروشند و به آن توجه میشود، کتابی از فیروز ناجی، یکی دیگر از فاعلان آن جریان منتشر شده که قاعدتاً نباید سرنوشتی مشابه آن دو نفر داشته باشد. کسی از انتشار کتاب مهم "وجد" به وجد نمیآید و نخواهد آمد. میانمایگی ادبی سببساز این شده است که عادت کنیم این اصلاً عجیب نباشد.
انتهای پیام/
صابر محمدی