سرویس فرهنگ و ادبیات//

میان‏مایگی، بدنه عریض و طویل شعر فارسی را می‏‌خورد. هر طور فکر می‏‌کنم نمی‏‌توانم این یادداشت را طور دیگری آغاز کنم. احتمالا خیلی بهتر است کمی تلویح در کار باشد و تلطیف. اما متاسفانه همین عبارت، دقیق‏‌ترین عبارتی است که می‏‌توان، فضای غالب و مسلط "بازار" شعر فارسی را با آن به‏‌روشنی ترسیم کرد. این بازار، مفاهیم مختلفی را نمایندگی می‏‌کند؛ شاید نشر، پخش و مهم‏تر از این‏ها رسانه. مسلماً تکراری است اگر بگوییم فضای رسمی [نه لزوماً دولتی، بلکه غالب و مسلط] تن به هر ادبیاتی نمی‏‌دهد یا به عبارت ساده‏‌تر، بنگاه‏‌های بزرگ نشر، آثار مطلوب بازار را منتشر می‏‌کنند و رسانه‏‌ها هم طبعاً به ادبیاتی می‏‌پردازند که مطلوب نظر این بنگاه‏‌هاست. چه بهتر؟ شاید؛ آن‏ها اگر قرار بود به ادبیاتی تن بدهند که به آن‏ها تن نداده است، رسمی نبودند و اگر این ادبیات به دامان آن‏ها با مناسبات کلان‌شان می‏‌غلتید، این ادبیاتی نبود که حالا قرار است از آن سخن بگوییم.

بی‏‌فایده است؛ اگر قرار است شما هم موتور جست‏جوی گوگل را به کار بگیرید تا ببینید اسم این کتاب را می‏‌توانید در بین خبرها و گزارش‏‌های مختلف بیابید، بی‏‌فایده است. تنها دو یافته در پیش روی شما خواهد بود. یکی آگهی فروش کتاب در شهر کتاب و دیگری، فهرست ناشر از منتشرکرده‏‌های خود. "وجد" را می‏‌گویم؛ شعرهای جوزپه اونگارتی با ترجمه فیروز ناجی. فیروزه ناجی نه‌ها! فیروز ناجی. نمی‏‌دانم شاید اصلاً شخصی به نام فیروزه ناجی، وجود خارجی نداشته باشد اما هنوز به یاد می‏‌آورم آن گفت‏گو با هوشنگ چالنگی را پس از مرگ بیژن الهی که مصاحبه‏‌کننده که ظاهراً نخستین بار بود این نام را شنیده بود، فیرزوه ناجی شنیده بود از زبان چالنگی و همان‏طور هم چاپ شده بود این اسم در یکی از معروف‏ترین روزنامه‏‌های صبح کشور و ماجرا از مذکر به مونث کشیده بود و عشقی شده بود ماجرا اصلاً!.

مگر فیروز ناجی کم کسی بوده برای ادبیات فارسی؟ حالا هم در ادامه آن بی‏‌خبری یکی از مهم‏ترین ترجمه‏‌های فیروز ناجی منتشر شده و با گذشت چند ماه از انتشار این کتاب، هیچ‏یک از رسانه‏‌ها توجهی به آن حتی در حد یک معرفی کوتاه نکرده‏‌اند. فیروز ناجی از شاعران شعر موسوم به "دیگر" و موسس نشر پنجاه‏‌ویک به همراه بیژن الهی است که ترجمه درخشانش از شعرهای رنه‏‌شار با عنوان "کرکره‏‌های کشیده چاک‏چاک" در سال 59 نیز هنوز چندان دیده نشده است. "وجد" هم ترجمه‏‌ای است به جا مانده از همان سال‏‌ها. ترجمه‏‌ای به روال نامرسوم اما به‏‌غایت خوشخوان و فارسی. ترجمه‏‌های او را نیز باید از زمره ایده‏‌های ترجمه‏‌ای بیژن الهی به حساب آورد. ایده‏ای که مبتنی بر ترجیح رفتار عاملانه مترجم در برابر رفتار ناقلانه اوست. در این‏گونه از ترجمه علاوه بر برگردان، مناسبات زبانی و فرهنگی متن مبدأ و متن مقصد مد نظر است؛ ایده‏‌ای که منجر به "اشراق‏‌ها" (اوراق مصور آرتور رمبو) از یک‏سو و "ساحت جوّانی" (شعر هانری میشو) شده است. در این نوع از ترجمه البته ورای ایده مرکزیِ عمل به جای نقل، باوری فرعی هم، گاه جریان دارد؛ چیزی که الهی آن را "تشبه به غیر" نامیده و بر این اساس متکی است که متریال‏‌های شعری در زبان مبدأ یک‏سره باید فارسی شوند. از این روست که او می‏‌گوید از یاد نبریم وقتی ترجمه‏‌ای از او می‏‌خوانیم، بضاعتی از فارسیِ آن شعر را از نظر می‏‌گذرانیم. این‏ها، امکاناتی است که شعر ما، که قاعدتاً باید با شعر جهان در ارتباط باشد، به بروز و ظهورهای جدی‏‌اش نیازمند است.

حالا "وجد" (54شعر از جوزپه اونگارتی، از 1914 تا 1919) در دنباله این نگرش به ترجمه، منتشر شده است. مترجم، در بعدالتحریری بر این کتاب نوشته است: "یادگاری از اوایل دهه پنجاه، که همان سال‏ها _ با نام و بی‏‌نام _ جسته‏‌گریخته در یک دو مجله درمی‏‌آید. بر اساس ترجمه فرانسه ژان لسکور و مقابله با اصل ایتالیایی. یکی دیگر از دفترهای شعر که برای انتشارات پنجاه‏‌ویک آماده می‏‌شود، ولی به چاپ نمی‏‌رسد. عمر پنجاه‏‌ویک کوتاه است. به کمک فرانک هشترودی، که چه زود ترک دنیا می‏‌گوید و با نظارت بیژن الهی، که هنوز باورکردنی نیست دیگر در کنار دوستانش نیست. چاپ حاضر همان متن پنجاه‏‌ویک است، با مختصر دستکاری‏‌هایی ناگزیر". کتابی که دیده نشده است و انتظاری هم از فضای رسانه‏‌ای نمی‏رود که در راستای معرفی و بررسی آن بکوشد، پس دیده هم نخواهد شد. چرا که طبعاً نه فیروز ناجی، آن سودمندی مرسومِ بده‏‌بستانی را برای رسانه ما دارد ـ چنان‏که بسیاری از فاعلان ادبیات ما دارند ـ و نه این‏که این کتاب، جزو محصولات ویترینی و در وجه نمادین ادبیات ما جایی خواهد داشت. در سال‏‌های پس از مرگ بیژن الهی، یعنی به هنگامی که او نه به عنوان شاعری با شعرهای قابل بررسی و پیشنهاددهنده، بلکه به عنوان سوژه‏ای جذاب برای ژورنالیسم، و نیز در سال‏‌هایی که هوشنگ چالنگی، تنها شاعر شعر دیگر که هنوز "شعر دیگر" می‏‌نویسد، بنا به حضورش در عرصه عمومی ادبیات، می‏‌فروشند و به‏ آن توجه می‏‌شود، کتابی از فیروز ناجی، یکی دیگر از فاعلان آن جریان منتشر شده که قاعدتاً نباید سرنوشتی مشابه آن دو نفر داشته باشد. کسی از انتشار کتاب مهم "وجد" به وجد نمی‏‌آید و نخواهد آمد. میان‏مایگی ادبی سبب‏‌ساز این شده است که عادت کنیم این اصلاً عجیب نباشد.

انتهای پیام/

صابر محمدی