سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین // از پایان یافتن کتاب "نفوس مرده‏" گوگول تقریبا ده روزی می‌گذرد، اما هر بار خواستم چیزی درباره‏ این رمان بنویسم، مانعی بر سر راهم وجود داشت. کم‏ کم داشتم به این فکر می‌افتادم که شاید ارواح مرده‏ کتاب خرخره‌‏ام را چسبیده‌اند و مجال پرداختن به خودشان را از من گرفته‌اند. اما انگار من مُرده‏‌ام و دستم به کلمه نمی‌‏رسد. آیا تفاوت ما با جهان مردگان بر سر کلمه است؟ اگر ما در هیئت زند‏گانیم پس می‌‏توانیم از کلمه استفاده کنیم و جاوید شویم، اگر هم در هیئت مرد‏گانیم که کلمه مرز ما با این زند‏گان است، (با احترام به این جمله‏ کافکا: نوشتن بیرون پریدن از صف مردگان است) پس وقتی دست‌مان به کلمه نمی‌‏رسد، به یک معنا مرده‏‌ایم. می‌‏خواهم به دنیای زنده‏ گوگول بروم و در مورد کتابی حرف بزنم که بسیاری از منتقدان این اثر را در کنار پالتو جزو شاهکارهای دنیا به حساب می‌‏آورند. تا مادامی که این دو داستان را نخوانده‌‏اید شاید به اهمیت آن‏‌ها پی نبرید و حرف‏‌های من برای‌تان بی‏‌معنی باشد. نَقب افکندن به جهان داستانی گوگول، به یک معنا کاوش در ادبیات روسیه است. ادبیات روسیه بی‏‌شک مدیون نیکلای است، همچنانکه خیلی از منتقدین رشد ادبیات مدرن را مرهون او می‌‏دانند و بر این باورند که ادبیات مدرن اروپا از زیر شنل گوگول بیرون آمده است.

"نفوس مرده" در یک خط داستان مردی به اسم چیچیکوف است که می‌‏خواهد پولدار شود. وقایع در دهه ۱۸۳۰ اتفاق می‌‏افتد. در روسیه آن زمان قانونی وجود دارد که تملک زمین و گرفتن وام دولتی توسط مالکین و خرده‌مالکین را منوط به داشتن تعداد معینی رعیت می‌کند. در عین حال، هرساله عده‌ای از رعیت‌ از دنیا می‌روند اما تا زمانی‌که سرشماری جدیدی صورت نگرفته باشد، نام آن‌ها همچنان به عنوان اموال مالک در آمار ذکر خواهد شد و آن‌ها از نظر اداره مالیات، زنده فرض خواهند شد. چیچیکوف سعی می‌کند با خرید عده‌ای رعیت مُرده از مالکان مختلف به قیمتی نازل، سرمایه‌ای برای خودش دست و پا کند و سپس سر دولت کلاه بگذارد؛ به این ترتیب که رعیت‌ مرده را به عنوان اموال خود قالب کند و از این طریق، زمین و وام مورد نظر خودش را از دولت بگیرد. او در جریان این داستان به بسیاری از مالکان سرمی‌زند و آن‌ها را به فروش رعیت‌های مرده‌شان ترغیب می‌کند.

داستان‏‌های گوگول آیینه‏ تمام ‏نمای روسیه قرن هجده است. قهرمانان گوگول بیشتر کارمندان و مالکان روسی‌اند. گوگول در برابر جامعه‏‌ای که سراپایش را چاپلوسی و رشوه آلوده کرده بود، می‌‏ایستد و به یک معنا به سخره‏‌اش می‌‏گیرد. او چهره‏ واقعی روسیه ‏ آن زمان را در مقابل خودش قرار می‌‏دهد. گوگول در بین داستان‏‌نویسان به این مهارت پرآوازه است که طرح‏‌هایش در‌‌ همان ابتدا مخاطب را برجای میخکوب می‌‏کند.

مارتین مکوئیلان در کتاب مقالات روایت، طرح یک داستان را، از مولفه‏‌های ذاتی تراژدی و به یک تعبیر، مایه‏ حیات آن می‌‏داند، و شخصیت و اندیشه را در مقام‏‌های دوم و سوم تراژدی برمی‏‌شمرد. اما متاسفانه هر چه جلو‌تر می‌‏رویم هنر داستان‏گویی به پایان خودش نزدیک‏‌تر می‌‏شود و کمتر به افرادی برمی‏‌خوریم که برخوردار از توانایی تعریف کردن یک حکایت به معنای واقعی محاکات برخوردار باشند. یکی از دلایل این اتفاق ناگوار پیداست و آن این است که، ارزش تجربه رو به کاهش نهاده است.

داستان‏گو پیکره‌‏ای است که در آن انسان درستکار با خودش روبه‏‌رو می‌‏شود، اما گاهی این درستکاری به مزاج خیلی‏‌ها خوش نمی‌‏آید. کما اینکه "نفوس مرده" هم به مزاج خیلی از ملاکان و مردان حکومت خوش نیامد، همانطور که او در کتابش می‌‏گوید: نویسنده‌ای که مورد تایید معاصرانش قرار نمی‌گیرد، کار‌هایش سانسور و مردود می‌شوند و مانند مسافری بی‌خانمان، در میان جاده‌ها تک و تن‌ها، بدون فریادرس و تفاهم‌‌ رها خواهد شد. آری، این بهره‌ای‌ست تیره و تار و او محکوم به انزوایی تلخ است. اما از دل همین انزواست که غول‏‌های رمان به بیرون پرتاب می‌‏شوند. رمان‏‌نویس خود را منزوی کرده است. زادگاه رمان، همین فردِ عزلت گزیده است، نگاهی به زندگی بزرگانی چون پروست و سلینجر و... گواهی بر این ادعاست. خواننده‏ رمان هم به یک معنا منزوی است، حتی خواننده‏ یک شعر آماده است که برای خاطر شنونده‏‌اش واژه‌ها را با صدای بلند ادا کند. خواننده‏ رمان آماده است تا آن را کاملا از آن خود کند و به یک معنا ببلعد. آنچه خواننده را به سوی رمان می‌‏کشد امید گرما گرفتنی است که می‌‏خواهد بر زندگی‌‏اش سایه افکند و به همین دلیل است که بار‌ها و بار‌ها با شخصیت‏‌های رمان همذات‌پنداری می‌‏کند.

در "نفوس مرده"، نقش جاده برای چیچیکوف فراموش‏ نشدنی است. جاده استعاره‏‌ای است از مسیر زندگی و چه بسا این جاده برای قهرمان همیشه غریب است. با نگاهی به صفحه‏ آخر کتاب این غریبی را با ذره‏ ذره‏ وجودمان حس می‌‏کنیم و گوش‌مان را به پیام گوگول می‌‏سپاریم: " روسیه‏ من! آیا تو نیز مانند کالسکه‏ تندروی نیستی که هیچ چیز به گرد تو نمی‌رسد؟ همه چیز از تو عقب می‌‏ماند. مفهوم این جنبش و حرکت وحشت ‏آور چیست؟ روسیه من! جواب بده که تو به کجا می‌روی؟ اما چرا پاسخی نمی‌شنوم. آهنگ سحرانگیزی از زنگوله‏‌ها برمی‏‌خیزد. ابر‌ها به هزاران پاره‏، متلاشی شده، می‌غرد و چون طوفانی از باد در می‌‏آید. هر چه روی زمین است از کنار تو پرواز می‌کند زیرا تو از تمام جهان پیش‌تر می‌‏تازی و بر دیگران سبقت می‌جویی. عاقبت روزی تمام ملل و دول جهان از سر راه تو برمی‏‌خیزند و راه را به تو می‌سپارند و به تو نگرانند."

انتهای پیام/ علیرضا سردشتی