سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین // از پایان یافتن کتاب "نفوس مرده" گوگول تقریبا ده روزی میگذرد، اما هر بار خواستم چیزی درباره این رمان بنویسم، مانعی بر سر راهم وجود داشت. کم کم داشتم به این فکر میافتادم که شاید ارواح مرده کتاب خرخرهام را چسبیدهاند و مجال پرداختن به خودشان را از من گرفتهاند. اما انگار من مُردهام و دستم به کلمه نمیرسد. آیا تفاوت ما با جهان مردگان بر سر کلمه است؟ اگر ما در هیئت زندگانیم پس میتوانیم از کلمه استفاده کنیم و جاوید شویم، اگر هم در هیئت مردگانیم که کلمه مرز ما با این زندگان است، (با احترام به این جمله کافکا: نوشتن بیرون پریدن از صف مردگان است) پس وقتی دستمان به کلمه نمیرسد، به یک معنا مردهایم. میخواهم به دنیای زنده گوگول بروم و در مورد کتابی حرف بزنم که بسیاری از منتقدان این اثر را در کنار پالتو جزو شاهکارهای دنیا به حساب میآورند. تا مادامی که این دو داستان را نخواندهاید شاید به اهمیت آنها پی نبرید و حرفهای من برایتان بیمعنی باشد. نَقب افکندن به جهان داستانی گوگول، به یک معنا کاوش در ادبیات روسیه است. ادبیات روسیه بیشک مدیون نیکلای است، همچنانکه خیلی از منتقدین رشد ادبیات مدرن را مرهون او میدانند و بر این باورند که ادبیات مدرن اروپا از زیر شنل گوگول بیرون آمده است.
"نفوس مرده" در یک خط داستان مردی به اسم چیچیکوف است که میخواهد پولدار شود. وقایع در دهه ۱۸۳۰ اتفاق میافتد. در روسیه آن زمان قانونی وجود دارد که تملک زمین و گرفتن وام دولتی توسط مالکین و خردهمالکین را منوط به داشتن تعداد معینی رعیت میکند. در عین حال، هرساله عدهای از رعیت از دنیا میروند اما تا زمانیکه سرشماری جدیدی صورت نگرفته باشد، نام آنها همچنان به عنوان اموال مالک در آمار ذکر خواهد شد و آنها از نظر اداره مالیات، زنده فرض خواهند شد. چیچیکوف سعی میکند با خرید عدهای رعیت مُرده از مالکان مختلف به قیمتی نازل، سرمایهای برای خودش دست و پا کند و سپس سر دولت کلاه بگذارد؛ به این ترتیب که رعیت مرده را به عنوان اموال خود قالب کند و از این طریق، زمین و وام مورد نظر خودش را از دولت بگیرد. او در جریان این داستان به بسیاری از مالکان سرمیزند و آنها را به فروش رعیتهای مردهشان ترغیب میکند.
داستانهای گوگول آیینه تمام نمای روسیه قرن هجده است. قهرمانان گوگول بیشتر کارمندان و مالکان روسیاند. گوگول در برابر جامعهای که سراپایش را چاپلوسی و رشوه آلوده کرده بود، میایستد و به یک معنا به سخرهاش میگیرد. او چهره واقعی روسیه آن زمان را در مقابل خودش قرار میدهد. گوگول در بین داستاننویسان به این مهارت پرآوازه است که طرحهایش در همان ابتدا مخاطب را برجای میخکوب میکند.
مارتین مکوئیلان در کتاب مقالات روایت، طرح یک داستان را، از مولفههای ذاتی تراژدی و به یک تعبیر، مایه حیات آن میداند، و شخصیت و اندیشه را در مقامهای دوم و سوم تراژدی برمیشمرد. اما متاسفانه هر چه جلوتر میرویم هنر داستانگویی به پایان خودش نزدیکتر میشود و کمتر به افرادی برمیخوریم که برخوردار از توانایی تعریف کردن یک حکایت به معنای واقعی محاکات برخوردار باشند. یکی از دلایل این اتفاق ناگوار پیداست و آن این است که، ارزش تجربه رو به کاهش نهاده است.
داستانگو پیکرهای است که در آن انسان درستکار با خودش روبهرو میشود، اما گاهی این درستکاری به مزاج خیلیها خوش نمیآید. کما اینکه "نفوس مرده" هم به مزاج خیلی از ملاکان و مردان حکومت خوش نیامد، همانطور که او در کتابش میگوید: نویسندهای که مورد تایید معاصرانش قرار نمیگیرد، کارهایش سانسور و مردود میشوند و مانند مسافری بیخانمان، در میان جادهها تک و تنها، بدون فریادرس و تفاهم رها خواهد شد. آری، این بهرهایست تیره و تار و او محکوم به انزوایی تلخ است. اما از دل همین انزواست که غولهای رمان به بیرون پرتاب میشوند. رماننویس خود را منزوی کرده است. زادگاه رمان، همین فردِ عزلت گزیده است، نگاهی به زندگی بزرگانی چون پروست و سلینجر و... گواهی بر این ادعاست. خواننده رمان هم به یک معنا منزوی است، حتی خواننده یک شعر آماده است که برای خاطر شنوندهاش واژهها را با صدای بلند ادا کند. خواننده رمان آماده است تا آن را کاملا از آن خود کند و به یک معنا ببلعد. آنچه خواننده را به سوی رمان میکشد امید گرما گرفتنی است که میخواهد بر زندگیاش سایه افکند و به همین دلیل است که بارها و بارها با شخصیتهای رمان همذاتپنداری میکند.
در "نفوس مرده"، نقش جاده برای چیچیکوف فراموش نشدنی است. جاده استعارهای است از مسیر زندگی و چه بسا این جاده برای قهرمان همیشه غریب است. با نگاهی به صفحه آخر کتاب این غریبی را با ذره ذره وجودمان حس میکنیم و گوشمان را به پیام گوگول میسپاریم: " روسیه من! آیا تو نیز مانند کالسکه تندروی نیستی که هیچ چیز به گرد تو نمیرسد؟ همه چیز از تو عقب میماند. مفهوم این جنبش و حرکت وحشت آور چیست؟ روسیه من! جواب بده که تو به کجا میروی؟ اما چرا پاسخی نمیشنوم. آهنگ سحرانگیزی از زنگولهها برمیخیزد. ابرها به هزاران پاره، متلاشی شده، میغرد و چون طوفانی از باد در میآید. هر چه روی زمین است از کنار تو پرواز میکند زیرا تو از تمام جهان پیشتر میتازی و بر دیگران سبقت میجویی. عاقبت روزی تمام ملل و دول جهان از سر راه تو برمیخیزند و راه را به تو میسپارند و به تو نگرانند."
انتهای پیام/ علیرضا سردشتی