سرویس موسیقی هنرآنلاین: نشست نشست ˝موسیقی؛ ممنوع یا مشروع˝ با حضور پیروز ارجمند و حجت الاسلام والمسلمین ابوالقاسم حسینى ژرفا در محل پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار شد. این برنامه در راستاى پاسخ به مسئله ممنوعیت یا مشروعیت موسیقى در حوزه دین برگزار و در آن پاسخهاى کارشناسانه دینى و علمى براى سوالات مطرح شد.
در ابتداى برنامه حجت الاسلام والمسلمین ابوالقاسم حسینى ژرفا در خصوص مبحث موسیقى در دین اسلام بیان کرد: این اندیشه چکیده فرموده دو قفیه بزرگ شیعه در قرن یازدهم، جناب ملامحسن فیض کاشانى و جناب ملامحمد باقر سبزوارى است. این دو عالم بزرگ که از قضا خیلى هم با هم دوست بودند تحلیلى دارند از روایات موسیقى؛ بنده شاگرد ناقابلى هستم که من هم همین تحلیل را دارم، همه افرادى هم که مثل من ستایشگر موسیقى هستند حرف عجیبى نمى زنند، شریعتى هم حرف عجیبى در جزوه اش نزد.
سخن ملامحمد باقر سبزوارى و ملامحسن فیض کاشانى این است که همه روایات سرکوبگر موسیقى فقط ناظر به موسیقى همان دوره هستند؛ یعنى تمام آن سخن مربوط مىشود به یک نوع خاص از موسیقى. حتى ملامحمد باقر سبزوارى پاى خود را فراتر مىگذارد و دو سه تحلیل مىآورد، یک جا مىگوید الف و لام الغناء در همه این روایات الف و لام عهد است و فقط شامل همان موسیقى آن دوره مىشود؛ یعنى علاوه بر تحلیل معنایى تحلیل لفظى هم دارد و الف و لام الغناء را در روایاتى که در باب موسیقى آمده است را شامل همه انواع موسیقى نمىداند و فقط شامل موسیقى آن دوره مىداند.
اتفاقا بخش قابل توجهى از فقهای ما در صد سال اخیر تحت تاثیر نظریه این دو بزرگوار قرار داشتند اما بسیارى از همین گروهى که تحت تاثیر این نظریه هستند خیلى جرات نکردند که به همین شفافیت و صراحت که من شاگرد بىادعاى با جرات مىگویم نظرشان را بیان کنند؛ بلکه به شکل دیگرى گفتند موسیقى لهوى و در این سالهاى اخیر مىگویند موسیقى مناسب مجالس لهو! ولى تعارف نکنیم، اصل این سخن همان است که سبزوارى و فیض فرمودند؛ یعنى روایات نکوهش واقع به نام به آنچه که در عهد ائمه علیهالسلام جریان داشته و نه ذات موسیقى اشاره دارد.
برسیم به این نکته که با وجود حرفهاى من و امثال من و با این که این بحث خیلى شفاف است چرا فقهاى ما تا این حد در برابر موسیقى سخت موضع گرفتهاند؟ به چند دلیل و از جمله سه دلیل روشن؛ اول اینکه نه تنها در حوزه علمیه بلکه در همه نهادهاى علمى کلاسیک همواره مخالفت کردن با نظریاتى که شکل بنیادین پیدا کردهاند بسیار دشوار است. اسم نمىبرم ولى بعضى از عالمان در این چهارصد سال اخیر درباره این دو فقیه عزیز که نام بردم بدترین تعابیر را نام بردند فقط به همین دلیل که این سخن را درباره موسیقى ابراز کردند.
دوم اینکه اصولا فقه علم روایت محور است و در علوم روایت محور تکیه بر ظواهر روایات بیش از تکیه بر روح روایات مدنظر است. سوم اینکه فقهای ما در طول تاریخ آدمهاى اهل ملاحظه و پرهیز بودند؛ خیلى از اوقات مطالبى را که در زندگى فردى یا اجتماعى خودشان عمل مىکردند در کتب فقهى و در رسالههاى فقهىشان بیان نکردند، هم وقت نیست و هم ملاحظات دیگر اجازه نمىدهد بیشتر توضیح بدهم اما به هر حال مطلب را رساندم.
آخرین صحبت من این است که عزیزان، بزرگان، ائمه جمعه و دوستان عزیز من در حوزه علمیه که به موسیقى و هنر اقبال خوشى ندارند به چند سوالى که من طلبه شاگرد مطرح مىکنم پاسخ بدهند:
١- چرا در قرآن کریم حتى یک آیه وجود ندارد که موسیقى را تحریم کند؟ چرا با عناوین لهو و لعب و زور سخن رفته آن هم از جانب ائمه؟
٢- چرا خداوند صداى خوش را براى حضرت داوود هدیه ویژه آن هم از جانب خود مىداند؟ 'مِنّٰا فَضْلاّ' و از کوه و پرنده مىخواهد که با اون هم نوا شوند؟
٣- چرا در برخى روایات صداى خوش ستوده شده و حتى مومنین تشویق شدند که قرآن را با غنا بخوانند و فرمودند "از ما نیست کسى که قرآن را با غنا نخواند" تعدادى از این روایات در اصول کافى جلد ٤ صفحه ٤٢٠ موجود است.
٤- چرا امامان فرموده اند "اگر با موسیقى گناه انجام نشود هیچ ایرادى ندارد" ؟
٥- چرا امامان فرمودهاند "اگر موسیقى انسان را به یاد بهشت بیاندازد هیچ ایرادى ندارد" ؟ آیا این خودش به این معنا نیست که یکى از نقشهاى موسیقى یادآورى بهشت به انسان است؟
٦- اساسا چرا یک باب تحت عنوان مستثنیات غنا در کتب فقهى باز شده و مواردى مثل محفل عروسى، مرثیه اهل بیت و آوازخوانى ساربانان از موسیقىهاى حلال شمرده شده؟
٧- فقهای تیزبینى مثل شیخ انصارى بزرگ و بعضى دیگر از ذات موسیقى و از ذات فقه غافل بودند که موسیقى را ذاتا حلال دانستند و حرمت آن را به خاطر چیزهایى دانستند که با موسیقى همراه مىشود؟
٨- اساسا آنچه در فرهنگ و آیین و فولکلور ما از موسیقى رواج داشته و شامل بیان معارف دینى منبر، مجالس بزرگان، تعزیه و ... بوده چیزى جز غنا و موسیقى است؟ آیا عالمان بزرگ ما با این میراث تمدنى عظیم ایران و اسلام مخالفت کردند؟
٩- و آخرین سوال این که دین خاتم یعنى دینى که ادعا دارد به همه نیازهاى انسان تا آخرین روز روزگاران پاسخ بدهد، براى این یکى از مهمترین نیازهاى انسان یعنى صداى خوش و موسیقى چه پاسخى دارد؟ اگر پاسخش همین است که بعضى فقیهان ما مىفرمایند، این دین چگونه دینى است و این پاسخ چگونه پاسخى است؟ نتیجه سخنم در یک جمله این است که موسیقى هم مثل همه دیگر دنیا سالم دارد و ناسالم؛ وقتى قدرت داشتى باشى که آب سالم را به کام مردم تشنه بریزى، اگر نریزى جفاست و دریغا که این جفا به نام دیانت و فقاهت انجام مىشود.
در بخش دوم برنامه دکتر پیروز ارجمند موسیقى دان اظهار داشت: اگر اجازه بدهید من موسیقى را از چند کاربرد نگاه کنم و بعد برسیم به بحث سیاستگذارى در حوزه موسیقى و مواردى که در جامعه کنونى موسیقى ما هست.
در وهله اول من مى خواهم موسیقى را از دیدگاه علم نگاه کنم؛ موسیقى از دیدگاه علمى امروزه چیزى حدود ١٢ زیر شاخه دارد؛ از جمله عصب موسیقىشناسى که در مورد تاثیرات موسیقى بر عصب است، جانور موسیقىشناسى یعنى موسیقى شناسى اقوام، جامعهشناسى موسیقى، ذهن و موسیقىشناسى یکى از مباحثى است که به تازگى به وجود آمده، پدیدارشناسى موسیقى و... که همگى رشتههاى دانشگاهى موسیقى است و در حال حاضر بسیار در این زمینهها کار مىشود؛ طبیعتا با این توضیحات ما مىتوانیم بگوییم موسیقى بر جسم و روان تاثیر دارد.
وقتى نبض کسانى که از کودکى موسیقى کار مىکنند بررسى مىشود مىتوانیم تغییرهایى را در بخشهایى از مغز ببینیم، یعنى بخشهایى از مغز صرفا به وسیله موسیقى فعال مىشود. حتما بىحکمت نبوده اگر خداوند کارکردى را در مغز گذاشته که فقط به وسیله موسیقى فعال مىشود؛ پس ما به طور کلى نمىتوانیم منکر موسیقى و تاثیراتش بشویم اما در مورد چگونگى آن بحث مىکنیم.
تا جایى که من مىدانم در بحث فقه فقط در دین مقدس اسلام بحث درباره مشروعیت موسیقى وجود دارد و در ادیان دیگر هیچ محدودیتى در این زمینه نیست. همانطور که در فقه نیز محدودیتهایى در شنیدن موسیقى وجود دارد ما در دیدگاه علمى هم محدودیتهایى براى شنیدن موسیقى داریم؛ یعنى امروزه بسیارى از کارکردهایى که موسیقى در روانپزشکى دارد این گونه است که در بعضى بیمارىها موسیقى نباید شنیده شود و در بعضى بیمارىها باید شنیده شود، تاثیراتش چه از جنبه متافیزیکال و چه از جنبه دانش مورد بررسى قرار گرفته است.
بنابراین این که موسیقى تاثیراتى دارد و به عنوان تنها هنرى است که به این اندازه در مباحث فقهى و اسلامى به آن توجه شده است، هیچ هنرى دیگرى اینقدر مورد توجه نبوده و دربارهاش صحبت نشده. این بر مىگردد به این که موسیقى انتزاعىترین نوع هنر است؛ اصل اساس هم بر مىگردد به همین موضوع که موسیقى به کل یک هنر انتزاعى است. هیچ اثر موسیقى رئالیسم وجود ندارد، یعنى هیچ اثر موسیقى وجود ندارد که همه انسانها و یا تعداد کثیرى از انسانها متفقالقول نظر یکسانى درباره آن داشته باشند. یک موسیقى بر من اثر شادىآور مىگذارد بر فرد دیگر اثرى متفاوت، حتى در خود من در ساعات مختلف مىتواند تاثیرات گوناگون بگذارد.
به همین دلیل موسیقى پر کاربردترین و فراگیرترین و تاثیرگذارترین هنرهاست. در بخش علمى حتى علمىترین هنرها هم هست و هیچ هنرى به اندازه موسیقى ارتباطش با سایر علوم برقرار نیست؛ بسیارى از معادلات ریاضى از موسیقى استخراج شده، یعنى اگر موسیقى و معادلات موسیقى نبود آن معادلات ریاضى استخراج نمىشد مثل لگاریتم.
جمعبندى نظر من این است که موسیقى تاثیر مثبت و منفى در روان و جسم انسان دارد، اما در انسانها در جهات مختلف فرق مىکند. خوشبختانه در فقه گویا تکلیف موسیقى بسیار بارز و روشن مشخص شده که در این موارد تشخیص این را بر عهده فرد مکلف گذاشتند و آن فرد در صورتى که موسیقى برایش مخرب باشد نباید موسیقى را بشنود. بسیار این فتواها روشن است و بسیار متناسب با ظرفیتهاى موسیقى کنونى ماست.
موسیقىدانان ما افراد بسیار متدین و خوبى هستند، اما یک مسئله که همه آنها دارند این است که وقتى مىخواهند یک ملودى بسازند، یک ساز بفروشند یا هر فعالیتى در این زمینهها داشته باشند همه جا فقه وجود دارد. یعنى وقتى من دارم یک ملودى مىسازم باید مواظب باشم با فقه هماهنگ باشد. این حضور فقه در همه جنبههاى موسیقى به گونهایاست که بعد از انقلاب بسیارى از سیاستگذارىها به گونه اى دیگر است.
ما تا سال ٥٩ هیچ محدودیتى در حوزه موسیقى نداشتیم، یعنى اگر در بررسى تاریخى نگاه کنید از ٥٧ تا ٥٩ موسیقى قبل به شکل نوینترى وجود دارد. بعد ما درگیر جنگ مىشویم، موسیقى پاپ متوقف مىشود و فقط موسیقى حماسى و مداحى باقى مىماند به همراه بخشى از موسیقى سنتى و کلاسیک.
در یک دوره موسیقى پاپ مجددا مشروعیت داشت و وارد شد و در حدود ٧-٨ سال بعد ما وارد یک جریان واقعى موسیقى مىشویم به نام موسیقى معاصر؛ اعم از موسیقىهاى روز که موسیقى رپ و راک و راک اند رول و موسیقى متال و موسیقىهاى دیگرى که کارکردهاى معاصر دارد و ضرورت جامعه ما مخصوصا جوانان امروز است.
ارجمند در ادامه افزود: آیا اکنون ظرفیتهاى موسیقى ظرفیتهایى است که در ١٤٠٠ سال پیش وجود داشته؟ خیر! ما یک مقام حدا و رجز داشتیم در موسیقى عرب، ساز دف و نى داشتیم. ما ساز دیگرى در فرهنگ عرب نداشتیم، طبیعى است که در آن زمان ظرفیتى که امروزه در موسیقى وجود دارد نمىتوانست وجود داشته باشد. پس براساس مصلحت فقهى ما موسیقىدانها خیلى اهل دانش فقهى نیستیم. تقاضاى ما این است همانگونه که فقها و مراجع در مسائلى مثل اهدا عضو و بانکدارى به نظر کارشناسان احترام مىگذارند و از آنها نظراتى مىگیرند مبتنى بر دانش و مبادى علمى نظر فقهى را صادر مىکنند، مبتنى بر این نظر و این روش در موسیقى هم نظر بدهند.
دکتر ارجمند همچنین طى صحبت هاى خود بیان کرد: اى کاش فرمایشات مقام معظم رهبرى به طور کامل انجام مىشد. من معتقدم مدیران فرهنگى به صحبتهاى مقام معظم رهبرى کم توجهی کردند، اگر فقط صحبت هاى ایشان در خراسان شمالى جمع شود و مبناى سیاستگذارى ما شود مشکل حل مىشود. من طى دیدارى که با خیلى بزرگان داشتم متوجه شدم تعامل بین ما وجود دارد ولى متاسفانه مشکل ما سیاستمداران هستند نه اهل فقه و اهل مراجع.
وى افزود: مشکل ما سیاست مداران هستند که تعابیر خود را با توجه به جایگاه خودشان براى حفظ میز خودشان به قیمت از بین بردن موسیقى یا هر چیز دیگرى به کار مىبرند. من خودم سالهاى پیش بنا بر علاقه در کلاسهاى حوزه شرکت کردم و اگر امروز آقاى دکتر جنتى مىفرمایند موسیقىدانان ما باید شرکت کنند من مىتوانم تعداد زیادى کارشناس فوق لیسانس موسیقى که دارند دوره طلبگى در حوزه علمیه مىخوانند معرفى کنم. مشکل ما سیاست مداران هستند نه فقه و هنر، تا مشکل سیاست حل نشود کارى از ما بر نمىآید.
دکتر ارجمند همچنین در بخشى از توضیحات خود در رابطه با چگونگى رفع مشکلات صنف موسیقى گفت: سالنهاى اجراى ما و کیفیت اجراى ما اعم از سالن که عموما سالن ورزشى است، مخاطب ما که تربیت شده و شنونده موسیقى نیست و خود موسیقى که روى صحنه اجرا مىشود هیچ یک استاندارد نیستند. بپذیریم که همه اینها بهانهاى مىشود و کمک مىکند به کسانى که مىخواهند از این موضوع بهرهبردارى سیاسى کنند. وزارت ارشاد مکلف است این بهانه را از دست این دوستان بگیرد. راهش را من گفتهام و باز هم مىگویم، وزیر ارشاد در یک اقدام انقلابى و یک جراحى بسیار جدى باید اجرا در سالنهاى ورزشى را متوقف کند. الان بحث بودن یا نبودن موسیقى است و من از صنفم دفاع میکنم!
در ادامه این نشست جلسه با پرسش و پاسخ حاضرین در سالن خاتمه یافت. در این بخش مباحثى از قبیل ضرورت تغییر سالن هاى اجرا، احتیاج به بودجه زیاد شهردارى براى تجهیز سالن هاى پایتخت و... بیان شد.
شایان ذکر است این برنامه به همت انجمن اندیشه و قلم با همکارى پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى در ١٦ شهریور ماه برگزار شد.
مرجان عابدینی