سرویس تجسمی هنرآنلاین: " برای سایه خودم مینویسم که جلو چراغ به دیوار افتاده است..." بسیاری از ما این جمله از کتاب مشهور "بوف کور" صادق هدایت را خواندهایم و شاید در لابلای فحوای رازآمیز این کتاب ارزشمند از آن عبور کردهایم و ابهام و کلام رازوار کتاب چندان بر ما مستولی شده که تاب ایستادن بر یک جمله از ما سلب شده و شتابان در پی خواندن و دانستن باقی متن بودهایم. اما این جمله که بر سرآغاز این نوشته نشسته است، بیانگر چیست؟
همواره منتقدان هدایت را باتوجه به نوشتهها و رویکرد ادبیاش و بهخصوص تاثیرات او از کافکا، نویسندهای فردمحور و درونگرا میدانند؛ که شاید بیان و تبلور درونیات برای او بارها مهمتر از سلایق و باورهای خوانندگانش است؛ اما این مساله به هیچوجه نافی اهمیت وجودی مخاطب، در آثار او نیست. چه اینکه همان جمله سرآغاز، بیانگر آن است که حتی هدایت، موجود و وجودی خارج از خود را بهعنوان مخاطب میپذیرد که قرار است برای او بنویسد، هنرآفرینی کند و اثرش توسط او خوانده شود. پس پذیرش درونگرا بودن یک هنرمند، سلب کننده جایگاه مخاطب نیست و اصولا روند آفرینش و دریافت هنر بدون حضور مخاطب، عملا یعنی "هیچ". با این پیشگفته، باید اذعان داشت که حتی در سبکهای افراطی و آخرین رویکردهای مدرن هنرهای تجسمی که در خود گونهای تفرعن فرمالیستی، نهفته دارند، نمیتوان جایگاه مخاطب را انکار کرد. آنچه گونهای تضاد را در فهم هنر موجب شده، قوت تعقل و اندیشه فردگرا در دوران مدرن است که سبب شده هنرمندان بازتاب و بیان اندیشه و ایده هنری خود را بر کیفیت درک و نگاه مخاطب برتری دهند، البته در این رویکرد هم جایگاه مخاطب عملا محفوظ است؛ هرچند در اینجا دیگر صحبت از "مخاطب خاص" است و منظور از این مخاطب خاص، صرفا کاراکتر و فهم او از مسائل هنری نیست، بلکه منظور کمّیت این مخاطب هم هست؛ یعنی نمایش آثار برای مخاطبانی غالبا محدود و معدود. اما در همین رویکرد و با همین نگاه، هنرمندانی هم هستند که محیط و فضای عمومی را بهعنوان بوم کار خود انتخاب میکنند و به این شکل مخاطبانی به گستردگی یک شهر مییابند؛ و این شاید گونهای فرار و رهایی از همان وضعیت نسبتا بستهای است که البته هنر مدرن مدتها به آن میبالید، یعنی تولید و عرضه آثار برای مخاطبانی خاص و "فهیم". از مشهورترین هنرمندان برای این مثال، "ریچارد سرا" هنرمند معاصر آمریکایی است؛ این مجسمهساز مینیمالیست با آوردن سازههای فلزی عظیم خود به میان فضاهای عمومی، همان رویکرد فرمالیستی را این بار نه در گالریهای هنری خاص، بلکه در محیط عمومی و برای مخاطبانی از طیفها و سلایق و میزان درک متفاوت هنری عرضه میکند. آنچه برای او اهمیت دارد، شکلدهی به فضاست از طریق فرمهای عظیم و البته زمینهساز تعامل هرچه بیشتر مخاطب با آثارش؛ بهگونهای که دیگر آن مفهوم سابق و تمایز و فاصله اثر از مخاطب زدوده میشود و حتی مخاطب در درون اثر و در ارتباط مستقیم با آن قرار میگیرد. به شکلی میتوان گفت دوران پستمدرنیسم پس از به اوج رسیدن خودکامگیهای هنرمندان مدرنیست، درپی بازیابی مخاطب به شکلی دیگر است؛ یعنی دوری از فرمگرایی مطلق و آوردن مفهوم در اثر. همچنین یکی دیگر از راههای احیای ارتباط دوسویه مخاطب و اثر هنری را در بازآفرینی بنمایه و شاکلههای سنت میداند و آن وضعیتی که در دوران مدرن بهعنوان تفاخر هنرمندان قلمداد میشد و هنر را بیش از حد به مقوله و پدیدهای "خاص" بدل میکرد، اکنون در سطحی گستردهتر و عامتر رخ مینمایاند. بهعبارتی در دوران پستمدرنیسم هدف این بود که مخاطب ارتباطی قویتر با آثار هنری بیابد، اما عملا در ارزیابی وضعیت تولید و عرضه آثار این دوره، چنین برداشت میشود که غلبه مفهوم و معنا، سبب شده است هنر پستمدرن وجه فلسفی به خود بگیرد و بازهم غالبا به فاصله بیشتر میان مخاطب و آثار هنری بیانجامد؛ هنری که برای فهم و ارتباط برقرار کردن با آن، داشتن سواد هنری حداقلی، مطالعات گستردهتر و میان رشتهای و خواندن نقدهای مرتبط ضروری به نظر میرسد. در این زمینه سوال اساسی این است که رابطه میان اثر هنری و مخاطب باید چگونه باشد؟ شاید پاسخ به این سوال دو رویکرد مشهور هنر دوران معاصر را فرا یاد میآورد؛ یعنی رویکردی که معتقد به "هنر برای هنر" است و رویکرد دیگری که به "هنر برای مردم" باور دارد و البته بیش از آنکه این دو را دو مکتب و سبک هنری به شمار آوریم، درواقع دو رویکرد و نگاه متفاوت به هنر هستند که طبیعتا در عمل سبکها و مکاتب متعدد و البته متفاوتی را منجر شدهاند. شاید بتوان گفت آنچه هنر را اسرارآمیز میکند، و آنچه آن را پدیدهای بکر، خاص و گاهی نامتعارف مینمایاند، همین رازی است که درپس ارتباط اثر هنری با مخاطب نهفته است؛ چیزی که از رسانه هنر برمیخیزد و به دریافت آن از سوی مخاطب میانجامد و دریافت همان است که به چگونگی درک اثر، شیوههای استنباط و تحلیل اثر، نقد اثر و کیفیت پذیرش اثر هنری منجر میشود و اینجاست که قطعیت رنگ میبازد و پای نسبت و سلایق و تمایزها و تفاوت فهمها به وادی دریافت اثر، باز میشود. و بهعبارتی این تنها مخاطب نیست که به دنبال رازهای نهفته در هنر است، بلکه هنرمند هم برای تقویت و اعتلای هنرش باید رازی را در نهان عمل مبتکرانهاش جستجو کند، رازی که سببساز هستی اثرش و نهایتا خود اوست؛ کشف راز هستی-ساز هنر؛ کشف راز مخاطب ... محسن موسیوند پژوهشگر و دانشجوی دکتری پژوهش هنر