سرویس تجسمی هنرآنلاین: آدمهای هنرمند، آدمهای جالبی هستند، بهقول معروف میتوان آنها را آدمهای یک بعدی به حساب نیاورد که تنها از عهده انجام یک کار معین که دلخواه روح هنرمندانه و هنر تجارتی است برمیآیند.
این آدمها، فقط با دریافت خود، کار ذوقی مورد علاقه خویش را و تصویر شهری را که در آن زندگی میکنند، خانهای را که میخواهند بخرند، آرزوهایی را که در سر میپرورانند و چیزهایی از این قبیل را که فقط به درد یک دید چند بعدی میخورد انتخاب و اتخاذ میکنند.
بهقولی کلیت انسان امروزی یا آنچه در روانشناسی هنر به آن گشتالب میگویند در نظام هر فرهنگ برحسب ارزشهای مجدد فرهنگ کلاسیک به تنهایی پارهپاره و قطعه،قطعه میشود و هربخش و جزئی از آن را کسی به دلیل محصولی که در فرهنگ خود مییابد میشناسد و میبرد. یکی از اصولی که در علوم ارتباطی با روانشناسی هنر پیوند میخورد، چگونگی دریافت معنی از اثر است که علم ارتباط یا طرحگرایی است و خطای ما را در پارهپاره کردن انسان نفی میکند و در پناه مکتب یا گشتالب است که بهمعنی واقعی در زندگی خواهد رسید که تجسم آن در هنر شکل میپذیرد.
وقتی با یک انسان امروزی، با یک پدر، یا یک مادر جوان روبرو میشوید یا با یک معنا که در مقابلتان قرار گرفته، در جواب این سئوال که «چیست» یا «کیست»؟ چه خواهید گفت!؟
هریک از ما، انسانی را که در مقابلمان قرار گرفته و اثری را که بهنظر ما واقع است به دلیل خاصی که از علائق و نقطه نظرهای ریشهای تنها از یک دید و یک جهت که به همان دلیل ارتباط با معنای انسانی دارد و ناشی از وحدت با گشتالب است را سخت نیازمند آن هستیم و آن، هستی، چیزی است که از دست نخواهیم داد.
هنر و تیرهگیهای سطح یک اثر یا روشنیهای آن، ما را در تشخیص و یا عدم تکرار اشتباه و یا تأیید و تکذیب دریافتمان از هر اثر هنری راهنما میشود و از اینکه چگونه رابطه با آدمهای هنرمند و اثرشان داشته باشیم سخن میگوید.
انکار نمیتوان کرد که بهرهمند بودن از یک مقدار امتیازات روشنی که کنار هر تیرهگی یا خوشحالی، وضعی را بهوجود میآورد که به فرد کمک میکند تا در قبول واقعیت این دو نکته به تصویری برسد که از نظر او دور و دست نایافتنی بوده باشد. اول اینکه بین آنچه ضروریات و مایحتاج اصلی هر اثر هنری است و آنچه را به آسانی میتوان بهعنوان شکل اصلی در هنر بازشناخت و در گروه جداگانهای از این دو فرم که بهره گرفته از یک تضاد رنگی است توأماً شکل نخواهد گرفت.
بهطور مثال: محبت مادری چیزی است که از دیرباز در تاریخ وجود آن یک منشأ شکلپذیری خانواده بهعنوان عنصر اولیه و از مهمترین عامل در خوشبختی طفل و اطفال است. تحقیات فراوان، نبودن آن را در بسیاری از خانوادهها عامل اصلی نابسامانیهای روانی، بزهکاری اطفال و نوجوانان و حتی گرایش آنها بسوی اعتیاد به حساب آوردهاند. بسیاری از اثرهای هنرمندانه نیز از مهر و محبت مادری در واقعیت زندگی بهرهها گرفتهاند، اما معمولاً همین معنای وسیع نیز آنچنان با کنار هم قرار گرفتن تیرهگیها و روشنیها به مخاطب القاء و منتقل میشود که در نگاه نخست وضع قرار گرفتن چهره و رابطه نگاه طفل با ساختار تفکر مادر است که این القاء را بوجود میآورد و در بسیاری از حتی آگهیهای تجارتی که بر مواد غذایی کودک است نیز آن قابلیت را جهت بهتر شدن خرید و فروش و بازار تجارت بکار میگیرند.
مسأله نقاشی در این دیار هم شاید چون بسیاری از زمینههای دیگر و بهخصوص زمینههای هنری ـ داستانی طولانی و مفصل دارد و از معضلات و درگیریها و بحرانهاست. اما، بحران و مشکلات نقاشی از آنجا که سطح چندان گستردهای را در برنمیگیرد، هیچگاه نمود ظاهری چندان پر سر و صدایی نداشته است. اما در بطن و رابطههای چند قطبی بودنش آنچنان عمیق و فراموش شده است که حالا همه قبول دارند که در سطح یک رخداد هنری میرود تا به یک بنبست برسد. اما اگر این مسأله هم چون مسأله سینما و تئاتر یک روند مشخص و مستقیم را بیابد بحرانش و تظاهرات کالبدیاش روشن خواهد شد. اگر باز هم از سطح عمومی و داد و ستدهای فرهنگی تأثیرش پنهان مانده باشد باتوجه به تجربههایی که در این سالها صورت پذیرفته است ضرورت روشن شدن واقعیتهای وجودی نقاشی در معنای دیگر پیام، رسا، معین و آشکار است.
پس یک چنین هنری مثل بسیاری دیگر از زمینههای هنری دو قطب دارد، هنرمند و گیرنده، گیرنده تنها بیننده نیست یا خریدار، بلکه دریافتکننده معناست، دیدن کارهای گوناگون نقاشی با ساختارهای گوناگون و اجراهای متفاوت و هزار مسأله دیگر که همگی بر لذت پیدایش یک اثر و لذت تماشای همان اثر، همیشگی و ماندنی است در سوی ساختاریاش این مسأله یک روند طبیعی دارد که بهرهگرفته شده از کاری است که تقارب و تعارن و ضدیتهای حجم و رنگ، شدت و نوسان کیفیت و لذتانگیز بودن اثر را تحتالشعاع قرار میدهد.
پس یک اثر هنری در یک نظام عرضه و دریافت تفکر در سطح بینالملل، مثل یک جنس عتیقه، خودش وسیلهای جهت انتقال ذهن و فکر است.
اینجاست که کشف معنایی بهعنوان جهانبینی در اثر هنری و شباهتهای ساختاری آن معین و آشکار میگردد. یعنی یک فضای مسطح چگونه قابلیت انتقال تصویر را، زمینههای ضوابطی را، فرمولها را، و جوابگو بودن تاریکیها را در مقابله با روشنیها یکجا جمع و در منظر بیننده با اتخاذ یک روش و رشتههای وصلکننده در دست بیننده، قرار میدهد. برای اینکه این ضوابط را در مناسبات اجتماع بشناسیم، موجودیت فرهنگی اثر و صاحب اثر (جهانبینی) هنرمند در ساخت فرهنگ و هنر تجسمی فوقالعاده حائز اهمیت است، چراکه خوراک فرهنگی مخاطبین نیز به همین فعل بستگی دارد.
این اشاره دوبارهای است به وضعیت هنر نقاشی در ایران معاصر، بیتردید شناخت این تعقل، تعهد و مسئولیت، صاحب اثر و هنر را در برابر ملت و مملکت افزونتر میسازد، چرا که در دوران معاصر آزادی گفتار و قلم ایجاب میکند که خدمت به آگاهی مردم بیش از هرچیز مورد نظر هنرمندان واقع گردد. و صاحب اثر چنانکه تا امروز چنین بوده است در این طریق گام زند.
اما، ابتدا در این گفتار با تأکید بر وضعیت معنی و اجرا به آن نظریه صحه میگذاریم که معنای روشن و رو به تعالی میتواند با اجرایی که زائیده ذهنیت خلاق هنرمند آرمانگراست توأم گردد و با بهرهگیری از ابداعات ذهن و در مقایسه با آثار به نقد رسیده، تکنیک و معنایی را عرضه داریم که در قیاس با آثار هنری دیگر، ماندنی در سطح و ردیفی قابل توجه واقع شود. این امر، از طرفی گواهیدهنده تجربه و شناخت کافی هنرمندان و فرهنگسازان این مقطع است و از طرفی، خود شکافتن مفاهیم ضدیت در معنای بشری (نفی و پذیرش) تفکر هنرمند است و مجراهایی را جهت ارتباط با جامعه نیز شناسانده و روشن میسازد، و در اینصورت است که امر اجرای یک واقعیت را در خدمت به جامعه میتوان یافت و از جمله وظایف اندیشه و قلمداران در خدمت به جامعه خواهد بود. جمعی از نویسندگان و هنرآفرینان که از اصطلاحاتی برخوردار هستند در یک نقطه اتفاق نظر دارند و بدیهی است که شامل چگونگی فرم در اجرا نیز خواهد شد.
اکنون که فلسفه حرکت اجتماعی در هنر بهصورت علمی و تحلیلی تدوین شده است قهراً هنر نیز در ماهیت و هستی از فرمولبندی و ارائه حکم بطور وسیع در سطح جامع به استمرار و حیات فرهنگی کمک خواهد کرد و درعین حفظ و حراست و همبستگی و وحدت در هر مورد با مخاطب صحبت خواهیم داشت و این معنی نیز در اجرای هنری آناست که در همه امور، زندگی و شروع کار بدینگونه نخواهد بود.
و این، نظرگاهی است که از آغاز هم چندان استوار نبوده است و بدان معناست که پنداشتهاند «من» در تضاد «نبود» به جهان پای گذاشته است، تا پیش از رفتن خود، جهان را دگرگون کند تا خود «من» آید و اگر بدینکار توفیق نیافت پس چه حاصل؟ که واقعیتر آنست که بیندیشیم که «من» برای این رخ مینماید که جهان را در گیر و رفت «نبود» خویش قرار دهد و انجام یافتن جهان را «خود» واقعیت تصویری دهد و درحد تواناییاش در دگرگونی فرمها و معنا بکوشد، و این بازسازی تدریجی، شکل تازهای به نظام «هستیبخش» آثار هنری خواهد بخشید.
در این استیل، همواره از روشنیهای مطلق پرهیز کردن و پشت به تیرگیهای مطلق داشتن، از صفات بارز این گسترش است و همچنانکه انسان معاصر به این بند بیفتد، بندی است که سخت معتقد به انجام این استیل در کنایات تاریخی است.
در پی آنچه گفته شد شاید کنجکاو شده باشید به این نکته که چه روشی در هنر را میپسندیم، هرگاه چنین پرسشی از من بشود، خواهم گفت: همان روش تحلیل معنا در هنر را که روشنی معنا را در مخاطب زنده نگه دارد و نه، جانبداری از هنر مجاز و هنر لگام گسیخته را. این چنین روشی را در هنر و مصادیق روشنترش آن را در هنر، تنها در روایت راستین تاریخ قبل از اسلام میتوان پیدا کرد و در پیچاپیچ تاریخ هنر ملل، و اکنون میبایست از پشتبام «معنای حقیقت در هنر» بهتدریج پایین رفت.
سهراب هادی