سرویس تجسمی هنرآنلاین: با یادآوری به اتفاق فرهنگ‌سازی در هنرستان‌های هنرهای زیبا اشاره‌ایی کوتاه به جایگاه تاثیرگذار رشته نقاشی می‌شود تا شاید مسئولین امر توجه بیشتری به چگونگی رشته‌های هنری همچون رشته نقاشی داشته باشند.

آیا با شرایط تحصیلی شاخه کار و دانش و حتی با تعیین جدول‌های بی‌ربط دروس در شاخه فنی و حرفه‌ای و نیز پرداختن به برنامه‌های عامیانه و بسیار معمولی در محیط‌های بسیار مهم و مؤثر همچون هنرستان‌های هنرهای زیبا آسیب جدی به بدنه اصلی فرهنگ و هنر جامعه وارد نمی‌شود؟.

چرا نام هنرستان های وابسته به وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی هنرهای زیباست؟ و آیا هنرهای زیبا فقط یک نام است یا یک مفهوم؟

آنچه که در این یادداشت به شکل مختصر، به آن اشاره می‌گردد ‌ مفهوم هنرهای زیبا در خصوص آموزش هنر است و با یادآوری نکات سودمند، به فرهنگ زیبای (استاد شاگردی) اشاره‌ای کوتاه شده و بسط و تفصیل آن به فرصتی دیگر در مقاله‌ای جامع‌تر موکول می‌شود.

شاگرد در گذشته‌ها در محضر استاد ماه‌ها و سال‌ها شاگردی می‌کرد و همه ریزه کاری‌های رشته مورد نظر را همراه با اخلاق، صبوری، بردباری، اندیشه، تفکّر و توکّل می‌آموخت و همزمان با آموختن، احساس و ادراک هنرجو متعالی می‌گشت. اما امروزه به دلیل کثرت جمعیت و استفاده نادرست از نظام‌های آموزشی به اصطلاح مدرن، در مراکز آموزشی بجز توّهم مهم شمردن مدرک،‌ خیر دیگری به شاگرد نمی‌رسد و با نگاهی کوتاه و گذرا، شاگردان رها می‌شوند، در صورتی که در تمام نقاط دنیا آنجائی‌ که به محصلِ علم و هنر، کاربردی و جامع نگریسته می‌شود، نتیجه مطلوب بدست می‌آید و اصل زیبای آموزش هنر که عبارت است از: رشد و رسیدن هنرجو به مراتب و مدارج عالی، به طور کامل عیان می‌گردد.

طبقه‌بندی و سطح کیفی شعور هنری برای آن دسته افرادی که آموزش هنری را درک نکرده‌اند دارای معیار مشخص و مدرک مستدلی نیست و در نتیجه کمتر می‌توانند تفاوت‌ها را دیده و ارزیابی کنند، مقوله‌هایی چون هنر، هنرمند، هنرمندنما و شبه هنر برای آنها تقریبا یکی است و حتّی در مواردی دیده شده است ابتذال اجتماعی و آدمی را به صرف داشتن آب و رنگ ظاهری با موضوع هنر یکی می‌دانند، آنها به دنبال چیزی می‌گردند که ذهن پریشان و پرورش نیافته خود را با آن کامل کنند، بنابراین به نخستین و ساده‌ترین چیزهایی که بر می‌خورند آن را از خانواده هنر پنداشته و خود را با‌ آن راضی و بهتر بگوئیم سرگرم می‌کنند. متاسفانه در بعضی از مراکز آموزشی آزاد و یا رسمی برای افراد واجب التعلیم بر اساس همین پنداشت‌ها آموزش هنر به صورت نادرست و به شکل بسیار سطحی نقل قول و ترویج می‌شود.

همانطور که در مقدمه اشاره شد یادگیری رشته‌های هنر شرایط خاص می‌طلبد و باید در شرایط خاص و تحت آموزش‌ها و مقررات خاص به تربیت هنرمند بپردازد، لذا راه‌اندازی شاخه تحصیلی هنر می‌تواند بهترین راهکار برای مسئولین امر باشد و با پرداختن به مفهوم هنر حافظ داشته‌های خود باشند نه اینکه به مرور با حذف زیرساخت‌های فرهنگ‌ساز با گذشته مقابله کنند، از جمله داشته‌های پر افتخار این سرزمین گوهرساخت، آموزش شاگرد استادی در هنرستان‌های هنرهای زیبا بوده است؛ رشته‌های نقاشی، مجسمه‌سازی و گرافیک فقط سرفصل‌های آموزشی کتب و جزوه‌ها نبودند، بلکه نوع شیوه آموزش که خود نمونه کاملی از معیارهایی چون: ممارست، پرداختن به حس مسئولیت پذیری همراه با درک زیباشناسی، فهم و توان تلفیق، انتقال یافته‌ها و پرورش معرفت‌های ذهنی و نیز استفاده موشکافانه از مواد، مصالح و شهود را طی دوره‌ها و سال‌های متمادی، همواره معمول بوده است. در فضای هنرستان‌های هنرهای زیبا استاد سیر تکمیلی افکار و احوال خویش را طی نموده و شاگردان در کنار وی این نوع نگاه را تجربه می‌کردند، سپس شاگردان با راهنمائی استاد در محضر طبیعت حاضر شده و به درک پدیده‌های طبیعی می‌پرداختند. هنرجویان در هنگام آموختن، تحقیقات و پژوهش‌های بسیاری را بر روی تمامی پدیده‌های اساسی و زیباشناختی خلقت: چون نور، رنگ، فضا، ماده، صدا، حرکت و زمان انجام می‌دادند و استادان بدین صورت خلاقیت در شاگردان را به نحوی ظریف و لطیف فعال می‌ساختند.

هنرمندان بزرگترین معلم خود را طبیعت می‌شمارند و معتقدند طبیعت است که اولین تجربه‌ها و آموزش‌های هنری را برای درک فهم زیبایی در اختیار انسان می‌گذارد. گوته شاعر آلمانی "طبیعت را منبع بزرگ الهام هنرمندان می‌داند" و یا میکل آنژ هنرمند برجسته عصر نوزایی توصیه می‌کند: "برای آنکه اثر هنری با معیارها و ارزش‌های زیبایی پایه‌ریزی شود بایستی با دقت طبیعت را مطالعه نمود". گرچه ادراک زیبایی در طبیعت مدارج و مراحلی دارد اما برخی برای انسان ظاهر و آشکار است و برخی پنهان و نهفته که در گذشته از یک سو به دلیل وجود سنت‌های فرسوده و شیوه‌های آموزشی غلط و از سوی دیگر محدودیت‌های بسیار زیاد مواد و مصالح، تنها افرادی محدود می‌توانستند در عالم هنر راه پیدا کنند. از نشانه‌های بسیار زیبا در هنرستان‌های هنرهای زیبا ایجاد ارتباط با طبیعت و درک آن از طریق استادان گرانقدر بوده است بدین سبب استادان و دبیران این مراکز آموزشی تأکید داشتند" که آموزشِ معمولی با یاد دادن توأم است اما زیبایی آموزش هنر در فرهنگ یاد گرفتن است و همچنان باید از طبیعت آموخت."

معمولا برای یادگیری سن مشخصی را به صورت قطعی نمی‌توان تعیین کرد اما برای آموزش آکادمیک بهتر است که از نوجوانی به موضوع آموزشِ خاص توجه شود تا حالات روانی و روحی هنرجو توأمان با کسب تجربه و ادراک، آمیخته گردد تا خلاقیت شکوفا شود. البته امروزه با همّت کارشناسان و مسئولان، امکانات جدید علمی و با تکنولوژی آموزشی در رشته‌های هنر این امکان به وجود آمده تا قواعد فنی و تخصصی فراگیر شود و هر فردی در حد توان و استعداد خود بتواند به امور فنی رشته‌های هنری مسلط شود، اما آنچه حائز اهمیت است روش آموزش خاص در هنرستان‌های هنرهای زیبا بوده است، هنرجویان هنرستان‌های هنرهای زیبا با علاقه بسیار نظرات و مطالب استادان را مشروط به اینکه علاوه بر توانایی‌های فنی،‌ خصوصیات معنوی استاد با احوال و افکارشان پیوندی ناگسستنی ایجاد کند تجربه می‌کردند تا عالم عینی و ذهنی جدیدی برایشان به وجود آید که این شیوه، نتایج تازه‌ای را به دنبال دارد و تفهیم ارتباط بین شاگرد و استاد را ممکن می‌شود. برای درک این ارتباط و نیز توجه به توان یادگیری می‌توان با مثالی از رودن هنرمند مجسمه‌ساز که شهرت آغازگر هنر مدرن را نیز دارد، موضوع یادگرفتن را واضح‌تر دنبال کرد، او در زمانی که در فلورانس برای مطالعه آثار میکل آنژ در مقابل آن همه شگفتی قرار می‌گیرد این گونه می‌نویسد: "امروز که به محضر استاد بزرگ وارد شدم استاد نیمی از رموز کار خود را به من آموخت و به من گفت، نیم دیگر را خود بیاموز، حال فردا برای آموختن نیم دیگر از راز و رمزهای کار استاد با دقّت بیشتری به آثار استاد خواهم پرداخت". این رخداد با اختلاف زمانی حدود 280 سال فاصله بین میکل آنژ و رودن می‌تواند بهترین نمونه برای این شیوه یادگیری قلمداد شود. این هم شیوه‌ای دیگر از شاگرد استادی است که از این نوع یادگیری معمولا در کلاس‌هایی مانند درس مستندسازی و مطالعه آثار هنرمندان تاثیرگذار و پیشکسوت، طی سال‌های متمادی در هنرستان‌های هنرهای زیبا معمول بوده است. اینگونه آموزش ضمن یادگیری، ذهن هنرجویان را بسیار فعّال می‌سازد.

فراگیری علوم هنری چه به طریق سنتی و یا کلاسیک در جای خود بسیار مفید و ضروری است. لیکن آموزش هنر به صورت آکادمیک، علمی و عملی به کوششهای مهمی نیاز دارد که تا به حال روش‌ها و فرمول‌های متنوعی ارائه گردیده است که شاید در جای خود بسیار مناسب باشد اما مطلوب، شیوه آموزش در هنرستان‌های هنرهای زیبا بوده است، برای یادگرفتن با جان و دل، حضور تمام قد ذهن و جان شاگرد نزد استاد، روزنه‌ایی برای درک طبیعت آشکار می‌کند که نتیجه زیبای آن آمیزه فرمول‌ها، روش‌ها و تاثیر‌گذاری احوالات استاد است. شایان ذکر است بسیارند افرادی، با اینکه خود به مراتب عالی‌تری در هنر و یا علوم رسیده‌اند هنوز در نزد استادان خود حس شاگردی دارند، این احساسِ زیبا همیشه با یادگیری‌های متعددی در طول زمان توأم است؛ لیکن متاسفانه عدم این ارتباط و نبودن اینگونه شرایط در بعضی از فضاهای آموزشی امروز، هنرجویان پویا و شاگردان مستعد را بسیار می‌رنجاند؛ بی‌شمار دیده شده به علت نابسامانی این ارتباط و تعویض و تغییر پی درپی استادان و مدیران در هرترم و طول سال تحصیلی بخصوص در مسیر آموزش‌های رسمی، حتی دانش آموزان واجب التعلیم و نیز دانشجویان و هنرجویان در شرایط حساسِ نوجوانی و جوانی، رها می‌شوند.

معظل دیگر عدم راهنمائی صحیح در مقطع تحصیلی راهنمائی است، علاقه‌مندان به رشته‌های هنری در دوره راهنمایی، اصلاً به جهت یادگیری هنر، راهنمایی نمی‌شوند. شرایط یادگیری به صورت معمول در سن 12 سالگی بسیار حساس می‌شود طوری که سنین راهنمایی و هدایت نوجوانان در سنین دوره تحصیلی راهنمایی باید باشد که متأسفانه در ایران دروس هنری در دوره راهنمایی ناگفته پیداست که چیزی است در کنار زنگ تفریح دانش‌آموزان و انتظار جدی از آن ساده‌اندیشی را به دنبال دارد؛ در وضعیتی که هنرستان‌های هنرهای زیبا در رشته‌های موسیقی (هنرستان عالی موسیقی تهران) با تشکیل دوره راهنمایی این نقیصه را در رشته خود جبران نموده و رمز موفقیّت در آموزش هنرموسیقی هنرستان‌های موسیقی تهران (دختران و پسران) آموزش آکادمیک از سن 12 سالگی است. باید اشاره شود آموزش رسمی کلیه رشته‌های هنری در کشورهای توسعه یافته نیز از این دوران آغاز می‌شود ضمن اینکه شناسایی دانش آموزان مستعد در گروه‌های هنری را از مقطع دبستان آغاز می‌کنند.

حال اگر به این مورد هم توجه خاص نداشته باشیم دیگر باید دوره متوسطه را جدی‌تر بگیریم دورانی که به لحاظ حساسیّت برای همگان، خاص و بسیار مهم تلقی می‌شود، رفتارشناسان و روان‌شناسان معتقدند ضمن ماندگارترین خاطرات انسان در این دوره سنّی، تأثیرپذیرترین و حساس‌ترین سال‌های زندگی هر فردی محسوب می‌شود. دوره متوسطه دوره پیدایش انگیزه‌هاست، پس چه زیباست انگیزه تکمیل و پخته شدن در گروه هنرها نزد استادان راه آزموده شکل بگیرد؛ یکی دیگر از زیبائی‌های محیط هنرستان‌های هنرهای زیبا شخصیت‌سازی، چگونه نگریستن و تربیت هنرمند از دهه‌های 20 و 30 طی دوره‌های متعدد بوده است.

مورد دیگر اینکه غالباً مدرسان و دبیران هنرستان‌های هنرهای زیبا لازم نمی‌دانستند مواردی را توضیح دهند یا هنرجویان را توجیه کنند آنان با نگاه عمیق، در کلاس حاضر می‌شدند و این شاگردان بودند که از حضور قلبی استاد نشانه‌های درسی را ادراک و احساس می‌کردند، اگر شاگرد نمی‌توانست این ارتباط را برقرار نماید تار و پود کلاس از هم می‌پاشید و نمره و کاغذ جایگزین شاگرد و استاد می‌شد، و به همین دلیل بوده است که توجه شاگرد به استاد مهمترین بخش آموزش در هنرستان‌ها را تشکیل می‌داد. امروزه کارشناسان آموزشی در گروه هنرها معتقدند زیبایی در هنرستان‌های هنرهای زیبا بدین جهت بود که هم شاگرد و هم استاد نه به نمره توجه داشتند و نه نمره تعیین کننده بوده، بلکه مراتب یادگیری و مدارج هنری به جای مدارک تحصیلی از اهمیّت بسزایی برخوردار بود و هست.

از جمله خاطرات آرام‌بخش که همه یادگاران تحصیل کرده در هنرستان‌های هنرهای زیبا به نیکی نقل و قول می‌کنند زیبائی‌های حضور، بودن و درک احساسات جمعی از استادان با شاگردان و هنرجویان بوده است که فضای هنرستان‌ها را بسیار روحبخش و مفرّح می‌کرد. حتی در روش تدریس و نقل و انتقال مفاهیمِ دروس فنی و تخصصی کاملا این رفتار مشهود بوده است، به طور مثال وقتی از هنرمندی رنگ اندیش چون "هنری ماتیس" مطلب به میان می‌آمد قبل از شناخت رنگ و فرم به نوعِ نگاه او توجه بسیار می‌شد. استادان در محیط کلاس، معنویت در هنر را آنگونه سهل و آسان و قابل درک برای شاگردان جاری و ساری می‌ساختند که هنرجویان با شوق و ذوقِ بسیار آن حالِ متعالی را در رفتارهای خود پرورش می‌دادند، بیشتر اوقات شاگردان قبل از هر ژوژمان و قضاوتی در خصوص ارائه طرح جامع عملی جملاتی تأثیرگذار که از استادان خود آموخته بودند با خود زمزمه می‌کردند: *(همیشه در پی انجام کارهایم اگر دوستان یا منتقدان از کارهای من شدیدا انتقاد می‌کردند با فرض این که نظرم را روشن بیان نکرده‌ام ، حق را به ایشان می‌دادم ؛ چنین طرز فکری به من کمک می‌کرد که تمامی زندگی‌ام را بدون نفرت و حتی دلگیری از انتقادها کارکنم بی‌توجه به این که انتقاد از سوی کیست؛ برای رسیدن به اهدافم فقط به وضوح بیان کارهایم تکیه داشتم. نفرت، بغض و روح کینه و انتقام فقط بار هنرمند را سنگین می‌کند، راه هنرمند به اندازه کافی سخت هست که او روح خود را از هر چیز دیگری که حرکت را برای او سخت‌تر طی کند پاک نگه دارد. "هنری ماتیس")*

خوشبختانه روح حاکم بر هنرستان‌های هنرهای زیبا از دیرباز تا حتی اکنون وقتی بر شاگردان و استادان، دبیران و مدیران دمیده می‌شده، آن‌چنان تحت تأثیر فضا قرار می‌گرفتند که هرگونه تقابل و یا تهدیدی را به فرصت‌های طلائی تبدیل می‌کردند. کشف استعدادها، ارزیابی توان‌ها، بازخوانی نظرها و نیز نقد و بررسی آثار در فضاسازی هنرستان‌های هنرهای زیبا علائم دیگری از زیبائی آموزش هنر در این هنرستان‌ها بوده و همواره ادامه دارد.

آموزش پیوسته هنر با جاذبه‌ایی غنی‌تر و به شکل تخصصی و جامع‌تر در ادامه آموخته‌های گذشته با دوره‌های عالی ممکن می‌شود و حضور در محیط‌های دانشگاهی مبیّن آن است. برای هنرجویان فارغ‌التحصیل از هنرستان‌های مذکور دوره عالی چنین تعاریفی داشته است، بدین خاطر پیوسته خود را برای دوره عالی آماده ساخته و برای تعمّق و تفّکر وارد دوره عالی می‌شوند و استادان با مقیاس گرفتن آموخته‌های هنرجویان، آنان را برای تعمیق مفاهیم عمومی و تخصصی هنر آماده می‌ساختند.

دوره عالی با درنظر گرفتن شرایط روانی و سنی دانشجویان که 19 تا 25 سال را طی می‌کنند طراحی شده است. متأسفانه اکثر افرادی که در رشته‌های هنری در دانشگاه‌ها پذیرفته می‌شوند یا از رشته‌های غیرمرتبط هستند و یا باید از اول راه، تحصیل هنر را آغاز نمایند که این با تعریف آموزش عالی مغایر است. اما اگر با 4 سال دوره کاملِ دوره متوسطه، در هنرستان‌ها شاگردی و یاد گرفتن را تجربه کرده باشند دوره عالی در مقاطع دانشگاهی معنا می‌یابد، که امروزه هنرستان‌ها فقط با 2 سال و در مجموع با 720 ساعت دروسِ به اصطلاح فنی و حرفه‌ای و اندکی هم اطلاعات ناقص هنری برای هنرجویان دیپلم فنی و حرفه‌ای صادر می‌کند، که این خود نه برای ادامه راه بدون دانشگاه مفید است و نه با این شرایط و اکتفا به آن می‌توان به دانشگاه راه پیدا کرد و صد البته راهیابی به دانشگاه‌ها با توسل به آموزشگاه‌های آزاد ممکن می‌شود. در صورتی که فارغ‌التحصیلان هنرستان‌های هنرهای زیبا در گذشته وقتی وارد مراکز آموزشی عالی می‌شدند اکثر استادان دانشگاه‌ها با رضایت و علاقمندی بسیار، ادامه مطالب و ارائه طریق را برای ایشان در نظر داشته به صورتی که دانشجویان فارغ‌التحصیل هنرستان‌های هنرهای زیبا دانشجویان بسیار موفق اطلاق می‌شدند و همواره در صدر دانشجویان موفق قرار داشته و دارند.

تجربه نشان داده است هنرجویانی که به صورت پیوسته نزد استادان خود آموخته‌ها را تکمیل نموده‌اند از عّزت و اعتماد به نفس بالاتری برخوردار بوده و چون همراه با تخصص، اندیشیدن را نیز تجربه نموده و به مرحله تشخیص رسیده‌اند برای هدایت و فرهنگ‌سازی در فضاهای فرهنگی و هنری جامعه مناسب‌تر هستند. بدون شک استادان وقتی می‌بینند شاگردان خود می‌توانند باعث رونق احوال هنری جامعه شده و هدایت فرهنگ اجتماعی را عهده‌دار باشند، از بازدهی کار خود خرسند شده و هیچ‌گونه دریغی از شاگردان نداشته و توجه به قابلیت‌های آنان، رکن اصلی کلاس محسوب می‌شود. درخشان‌ترین هنرمند عصر رنسانس "میکل آنژ" معتقد است: "اگر شاگردی از استاد خود پیشی نگیرد، یا شاگرد بسیار کودن است یا باید در روش تدریس استاد شک کرد". این شیوه را تقریباً اکثر فارغ‌التحصیلان هنرستان‌های هنرهای زیبا تجربه کرده‌اند و ضمن دست بوسی و قدردانی از همه استادان گرانقدر، مراتب و جایگاه امروز فارغ‌التحصیلان هنرستان‌های هنرهای زیبا مؤید این نکته است. وقتی به نوع آموزش و فضاسازی هنرستان‌های هنرهای زیبا که بعضاً نزدیک به یک قرن از فعالیّت حرفه‌ای و بسیار مؤثر آنان می‌گذرد توجه شود، می‌بینیم دانش آموختگان با تفکر و اندیشیدن، توّهمات نوجوانی و خودپسندی آغاز جوانی را کنار زده و با نگاه واقع‌بینانه به اجتماع و نیز همراه با تخصص و توانمندی‌های عالی با عنوان هنرمند به جایگاه خود در جامعه تکیه زده‌اند، تربیت هنرمندان متعدد که امروزه از مفاخران و سرآمدان فرهنگ و هنر معاصر هستند نیز یکی دیگر از نشان زیبائی در هنرستان‌های هنرهای زیبا بوده است. ناگفته پیداست اکثر فارغ‌التحصیلان این هنرستان‌ها امروزه فقط یک کارشناس معمولی نیستند بلکه جستجوگر و محقق در گروه هنرها و یا هنرمندی صاحب نام و دارای رأی و سبک انحصاری با خلاقیت‌ها و قابلیت‌های بسیار هستند.

نتیجه آماری از مراکز تحقیقاتی نشان می‌دهد که یادگیری علوم هنری همراه با درک زیبا شناختی در طول 6 سال فرد عادی را به نیمه راه نزدیک می‌کند، این آمار در مراکز آموزشی غیررسمی هم به وضوح دیده شده است که معمولا مقدمات نام دارد و برای تکمیل آن، لازم است بی‌وقفه ادامه یابد، دوره پیشرفته یا دوره عالی که از اواسط آموزش مدون آغاز می‌شود نیز حدود 6 سال گزارش شده و تقریباً در آموزش قدیم چه مکتب‌خانه‌ای و چه مراکز آکادمی نیز به صورت پیوسته یک دوره 10 تا 12 سال سپری می‌شده است. روانشناسان آموزشی و متخصصان تعالیم آموزش هنری بر این اعتقادند که امروزه هم یادگیری در هنر حدوداً با 12 سال پیوسته بسیار موثر و نتیجه بخش خواهد بود.

می‌دانیم که دوره‌های آزاد و فقط عملی به 3 گروه تقسیم می‌شوند: مقدمات، متوسطه، پیشرفته. آموزش‌های رسمی هم به 3 گروه تقسیم می‌شوند: ابتدائی - متوسطه - عالی. گروه اول: ابتدایی (6سال) که در ایران جدیداً به مانند گذشته 6 سال و گروه دوم، متوسطه نیز در (6سال ) تعریف شده است که باز جدیداً تصمیم به راه‌اندازی 6ساله متوسطه گرفته شده ولی متاسفانه در چندین سال گذشته بدین صورت معمول بود که 5 سال دوره ابتدایی و 3سال دوره راهنمایی و نیز 3 سال دبیرستان و 1 سال پیش دانشگاهی که همچنان بلاتکلیف به سرگردانی دیپلمه‌ها می‌پرداخت. گروه سوم: (دانشگاه 6 سال) که دوره‌های عالی در ایران 2 سال کاردانی، 2 سال کارشناسی که معمولاً پیوسته است و 2 سال کارشناسی ارشد است، البته دوره فوق تخصصی (دکتری) از این مقوله جداست. اشاره گردید که برای رسیدن به موفقیت در آموزش هنر باید از مقدمات آغاز و به صورت پیوسته تا عالی ادامه یابد که متأسفانه امروزه پرداختن به آموزش هنر به صورت پراکنده و ناپیوسته بسیار دیده می‌شود. اگر به آمار و ارقام استاندارد آموزشی در گروه هنر به صورت جهانی توجه کنیم می‌یابیم که چرا آموزش در گذشته به شیوه استاد شاگردی، بسیار موفق بوده است.

کارشناسان آموزشی در سطوح بین‌المللی معتقدند، در گروه‌های هنری باید 12000 ساعت دوره آموزشی شامل تحصیل و تمرین را طی کرد که استخراج اعداد و ارقام در این باره با شرایط امروزی تحصیلی در مراکز آموزشی تقریباً هم‌خوانی دارد اما موفقیت میسر نمی‌شود؛ اشکال در کجاست؟ کارشناسان و برنامه‌ریزان تحصیلی ِ کاربردی می‌گویند که آموزش دروس خاص، از گروه هنرها فقط با 14 ساعت در هفته و روزی یک ساعت تمرین طی 12 سال تحصیلی یعنی از اول راهنمائی تا پایان دوره کارشناسی ارشد 12000 ساعت را تأمین می‌کند بدین صورت که: 2 ساعت ( دروسی که یادگیری آن فردی است یعنی استاد و شاگرد) و 6 ساعت دیگر ( دروسی که استاد و گروهی از کلاس حضور دارند) و 6 ساعت دیگر ( دروسی که استاد با کلِ کلاس یا کلاس‌ها تشکیل می‌دهد).

اکنون وقتی با دقت محاسبه می‌کنیم، می‌بینیم شاگردان بسیاری با کمی اختلاف این میزان وقت را هزینه آموزش می‌کنند اما به دلیل نداشتن محیط آموزشی ثابت و معیّن نبودن استاد و نبود فرهنگ شاگرد استادی کمترین موفقیت، حاصل دسترنج محیط‌های آموزشی و شاگردان می‌شود.

شایان ذکر است این آمار رسمی طبق استانداردهای جهانی در گروه آموزش هنر شامل: حدود 1000 ساعت آموزش فردی و حدود 6500 ساعت آموزش جمعی ِ شاگردان در محضر استاد و نیز تقریباً 4500 ساعت تمرین با روزی حدود 1 ساعت، یک دوره آکادمیک و نیز رسمی را تکمیل می‌کند؛ شاید در کل این ارقام بسیار باشد، لیکن در اصل به صورت پیوسته و هماهنگ با استادان هر هفته با 14 ساعت تحصیل کاربردی در 3 درس مهم و پایه‌ای می‌تواند یک فرد عادی را به یک هنرمند قابل توجه و فرد تأثیرگذار تبدیل نماید.

فرایند روانی محیط های ثابت و استادان شاخص با توجه به شیوه‌های یادشده بسیار مانا و باقی است و هنرجویان در چنین فضائی با انگیزه‌ای متفاوت به تحصیل و تمرین می‌پردازند و با سعی و تلاش مستمر این مهم را به نتیجه می‌رسانند. اهمیت این نکته در اینجاست که نزدیک به این شیوه در تعداد محدودی از هنرستان‌های هنرهای زیبا به صورت مدیریت داخلی و به دور از چشم بخشنامه‌های آموزش و پرورش عمل می‌شده و همچنان می‌شود که هنرجویان این هنرستان‌ها، موفقیت خود را مدیون این روش می‌دانند، شایان ذکر است که استادان و مدیران این فضاهای آموزشی در کنار آموزش رسمی خود به صورت حاشیه در قالب فوق برنامه به آن می‌پردازند که قطعاً از محدودیت‌های حقوقی و حقیقی بسیار برخوردار بوده و با بیشترین صرف انرژی و هزینه‌ها کمترین حقوق را برداشت می‌کنند.

حال چگونه می‌توان با مدون کردن این مسیر تکمیلی و ایجاد بستری مناسب برای هنرجویان به بازسازی و احیاء شرایط گذشته پرداخت، تا میراث‌داران فرهنگ و هنر این مرز و بوم با وظایف، مسئولیت‌ها و مأموریت‌های خویش آشنا شده و به جایگاه اصلی خود دسترسی یابند. لذا پیشنهاد می‌شود هنرستان‌های هنرهای زیبا را از مراکز آموزشی عمومی کشور متمایز کرد تا کمترین آسیب را درحوزه مسئولیت و ماموریت خویش داشته باشند. حتی در شرایط فعلی هم، با حضور استادان مشتاق و گرانقدر و نیز مسئولین لایق و مدیران شایسته که بسیار هم دلسوزانه زحمت می‌کشند می‌توان شخصیت سازی هنرجویان را با همین مواد درسی رایج ساخت و با شناخت مفاهیم، توسعه ادراک معنوی، توجه به عناصر زیباشناسانه و مهمتر توجه به فرهنگ استاد شاگردی، طی چند سال پیوسته، مفهوم هنرهای زیبا در هنرستان‌های هنرهای زیبا را جایگزین فضای روزمرگی فنی و حرفه‌ای و عوام زدگی کار و دانش کنیم لذا پیشنهاد می‌شود وزرای محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی و آموزش و پروش دستور فرمایند تا چنین مدارسی که سهم بسیاری در فرهنگ‌سازی جامعه داشته‌اند را از ردیف مدارس عادی خارج و به مدارس خاص تبدیل نمایند تا بخشنامه‌ها و مقررات عمومی همچون موارد مطروحه در خبرها طی روزهای گذشته (حذف رشته نقاشی و گرافیک) کارساز نبوده و به فعالیت تاثیرگذار خود همچنان ادامه دهند... مانند همانگونه که بوده‌اند.

داوود باقری بیداخویدی مدرس دانشگاه و پژوهشگر آموزش هنر