سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: پل والری، شاعر فرانسوی در نامهای به آندره ژید نویسنده هم وطنش مینویسد:"سه نوع ناشر داریم: یک، ناشرانی هستند که کتابهایی منتشر میکنند که ما دوست داریم آنها را در کتابخانههایمان داشته باشیم. دو، ناشرانی که دوست داریم کتابهایی را که منتشر میکنند ما نوشته باشیم. و سه، ناشرانی که در کاتالوگهایشان نه از آن باشد نه از این، که ما بازاریشان مینامیم." ظاهرا ناشران شهرستانی کمتر در این مناسبات قرار دارند همان طور که دیگر قواعد حاکم بر ناشران پایتخت نیز کمتر در رابطه با آنها صدق میکند. اما هیچ نمیتوان انکار کرد که بین ناشران شهرستانی نیز از دو گونه اول بسیار یافت میشود و حتی آنها از آنجا که در حساب و کتابهای کلان پخش و نشر قرار نمیگیرند باعث شده کمتر در دسته سوم که ناشران کتابهای بازاریاند قرار بگیرند و همین مزیت بزرگ آنها نسبت به ناشران بزرگ پایتخت است.
ناشران شهرستان در بازیها و لابیهای ناشران بزرگ قرار نمیگیرند و کتابهایشان نیز به همین فراخور کمتر دیده میشود. از همین رو تنها امیدواری آنها برای نمایش و فروش گسترده کتابهایشان، به برگزاری نمایشگاههای کتاب استانی و فراتر از آن روزهای برگزاری هر ساله نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران در اردیبهشت ماه مربوط میشود.
هر چند بر سر راه این امیدواری آنها نیز همواره موانعی وجود دارند. بسیاری از آنها نمیتوانند بر اساس ضوابط حضور در نمایشگاه، در این رویداد بزرگ شرکت کنند. ضوابطی مانند حد نصاب کتابهای منتشرشده در طول یکسال و ... . البته مشکلات حضور این ناشران در نمایشگاه در همین مورد خلاصه نمیشود. در همین راستا، نماینده صنفی ناشران استان همدان با بیان اینکه نمایشگاه فرصت بسیار خوبی برای ناشران شهرستانی است تا با بازار و خریداران کتاب و مراکز نشر آشنایی بیشتری پیدا کنند، میگوید: "شرکت در نمایشگاه یک موفقیت بزرگ است. اغلب ناشران از چنین نمایشگاههایی استقبال میکنند؛ چراکه میتوانند با همکاران خود در این مدت همفکریهای لازم را به منظور بهبود شرایط داشته باشند و برای فعالیتهای خود برنامهریزی کنند. همچنین باید گفت چنین فضاهایی فرصتی است برای استفاده از تجربیات و دانش ناشران بینالمللی و کسب علم روز آنها."
ایرج گلپایگانی که سابقه بیش از 8 دوره شرکت در نمایشگاه تهران را دارد با بیان اینکه در سالهای گذشته تعداد بیشتری از ناشران با عناوین متعددی در نمایشگاه شرکت میکردند، ادامه میدهد: "با توجه به افزایش قیمت کاغذ و هزینههای چاپ کتاب به نظر میرسد که حضور ناشران در نمایشگاه با استقبال کمتری روبه رو است، به عنوان مثال شرکتکنندگان همدان در بخش عمومی شاید حدود 4 نفر باشند که در بهمنماه سال گذشته از طریق سایت نمایشگاه ثبت نام کردهاند.
این در حالی است که در سالهای گذشته تعداد ناشران با عناوین بیشتری در نمایشگاه شرکت میکردند." وی در مقایسه کیفیت و کمیت حضور نشر متبوعش در سالهای گذشته و امسال میگوید: "من به عنوان یک ناشر در سال گذشته با 80 عنوان کتاب در نمایشگاه شرکت کردم در حالی که امسال با حدود 27 عنوان کتاب چاپ اول و حداقل 40 عنوان کتاب جدید (به همراه 60 جلد از سالهای قبل) به نمایشگاه آمدهام که دلیل اصلی آن افزایش تقریبا 3 برابری هزینه چاپ به صورت کلی است."
مدیرعامل شرکت تعاونی ناشران استان کرمان نیز میگوید: "همه تلاش خود را خواهیم کرد تا در این رویداد بزرگ بینالمللی از حیثیت و تواناییها و ثروتهای فرهنگی استان کرمان به نحو شایستهای دفاع شود و با عرضه کتابهای تاریخی استان و برنامههای جنبی در حد توان سعی خواهیم کرد که کارنامه بسیار مقبولی را برای بازدیدکنندگان داشته باشیم."
سعید حسینی یادآور میشود: "بسیاری از استانهای کشور از حضور در این رویداد بینالمللی محروم هستند و استان کرمان جزو استانهای نخبه فرهنگی است که حضورش باعث ارتقای کیفیت نمایشگاه خواهد شد."
حضور کم رنگتر ناشران شهرستانی در حالی است که به راستی پیداست اگر این قسم ناشران نبودند، دست کم دنیای فرهنگ و ادبیات بسیاری کتابها را کم داشت و نویسندگان بسیاری بعدها نمیتوانستند فرصت کار با بنگاههای بزرگ چاپ کتاب را به دست بیاورند؛ زیرا در کشور ما ناشران کوچک بار اصلی معرفی نویسندگان جوان را بر دوش میکشند. ناشران کوچکِ متعهد، نویسندگان بسیاری را به دنیای کتاب معرفی کردهاند؛ نویسندههایی که بعدها به برگهای برنده ناشران بزرگ بدل شدهاند. اگر ناشران کوچک نبودند، آیا ناشران بزرگ زحمت کشف و معرفی این نویسندهها را متحمل میشدند؟
یک کارشناس کتاب که در دفتر یکی از ناشران شهرستانی کار میکند معتقد است مردم هم میتوانند بیشتر به ناشران شهرستانی توجه کنند: "کمی از نامهای مطرح نشر فاصله بگیرید. مطمئن باشید دست خالی کتابفروشیها را ترک نخواهید کرد. سعی کنیم نامها و کسانی را که از فرصت دیده شدن محروم ماندهاند، ببینیم، بخوانیم و بشنویم. اجازه ندهیم سلیقهمان وفق نظر بنگاههای بزرگ شکل بگیرد. اگر درباره کتابی در رسانهها بحث نشود، اگر برای کتابی در فرهنگسراها برنامه رونمایی گرفته نشود و اگر کتابی در ویترین کتابفروشیها جا خوش نکند، دلیل بر بیمایگی آن نیست."
صفورا علافی در همین رابطه ادامه میدهد: "متأسفانه اغلب علاقهمندان، مستقیم سراغ ناشران مطرح میروند و از تماشای ویترین ناشران متعهد ناشناس پرهیز میکنند. کافی است کمی تأمل داشته باشیم تا بتوانیم موضوعات و مضامین دلخواهمان را در میز ناشران کوچک نیز بیابیم. گاهی ناشری شهرستانی پیدا میشود که چندین کتاب باارزش منتشر کرده، اما به جرم شهرستانی بودن، هرگز از فرصت دیده شدن بهرهای نبرده است.
نشر ایران فقط چند بنگاه بزرگ نیست. ناشران کوچک به توجه کتابخوان ها نیاز دارند تا کتابهای بیشتری را از خطر مرگ نجات دهند." این کارشناس کتاب با بیان این که کتابهای ناشران کوچک، به ندرت ممکن است در فهرست پرفروشها قرار بگیرد، میگوید: "ناشران کوچک در قیاس با بنگاههای بزرگ، به نوعی کار زیرزمینی انجام میدهند. گرایش خریداران به تهیه کتابهای پرفروش، آسیبهای جدیای را بر پیکر ناشران کوچک وارد میکند. تهیه فهرست پرفروشهای هفته یا ماه از سوی کتابفروشیهای بزرگ و نصب آن در فروشگاهها ، اغلب به انتخاب و سلیقه خریدار جهت میدهد. بارها شنیدهام خریداری از متصدی کتابفروشی پرسیده است: "میز پرفروشهایتان کدام است؟" و بدین ترتیب خریدار به جای کندوکاو در قفسهها و به جای کلنجار رفتن با کتابها، ترجیح داده کتابش را از بین کتابهایی انتخاب کند که دیگران بیشتر آن را خریدهاند. این شاید به نوعی پیروی از مد باشد، شاید هم نشانه فقدان تفکر مستقل باشد، شاید نوعی ترس از انتخاب در پس این رفتار نهفته باشد، نوعی فقدان اعتماد به نفس و... به هر روی، به پسند خریدار به همین راحتی سمت و سو داده میشود و در این سمت و سوی داده شده،
صدافسوس که نمیتوان ردی از کتابهای خوب ناشران کوچک پیدا کرد."
یک ناشر شهرستانی که فرصت حضور در نمایشگاه را پیدا نکرده نیز میگوید: "نادیده گرفته شدن از طرف شرکتهای پخش و بازاریابان کتاب نیز آفت دیگری است که همواره خرمن مختصر ناشران کوچک را با خطر نابودی روبهرو میکند." او معتقد است که پخشیها ترجیح میدهند فقط کتابهای ناشران معروف را توزیع کنند و ناشران کوچک نامعروف و به ویژه ناشران شهرستانی برای کسب شایستگی پخش شدن کتابهایشان باید سالها چشم انتظار بمانند. حرف پخشیها هم از جنبهای غیر منطقی به نظر نمیرسد. آنها میگویند: "مردم این نشر ها را نمیشناسند؛ بنابراین کتابهایشان فروش نمیرود." این ناشر که خواست نامش عنوان نشود ادامه می دهد: "ناشران کوچک پولی ندارند که برای معرفی و تبلیغ کتابهایشان در روزنامهها و مجلهها صرف کنند؛ و از آنجا که شنا در جهت مخالف جریان آب را انتخاب کردهاند، به عنوان بازتاب دهنده صداهایی متفاوت یا کم مخاطب، کتابهایشان اغلب مورد توجه دبیران بخشهای ادبی و فرهنگی رسانهها قرار نمیگیرد. بنگاههای بزرگ رابطه خوبی با رسانهها برقرار کردهاند و در این عرصه نیز ناشر کوچک معمولا از هیچ فرصتی برخوردار نیست."
با تمام این شرایط بازهم ناشران شهرستانی مایلند در نمایشگاه بین المللی کتاب تهران شرکت کنند تا هم از این فضا بهره ببرند، هم بتوانند تعاملات بیشتری با ناشران و نویسندگان و مخاطبان داشته باشند.
بر اساس اعلامها در دو سال گذشته 2هزار و 480 ناشر برای حضور در بیست و ششمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران ثبت نام کردند که ناشران شهرستانی سهم اندکی از مجموع این ناشران است. البته در رابطه با تعداد دقیق ناشران کشور آمار مشخصی در دست نیست، ولی بنا بر آخرین اظهار نظر معاون سابق وزیر ارشاد بیش از 11 هزار ناشر در کشور فعالیت میکنند. علاوه بر این خانه کتاب دو سال پیش اعلام کرد که 55 هزار و 265 عنوان کتاب در سال 91 منتشر شده که در این میان سهم ناشران تهرانی 41725 عنوان و سهم ناشران شهرستانی 13540 عنوان بوده است و با این اوصاف بسیاری از این کتابها فرصت حضور در نمایشگاه را نخواهند داشت. سال گذشته تعداد ناشران شرکت کننده در نمایشگاه کتاب 2450 ناشر بود که امسال با رشد ناچیزی همراه بوده است.
روند افزایش بهای کاغذ، هزینههای گزاف اقامت 10 روزه در تهران مهمترین مشکل ناشران شهرستانی است. عابس قدسی، مدیر انتشارات "سپیده یاران" از خراسان، درنظرنگرفتن اقامتگاه مناسب را از مهمترین وجوه تمایز میان ناشران تهرانی میداند و میگوید: "نبود محل اقامت مناسب موجب میشود حضور ناشران شهرستانی در نمایشگاه کمرنگ بشود. ما در این باره بسیار صحبت کردهایم، ولی تاکنون به نتیجه ای نرسیده ایم. حتی اگر ما در تهران فامیل و آشنایی داشته باشیم، چون مدت زمان نمایشگاه طولانی است و با توجه به وضعیت امروز جامعه نمیتوان برای 10روز به خانه آنها رفت. اگر هم قرار باشد هتل بگیریم، هزینهها بسیار سرسام آور خواهد بود. یعنی هزینهها با میزان فروش و درآمد همخوانی نخواهد داشت.
معصومه جمالی مهر، مدیر انتشارات "آمیس" از اصفهان نیز در این باره میگوید: "در این ایام معمولا اقامتگاههای با قیمت مناسب پر هستند. البته هزینه اقامت تنها محدود به مدیران انتشارات نیست، زیرا در هر غرفهای حداقل باید 2 نفر برای فروش و معرفی کتاب به بازدیدکنندگان نیز حضور داشته باشند. اگرچه جمالی مهر 5 سالی است با یکی از دوستان تهرانی خود، از بهمن ماه برای نمایشگاه وقت میگیرد و دیگر هزینهای برای اقامت همکار خود نمیپردازد، ولی عابس قدسی میگوید: "ما این روزها علاوه بر پرداخت حقوق به همکارانمان در غرفه باید هزینه اقامت آنها و نیز هزینه رفت و برگشت شان را تقبل کنیم."
جمالی مهر با اشاره به هزینه اقامت زیاد ناشران خانم میگوید: "من از این جهت بسیار خوش شانس بودهام که همکاری در تهران دارم. معمولا آقایان میتوانند چند نفری با هم جمع شوند و برای این چند شب محلی را اجاره کنند و تا اندازهای از هزینهها بکاهند، ولی اگر مسوولان یک انتشارات خانم باشند، فراهم کردن مکان امن با هزینه پایین بسیار دشوار میشود."