سرویس موسیقی هنرآنلاین: "گل صدبرگ"، "آتشی در نیستان"، "یادگار دوست" و پس از آن "ساز نو آواز نو"، "سفر به دیگر سو"، "مولویه" و اکنون "رقصانه"، دگردیسی شهرام ناظری و البته تمرکز او روی شعر مولانا را به خوبی نشان می‌دهد و گزاف نیست اگر بگوییم شهرام ناظری برای موسیقی عرفانی و زنده ماندنش در میان مردم، نقش بسیار مهمی را ایفا کرده است. حتی می‌شود به راحتی عنوان کرد که شهرام ناظری تنها خواننده‌ای است که تلاش کرده شکل اثرش را به محتوی شعر مولانا نزدیک کند.

این جریان سازی موسیقایی، برای شهرام ناظری در سه فصل رقم خورده که ما اکنون با "رقصانه" شاهد آغاز فصل سوم این اتفاق هستیم.

شهرام ناظری با جسارت شروع به مولوی‌خوانی در آواز و تصنیف کرد و خیلی زود به مدد دو آلبوم "گل صدبرگ" و "آتشی در نیستان"، این نوع از موسیقی را در بین مخاطبانش جا انداخت، اتفاقی که علاوه بر بازشناسی مولانا در آن دوره باعث شد تا ساز سه‌تار اقبال بیشتری در میان جوانان پیدا کند که این اقبال تا اوایل دهه هشتاد نیز در جامعه به خوبی قابل رؤیت بود.

اما پیدایش گروه دستان و نوازنده‌های نسل جدید آن دوره باعث شد تا شهرام ناظری در کنار موزیسین‌های با آتیه آن روز دست به اتفاقی دیگر بزنند و دو آلبوم "ساز نو آواز نو" و "سفر به دیگر سو" را روانه بازار کنند. فرم جدید موسیقی سنتی در این دو اثر، شیوه ساز و آواز دگرگون شده و نوع تحریرهای منحصربه‌فرد شهرام ناظری در کنار اشعار شوریده مولانا باعث شد تا این دو آلبوم فصل تازه‌ای را در موسیقی سنتی ایران ایجاد کند.

شهرام ناظری باعث شد تا توجه موزیسین‌های ایرانی به مولانا بیش از گذشته، جلب شود اما همچنان اوست که کارهای متفاوت انجام می‌دهد.

فرم همیشگی موسیقی سنتی در سفر به دیگر سو تغییر کرد و پیامد آن آلبوم‌هایی نظیر "لولیان" و "مولویه" شد تا شهرام ناظری امروز و در آستانه شصت و شش سالگی بیش از هر چیز به موسیقی کلام بها دهد و فصل جدید کارهای خودش را بر پایه همین تفکر آغاز کند.


آنچه در "رقصانه" بیش از همه‌چیز به چشم می‌خورد تکیه ناظری بر کلام و جوهر شعر است. جایی که می‌خواند: "ما، گوش شماییم و شما تن زده تا کی؟" کشش آوازش روی کلمه آخر و فرود کوتاه روی این کلمه بیش از هر چیز، سؤالی بودن این مصرع را می‌رساند.

در واقع شهرام ناظری در حین آواز با مخاطب گفت‌وگو مستقیم می‌کند. چیزی که در این اثر مشهود است، این است که موسیقی به‌صورت تمام و کمال در خدمت کلام قرار گرفته و شفاف است که ایده آهنگسازی بر اساس همان شعر خاص شکل گرفته است.

"رقصانه" در همایون آغاز می‌شود و برخلاف قواعد کلاسیک موسیقی سنتی بدون پیش‌درآمد و درآمد و با آواز بسیار کوتاه و مینیمال مخاطب را به داخل اثر می‌کشاند. پیش از آنکه شنونده را پای آواز بنشیند، دستش را گرفته و با چهارمضراب او را وادار به دویدن می‌کند. چهارمضرابی که به تصنیف شش هشت منتهی می‌شود و سماع را آغاز می‌کند. این تصنیف که قطعه دوم این آلبوم است شاید علاقه‌مندان موسیقی شهرام ناظری که کاملاً سیراب کند و شاید یادآور اشتیاق سال‌های دور آنان باشد.

اما پس از شور قطعه دوم و با هوشمندی خواننده و آهنگساز، آلبوم افت نمی‌کند، نوای سنتور در همایون و تکرار ملودی تصنیف پیشین و فرود تدریجی ریتم آن، گوش مخاطب را آماده شنیدن آواز می‌کند و این آواز یادآور آوازهای قدیمی ناظری است. این پلی که شنونده را به گذشته برمی‌گرداند آنقدر به‌جا و درست است که شوق شنیدن آلبوم را برای شنونده نگه می‌دارد.

تصنیف "‌مست و دیوانه" با شعری آشنا و تکرارشده در فضای چهارگاه شاید در نگاه اول چندان نو و جذاب نباشد، اما ذره‌ای توجه به نوع موسیقی، سکوت‌ها و لَختی آواز شهرام ناظری خود گویای همه‌چیز است. استفاده از زنگ و ضرب زورخانه نیز به زیبایی آن افزوده است اما جایی که شهرام ناظری می‌خواند: "چون کشتی بی لنگر کج می‌شد و مج می‌شد" شنونده شاهد تصویری‌ترین بخش این تصنیف است. ناظری از روی عمد این قطعات بسیار لَخت و کش‌دار می‌خواند تا حالت مستی راوی را تصویر کند. نگاه ظریف حسین پرنیا به جزییات و جمله نویسی به جایش برای سازهای مختلف این زیبایی را دوچندان می‌کند.

گردش در فضای همایون و چهارگاه، قطعه پنجم را به اصفهان می‌رساند. تصنیفی دیگر با اجرای بسیار خوب نوازنده‌ها و فرازوفرود صدای ناظری با پایان‌بندی خوب و آواهای همگام با ارکستر شهرام ناظری همچنان شوق شنیدن را پابرجا نگه می‌دارد تا به پایان آلبوم و یک آواز کلاسیک دیگر برسیم. آوازی مرکب و طولانی با انتخاب و ترکیب اشعار مولانا از سوی شهرام ناظری که شاید طولانی بودن آن چندان جذاب نباشد، اما لحن آواز ناظری روایت گر تمامی سال‌هایی است که وی مولوی خوانده است.

"رقصانه" این امید را زنده می‌کند که تفکر ناظری همچنان بر نوگرایی است و هنوز وسواس خود را برای این کار حفظ کرده اگرچه طبیعی است ردپای سن در صدایش دیده شود، اما ذهن همچنان جوان است و پویا.

پ.ن: استاد؛ واژه‌ای است که نمی‌توان آن برای افرادی چون استاد شهرام ناظری نادیده گرفت اما به منظور پرهیز از تکرار این واژه، در این یادداشت از آن استفاده نشده که امیدوارم سوء برداشت نشود.

طاها افشین