سرویس تجسمی هنرآنلاین: "بهجت صدر؛ رد در سیاهی" عنوان نمایشگاهی جامع از آثار نقاش مدرنیست ایرانی است که از 2 بهمن ماه به صورت همزمان در گالریهای "آبانبار" و "آریا" برپا شده؛ نمایشگاهی دربرگیرنده بیش از چهاردهه فعالیت هنری بهجت صدر. این نمایش را مراد منتظمی، مورخ هنر وکارشناس هنر موزه تیت لندن، نمایشگاهگردانی کرده است. نمایشی که در کنار استفاده از اسناد و آرشیوها، با ارائه مجموعه کمنظیری از آثار هنرمند، از چالشهای آغازینش با انتزاع انفُرمِل میانه دهه ۱۳۳۰، تا آزمودن فرمهای ارگانیک، ردگذاریها، و شبکههای وهمآلود خطوط در دهههای ۱۳۴۰ و ۵۰، و در نهایت دوره کلاژ، یعنی سالهای تبعید (درونی) و رجعت به جهانِ گذشتهگرا، اما آیندهنگرش به کاوش در میراث هنری و فکری او میپردازد.
سطرهایی که در ادامه میخوانید متنی یکپارچه است حاصل گفت و گو با مراد منتظمی، همزمان با حضورش در افتتاحیه نمایشگاه در تهران. روایتی که هم به زمینههای تاریخی مقطعی که بهجت صدر در آن به ظهور میرسد اشاره دارد و هم چالشهای او را به عنوان یک زن، یک هنرمند زن شرقی در مواجهه با تحولات یکی از حساسترین دورههای تاریخ معاصر در بر میگیرد.
مراد منتظمی: کانتکسی که نمایشگاه "بهجت صدر؛ رد در سیاهی" و به طور کلی تجربههای هنری او در آن جای میگیرد را در واقع باید بسیار وسیعتر از ایران و یک کانتکس بینالمللی دانست. لااقل در ابعاد کشورهایی که پیش از این "جهان سوم" مینامیدیم و پهنه گستردهای از خاورمیانه و آسیا تا آمریکای جنوبی را در بر میگرفت. چنین زاویه دیدی امکان روایتی متفاوت با تاریخ هنر غرب را در اختیار ما قرار میدهد و از همین منظر بهجت صدر را باید هنرمندی دانست که به این موقعیت آگاهی زیادی دارد؛ موقعیتی که هنر غرب و شرق را در ورطه مقایسهای دائمی در میاندازد که هم میتواند بسیار سوءتفاهم برانگیز باشد و هم به افسردگی و سرخوردگی هنرمند بینجامد.
همزمانی حضور بهجت صدر در ایتالیا در پی اخذ بورس تحصیلی ( دهه 30 شمسی)؛ در مقطعی که ایتالیا از فاشیسم عبور میکرد و در عین حال جنگ دوم جهانی را از سر میگذراند، اگرچه برای هنر آوانگارد و مدرنیسم فضای مساعدی نبود ولی از طرف دیگر امکانهایی را هم در اختیار هنرمند قرار میداد؛ از جمله اینکه در گذار از هنر فیگوراتیو، ناگهان محملی پیدا میشد که در آن لزوماً همه چیز به انتزاع منتهی نشود و بیش از گریز از فیگوراتیو ، رهایی از مرز بندی بدون انعطافی مورد نظر بود که در آن تنها دو وجه فیگوراتیو و انتزاعی بودن معنا پیدا میکرد.
همچنین حضور او در پاریس، به ویژه بعد از انقلاب ایران که آنجا ساکن میشود هم از اهمیت خاصی برخوردار است؛ اگرچه او در مقاطعی هم در ایران سکونت دارد و فعالیت هنریاش را ادامه میدهد. بهجت صدر در واقع هیچوقت ارتباطش را نه با ایتالیا، نه فرانسه و نه ایران قطع نمیکند و در حقیقت فعالیت هنری او درون نقشه ای مابین این سه کشور است که دنبال میشود و به این ترتیب روایت متفاوتی از مدرنیسم را شکل میدهد. از این منظر میشود گفت؛ هنر بهجت صدر بیشتر از اینکه در ارتباط با هنر مدرنیسم ایران و موضوعاتی چون "هویت هنرمند ایرانی" یا از این قبیل باشد، ارتباط او با نقشه هنر غیر غربی یا همان "جهان سوم" با مرکزیت ایران در آن دههها است. ارتباطی که بهجت صدر شاید با بعضی از وجوه آن هرگز کنار نیامد؛ از جمله با فضای آکادمی و بازار هنری که در داخل کشور جریان داشت.
آثار صدر در دهههای 30 و 40 شمسی بیشتر حول تنه درختان و رابطه او با طبیعت شکل میگیرند؛ طبیعتی که شاید بشود نوعی نگاه رومانتیک در آن دید؛ از آن نوع که آدم خودش را در آن گم میکند؛ رابطه با طبیعت و فرمهای ارگانیک و شاید هم بشود گفت رابطه ای نئو رومانتیک؛ چرا که اگرچه او به طبیعت نگاهی فیگوراتیو با واقع گرایانه ندارد، ولی هنوز تنه درختهایش قابل تشخیص است، یا حس آب و خاک و باد که در نگاه اول در کارهایش پیدا میشود.
در این ارتباط عبارت " مدرنیسم تکوینی" را به کار میبرم؛ مدرنیسمی که پشتش یک روایت وجود دارد؛ روایتی که میتواند شاعرانه، علمی یا فلسفی باشد ولی به هر حال توضیح میدهد که دنیا چگونه دنیا شده. مدرنیسم تکوینی بهجت صدر گویای یک پارادوکس هم هست؛ اینکه مدرنیسم غربی اساساً در وضعیتی است که خود را از آن حس طبیعت رومانتیک قرن نوزدهم بریده. "موندریان" که از نقاشی از درختها شروع کرده بود ، بعد از مقطعی دیگر آن را کنار میگذارد و به سراغ نقاشیهای شبکه ایاش میرود که دیگر رابطه ای با درخت ندارند. تفاوت بهجت صدر در این است که زمانی که به نظر میرسد تنه درختها یا رابطه تصویری با طبیعت را به نفع یک برخورد انتزاعیتر کنار گذاشته، رابطه فیگوراتیو و آبستره در کارهای او گسسته نمیشود و او از سر عمد آن را نمیگسلد. همین است که من به آن می گویم مدرنیسم تکوینی. بهجت صدر در شبکهها یا توریهایش از موتیف های مختلفی استفاده میکند که حس طبیعت را هیچ وقت از دست نمیدهند و از این لحاظ مثل موندریان نیست که درخت میکشد و بعد به شبکهها میرسد؛ یا آن طور که مدرنیسم غربی از طبیعت و روایت اومانیستی به نفع رنگ سفید کنده میشود یا آن مربع سیاه مالویچ در بکگراند سفید که باید یک فضای خالص و ناب ایجاد کند. از این نظر فکر میکنم خصلت بزرگ آثار بهجت صدر مثل خیلی از هنرمندان دیگر این باشد که چطور میشود از هنر انتزاعی استفاده روانشناسانه کرد؛ درست برخلاف آنکه در هنر غربی عمدهی تلاش برای ازمیان برداشتن ذهنیت و فضای روانی آرتیست است.
در اغلب آثار بهجت صدر حضور منظره یا فیگور منظور نیست؛ موضوع حرکت هنرمند با سطح تابلو است و اینکه چگونه میتواند در سطح تابلو عمق و حجم به وجود بیاورد. فکر میکنم خصلت ویژه و منحصربفرد او در کارهایش همین باشد؛ رابطه سطح با عمق. در نقاشیهای او عنصری به نام تنه درخت و ابزار فنی او که عموماً کاردک نقاشی است به یکدیگر شکل دادهاند؛ یعنی حضور درخت به ژست و رفتار کاردک یک بافت میدهد و متقابلاً حرکت کاردک هم چیزی اضافی به تنه درخت میدهد؛ طوری که دیگر تنها نه یک تنه درخت که فضایی انتزاعی شکل میگیرد.
در هر حال بهجت صدر سعی دارد از اینکه در یک سبک یا فرمول مشخص شناسایی شود، بگریزد. بنابراین برخوردش با درخت متنوع است؛ البته او از استراکچرهای مختلفی استفاده میکند ولی این آزادی را هم به خودش میدهد که درخت را از نزدیک یا دور، از بالا یا پایین و یا اصلاً به عنوان یک ابژه یا فیگور ببیند. به عبارت دیگر او به جای اینکه نگاهی فیگوراتیو به طبیعت داشته باشد، سعی میکند خودش یک تنه درخت بشود و خود حس دریا را داشته باشد و البته اینکه چطور میتواند همه اینها را در حرکت دستهایش تولید کند. مقصود او مشخصاً رفتار هرچه تجربی تر با هنر انتزاعی بود، در عین حال که این آزادی را به خودش میداد که هنگام خلق یک نقاشی آبستره، حسی مثلاً از یک فرش داشته باشد؛ همانطور که در تجربه نقاشی "بی شکل " ( آر انفرمل) و در نوستالژی دوری از ایران مینیاتورها را نگاه میکرد.
بهجت صدر در دهه 50 و در ادامه برقراری ارتباط میان سطح و عمق به استفاده خاص از آلومینیوم روی میآورد. ریتم و موسیقی با حسی که آلومینیوم به او میدهد ترکیب میشوند؛ ریتمهایی که به صورت طبیعی از انعکاس محیط در سطح فلزی و خالی بدون رنگ آن ایجاد میشود. دوره ای که تمایل دارم دوره "ریتمیک" نقاشیهای او بنامم ؛ دوره ای که در آن ردپایی از تجربه هنر "سینتیک" را حفظ کرده و بازهم دوست دارم به عنوان نقطه اوج زیباییشناسی او بدانم؛ بدون آنکه از ارزش تجربههای دیگرش کم کنم. او در تجربه آثار حرکتی که در مقطع مشخص و کوتاهی دنبال میکند، با استفاده از کرکرهها نوعی فضای سه بعدی را پی میریزد؛ فضایی که رنگ روی سطح را بریده بریده و انعکاس آنها را در حرکت نشان میدهد.
استفاده بهجت صدر از خط الزاماً ارتباطی با خطاطی ندارد؛ موضوع نه کالیگرافی است و نه خط از منظر زیباییشناسانه، بلکه همچنان نگاه تجربی او را به عناصر نوشتاری میبینیم. موضوع برای او بافتی است در سطح که نقاشی را به یک لحظه در یک ملودی تبدیل میکند یا به حرکتی که از چهارچوب کار میگریزد. در همین دوره از کارهایش است که میگوید؛ من در نقاشی رنگ را اضافه نمیکنم بلکه رنگ را برمی دارم و از بین میبرم. به این ترتیب حالتی از پوزیتیو-نگاتیو را در آثارش مشاهده میکنیم؛ مثل یک عکس که نسخه مثبت و منفی دارد و در نقاشیهای او میتوانیم هم جاهایی که پرشده و هم جاهای خالی را ببینیم.
در حقیقت دنیای بهجت صدر با اینکه اغلب روی سطح شکل میگیرد، سه بعدی است؛ شاید نه همچون مجسمه و بیشتر در رابطه جلوههایی از نور و رنگ؛ شاید مثل آتش بازی که میشود هم به عنوان یک تصویر نگاهش کرد و هم به عنوان جلوه ای فرار و بدون مرز.
..........................................................................................................................
شایان ذکر است؛ این متن امروز شنبه 24 بهمن در روزنامه شرق به چاپ رسیده است.