به گزارش هنرآنلاین به نقل از روابط عمومی خانه هنرمندان ایران، در یکصد و چهل هفتمین برنامه سینماتک خانه هنرمندان که دوشنبه ۵ بهمن در تالار استاد ناصری برگزار شد، فیلم "سرگیجه" ساخته آلفرد هیچکاک به روی پرده رفت. در ادامه نیز شادمهر راستین و کیوان کثیریان به نقد و بررسی فیلم پرداختند.
در ابتدای این نشست کثیریان به طرح سوالی در خصوص اهمیت "سرگیجه" در میان فیلمهای کلاسیک و در سینمای هیچکاک پرداخت. راستین ضمن ابراز خوشحالی از اکران "سرگیجه" گفت: این فیلم در زمان ساخت خود چندان مورد استقبال قرار نگرفت اما پس از آن و تا به امروز توجه و تقدیر بسیاری از منتقدین را برانگیخته است. شاید برای کسانی که چندان اهل سینما نباشند، این میزان از توجه عجیب به نظر برسد. آن دسته از فیلمسازان و اهالی سینما که به این فیلم علاقه دارند، ارزش را نه به واقعیت بیرونی بلکه به آن چیزی میدهند که روی پرده میرود. در این صورت قواعد سینما از قواعد زندگی مهمتر میشود و همه چیز فیلم درست به نظر خواهد رسید. این امر در نگاه مرد حقیقت جو قابل ردیابی است. ارسطو به مساله تفاوت واقعیت و حقیقت پرداخته و نیچه هم همین سوال را داشته است. در پست مدرنیسم، جای واقعیت و حقیقت با هم عوض میشود و نگاه من نیز بر همین مبناست.
وی با طرح این پرسش که چگونه میشود به واقعیت و حقیقت یک ماجرا پی برد، افزود: در دینهای ابراهیمی درک حقیقت از طریق واقعیت بیرونی اتفاق میافتد. در مدل شرقیِ مرد حقیقت جو، از واقعیت به حقیقت میرسیم و در این مسیر انگیزه و ذات اهمیت دارد. اما در مدل غربی، از واقعیت به واقعیت اولیه میرسیم. در حالی که سینمای هالیوود بر اساس واقعیت بیرونی کار میکند، اما "سرگیجه" نشان میدهد سینما قادر است واقعیت غلط بیرونی را باورپذیر کند؛ این فیلم نشان دهنده قدرت سینماست و به زبان درونیِ سینما و نه زبان فرمیِ آن مربوط میشود. مرد حقیقت جو در فیلم، واقعیت را عوض کرده و نمایشی میکند تا به حقیقت دست یابد. مخاطب نیز با این روند همراه میشود و دوست دارد این بازی ادامه پیدا کند. مرد حقیقت جوی فیلم میخواهد به هر طریقی به حقیقت برسد و در این راه زن را قربانی میکند.
این منتقد سینمایی افزود: هیچکاک بر اساس قدرت سینما، تماشاگر را میفریبد، واقعیت را میسازد و به هر حقیقتی که دوست دارد میرسد. فیلم با نگاهی اسطورهای شروع میشود، سپس به ما میآموزد جهان واقعی را چگونه بنگریم و در نهایت ما را به حقیقتی میرساند که خودمان هم دوست داریم ببینیم. در واقع مسیر فیلم از سنت شروع میکند و به جهان مدرن میرسد. در این فیلم شاهد به کمال رسیدن زبان سینما و مستقل شدن واقعیت سینمایی هستیم. اگرچه هیچ مصداقی بیرونی برای فیلم وجود ندارد، اما تاکنون سرپا ایستاده است. تا پیش از "سرگیجه"، سینما بر اساس واقعیت بیرونی بود و مصداق خارجی داشت. اینجا واقعیت همان چیزی است که روی پرده میبینیم و در حین فیلم نیز به حقیقت میرسیم. آنچه اهمیت دارد، باورپذیری فیلم است نه اینکه مبتنی بر قواعد ساخته شده باشد.
راستین در پاسخ به سوالی در مورد نقد هملتی به فیلم گفت: "سرگیجه" را از جهاتی با هملت و مکبث مقایسه کردهاند؛ فیلم تم مکبثی دارد، از این جهت که از گناه نمیتوان گریخت و آنچه وعده داده شده سرانجام به واقعیت میپیوندد. اما از نظر روایت به فصل دوم و پرده پنجم هملت شباهت دارد. وی همچنین در خصوص آوانگارد بودن یا نبودن فیلم گفت: سینمای آوانگارد با مثلث تماشاچی/فیلم/فیلمساز پیش نمیرود، بلکه این معیارها را شکسته و به تجربهای جدید در زبان دست میزند. "سرگیجه" اگرچه ریشههای آوانگارد و سوررئال دارد، اما در خودِ زبان و ارتباط دست به تجربه میزند و در نهایت کلاسیک باقی میماند. اینکه با چنین فیلمی بتوان رفتاری آوانگارد انجام داد، کار دشواری است که از دست کسی مانند هیچکاک برمی آید. او فیلم را با مساله جنایت شروع میکند اما در ادامه آن را به موضوعی کم اهمیت تبدیل میکند.
در ادامه خسرو دهقان که در میان تماشاگران حضور داشت به اهمیت فیلم اشاره کرد و گفت: خاصیت فیلم این است که از زوایای بسیار متفاوتی قابل بررسی است. "سرگیجه" اخیرا توانسته از نگاه منتقدان از "همشهری کین" نیز پیشی بگیرد. "همشهری کین" از نظر فنی، عمق میدان و.. بسیار قدرتمند است، اما زوایای مختلف "سرگیجه" توانسته بر آن توان فنی غلبه کند. یکی از منشهای فیلمسازی هیچکاک که در این فیلم هم قابل مشاهده است، موکول نکردن تعلیق به بخش پایانی فیلم است. او در همان نیم ساعت ابتدایی فیلم، مشتش را باز میکند و با پیش انداختن تماشاگر از قهرمان فیلم، تعلیق موردنظرش را در فیلم به وجود میآورد.
این منتقد سینمایی در پایان گفت: هیچکاک معلم هندسه نیست و چنین نگرشی به او اشتباه است. او شعبده باز و مجنونی است که از سبک گروتسک قرن ۱۹ بریتانیا تا نظام به شدت دقیق سینمای آلمان و.. را پشت سر خود دارد. مقوله هنر بخشی از متافیزیک است و چیزهایی از جهانهای ناشناخته شرقی را نیز در وجود هیچکاک میتوان پیدا کرد.