از سری نشستهای "دوشنبههای نقد تئاتر"، نشست نقد و بررسی نمایش "او شمال من، جنوب من، شرق و غرب من بود" به نویسندگی سجاد افشاریان و کارگردانی محمد ولیزادگان بعد از اجرا با حضور عرفان پهلوانی و سولماز غلامی به عنوان منتقد، مهدی حسینی نیا و بیتا معیریان به عنوان بازیگر و مهدی بوسلیک مدیر اجرای نمایش در تئاتر باران برگزار شد.
سولماز غلامی از منتقدان کانون ملی ایران در ابتدای جلسه درباره ضرورت اجرای یک متن گفت: "مسلماً برای اجرای یک متن کارگردان اهدافی دارد اما ضرورت اجرای این متن برای منِ مخاطب در طول اجرا مشخص نشد و حال از خود کارگردان آقای ولیزادگان میپرسیم که بر اساس چه ویژگیهای به سراغ این متن رفته است؟"
محمد ولیزادگان درباره چگونگی انتخاب این متن گفت: "دو سال پیش برای جشنواره دانشگاهی به دنبال متنی به روز، ایرانی، نوستالژیک و عاشقانه میگشتم. این اجرا با اجرای دو سال پیشم خیلی فرق دارد. وقتی میخواستم انتخاب متن کنم ابتدا آنرا یکبار خواندم و بعد کنار گذاشتم و به سراغ نمایشنامههای دیگر رفتم اما بعد از شش ماه تنها متنی که در ذهنم چیزهایی از آن به یادم مانده بود همین متن بود. دوباره سراغش رفتم و تصمیم گرفتم آنرا به روی صحنه ببرم."
غلامی در ادامه درباره متن نمایش "او شمال من، جنوب من، شرق و غرب من بود" گفت: "داستانی را با هم دیدیم از آدمهایی که مدتها پیش همدیگر را میشناختند و حالا پس از سالها دوباره دور هم جمع شدهاند. شخصیتها درباره خاطراتشان با هم صحبت میکنند. اما بهانه دوباره جمع شدن آنها و اینکه چرا همه رازهایشان باید در همین شب برملا میشود، برای منِ مخاطب تا آخر داستان مجهول ماند. صحبتهایی که فقط بار اطلاع رسانی دارند بدون هیچ کنش صحنهای. سوالم از آقای پهلوان که به عنوان منتقد دعوت شدهاند این است که آیا این متن، متنی دراماتیک بوده است؟"
عرفان پهلوانی از منتقدان کانون ملی ایران در پاسخ به این سؤال گفت: "علیرغم اینکه ولیزادگان و گروهاش برای اجرای این نمایش خیلی زحمت کشیدهاند اما متاسفانه گروه بر روی آب راه رفته است. پیشتر از این دو اجرا از متنهای سجاد افشاریان را دیده بودم که متنهای ضعیفی بودند و فاصله نجومی با نمایشنامه شدن داشتند. در این نمایش ایشان به هر چیزی اشاره کرده است. درست است که نویسنده حضور ندارد اما کارگردان باید درباره متن هم صحبت کند چرا که کارگردان این متن را انتخاب کرده و باید تا حدودی پاسخگو باشید. اما آنچه که در این متن دیده میشود، ملغمهای است از هر چیزی. درست مثل آبگوشت که در یک دیگ آب جوش هر چیزی که در خانه داریم را درون آن میریزیم. درامی موفق است که یک محور داشته باشد و یک حرف بزند. و مرتب به شما و جنوب و غرب و شرق نکوبد. درام با نوستالژی خانه مادر و دیدار مجدد یسنا و شمس الدین آغاز میشود که تا آخر نمیدانیم چرا. و نمیدانیم که چرا تا دقایق در خور درنگ و اندیشهای نمایش جلو میرود و ما هیچ رویداد صحنهای نمیبینیم. فقط میبینیم دو نفر از گذشته نوستالژیکشان که چندان هم نوستالژیک نیست و اندوه بار است فقط حرف میزنند. تئاتر هنر اینجا و اکنون است. ماجرایی که الان و در همین لحظه رخ میدهد. ولی اگر قرار باشد که فقط درباره خاطرات حرف بزنیم هر چیزی میتواند باشد جز درام و تئاتر. هر ارتباط کلامی روی صحنه گفتگوی دراماتیک نیست. ما انواع ارتباط کلامی داریم. حرف زدن گفتگوی دراماتیک نیست. گفتگوی دراماتیک ویژگیهایی دارد. باید پیش برنده باشد، دارای بار عاطفی و دانش باشد و ایجاد درگیری کند. اما این دیالوگی که در ابتدای نمایش بین شمس الدین و یسنا اتفاق میافتد چندان به تعریفها و استانداردهای یک گفتگوی دراماتیک نزدیک نیست."
ولیزادگان گفت: "از آنجایی که خود آقای سجاد افشاریان حضور ندارند خیلی نمیخواهم وارد معقوله متن شوم. اما در این نمایش خیلی زمان مطرح نیست. همه ما در زندگیمان لحظاتی داشتهایم که در یک بازده زمانی کوتاهی اتفاقات عجیب و غریبی میافتد که ما اصلاً انتظارش را نداشتهایم. به نظرم دیالوگ گفتن هم اکت صحنهای است. و البته ما فقط دیالوگ گفتن خالی نداریم. ما داریم رفتار روزمره چند نفر را در یک خانه میبینیم."
غلامی در ادامه افزود: "نمایشی که ما میبینیم روایتی خطی و کلاسیک دارد. روایتی که آغاز، میانه و پایان دارد. ولی مخاطب آغاز داستان را نمیبیند چرا که برشی بر روایت زدهاید و از میانه تماشاگر را وارد نمایش میکنید. همین برش ایجاد سکته کرده است. دیالوگهای آغازین برای منِ مخاطب فقط یکسری اطلاعات است که آن هم مشخص نیست که چرا الان باید در آغاز نمایش باید گفته شوند. وقتی میتوانست پیش از این صحنه با هم این حرفها را بزنند. و اما درباره اجرا و طراحی صحنه. پنجرهای را میبینیم که حائل میان من تماشاگر با صحنه است. پنجرهای قدیمی که به نظر میرسد جلوی آن تراس باشد. اما چرا از این پنجره استفاده کاربردی نشده است؟ چرا بازیگران از این قاب پنجره بیرون نمیآیند و چرا پنجره باز نمیشود؟ در صورتی که فضا و موقعیت این را ایجاد میکرد. با این طراحی صحنه و استفاده از میکروفون هاش اف برای بازیگران شما برای من مخاطب، فضای سینمایی ایجاد کردهاید. سؤال اینجاست علت بهره گیری شما از مدیوم سینما چه بوده است؟ و اینکه وقتی روایتی رئال و کلاسیک دارید چرا از یکسری فرم در آن استفاده کردهاید که باز هم کارکرد و ضرورتش برای منِ مخاطب تا انتها مشخص نمیشود؟"
ولیزادگان گفت: "زمانی که من کودک بودم یک پنجرهای درست مثل همین پنجره در کنار خانه ما بود و من همیشه درون آن را نگاه میکردم. من هم دوست داشتم که این اتفاق بیفتد و گاهی بازیگرانم از قاب پنجره وارد تراس شوند. اما طراحی میزانسها این اجازه را نمیداد. همچنین میخواستم این اتاق فقط یک در ورود و خروج داشته باشد. درست است من میخواستم به سینما نزدیک شوم. قرنیزها برایم حکم دیوار داشتند و میخواستم اگر کسی از در وارد و یا خارج میشود شکل انسانی داشته باشد. فرمی که در رفت و آمدها میبینید برای این است که میخواستم در آن لحظات آدمها تبدیل به یک عنصر دیگری به غیر از انسان باشند و در واقع ما آنها را نبینیم. و در برای حضور صحنهای آدمها باشد. آدمهای واقعی که ما آنها را میبینیم. چون روی رقص اشراف دارم دوست داشتم با فرم وارد شوند. هرچیزی که در صحنه هست به این معنا نیست که واقعاً وجود دارد. درست مثل الان. خیلی از کسانی که الان در جلسه حضور دارند شاید به حرفهای ما گوش نمیدهند و در عالم دیگری باشند ولی ما حضور فیزیکیشان را میبینیم. درباره حائل صحنه خیلی دیگر از دوستان که کار ما را دیدند، گفتهاند که چرا قابهایمان را ده سانت گرفتهایم و دو سانت نگرفتیم. که البته گفتم این قضیه به تصویر ذهنیای که شخصاً خودم آنرا تجربه کردهام برمی گردد. من میخواستم یک سری چیزها ماسکه شود و مخاطب خیلی چیزها را نبیند. من میخواستم یک زندگی را از پشت شیشه یک خانه که روبرویمان قرار دارد ببینیم."
پهلوانی در ادامه افزود: "این حائلی که در صحنه میبینیم، در طراحی صحنه دو نمایش دیگر در سالهای نزدیک به امروز نیز شاهدش بودیم. نمایش "کوکوی کبوتران حرم" علیرضا نادری و "هراکلس ۵" ناصر حسینی مهر. در هر دوی این اجراها ما لزوم استفاده از این حائل را از هر جنس و متریالی در بافت خود اثر و با توجه به دیالوگها و میزانسها در طول اجرا کاملاً درک کردیم، چرا که کاربرد کاملاً دراماتیک داشتند. ولی در این اجرا به ضرورت و لزوم این حائل در طول اجرا پی نبردم هرچند که در آغاز نمایش توجه مرا خیلی جلب کرد. قانع نشدم چرا ولیزادگان به عنوان کارگردان میخواست یکسری چیزها را ماسکه کند و از دید ما پنهان کند. همین کار را میتوانست با مثلاً طراحی نور ایجاد کند. نکته دیگری که باز لزوم دراماتیک استفاده و بهره گیری از آن را در بافت اثر نمیتوانستم پیدا کنم استفاده از صدای دیجیتال بود. چرا هاش اف؟ چرا بلندگو؟ و چرا صدایی که تبدیل به صدای دیجتال شده را باید من بشنوم؟ باز باید ارجاع بدهم به نمایش "کوکوی کبوتران حرم" که در آن اجرا همه تماشاگران متوجه میشدند که چرا بازیگران هدفون گذاشتهاند و این صداها را اینگونه میشنوند. از سویی باز کاستیهایی میان متن و اجرا میبینیم که آن هم باز برمی گردد به متن که البته ولیزادگان به عنوان کارگردان میتوانست این کاستیها را برطرف کند. گاهی به سمتش رفته ولی چندان موفق عمل نکرده است. و آن این است که رویدادهای نمایش در بیشتر لحظهها در پس هم میآیند نه به علت هم. یعنی روابط علت و معلولی در اثر و در میان رویدادها و لحظهها برقرار نیست و خیلی جاها ما احساس میکنیم که نویسنده یا کارگردان صرفاً بخاطر دلخواه و پسند شخصیشان بعد از این ماجرا یک ماجرای دیگری را آوردهاند و هیچ رابطه علت و معلولی را در آن نمیبینیم. که البته این قضیه روی بازی بازیگران نیز تأثیر گذاشته است. اتفاقی که در متن نیفتاده و روی بازی بازیگران هم تأثیر منفی گذاشته است این است که درگیری دراماتیک به درستی صورت نگرفته و تکلیف پروتاگونیست و آنتاگونیست در این نمایش هم معلوم نیست. در واقع تکلیف مخاطب مشخص نیست با چه کسی همراه شود و سمپاتی داشته باشد و با چه کسی نداشته باشد. برای چه کسی نگران باشد و برای چه کسی نباشد. با پیدایش دوربین فیلمبرداری و هنر سینما، تئاتر مسئلهاش دیگر رئال و ناتورئال نبود، بلکه به ظرفیتهای جدیدی در دنیای تئاتر دست پیدا کرد. چرا کاری که میتوانست در مدیوم سینما و یا یک تله فیلم انجام بگیرد را روی صحنه تئاتر آوردهاید؟ و اصرار داشتید که به سینما و تصویر نزدیک شوید؟ چرا که نگاهشان در این اجرا و داستان به دنیای رئال و ناتورئال آنقدر نزدیک بود که میتوانستید این داستان را در مدیوم سینما ببرید. ضرورت اجرا آن در صحنه تئاتر چه بود؟"
ولیزادگان گفت: "من میخواستم زندگی کردن روی صحنه را از درون یک پنجره با بازیهای رئالیستی نشان دهم. البته یک مقدار فرم که آن هم شیطنت من است را روی صحنه آوردم. البته در این اجرا میخواستم یک کار تجربه انجام دهم. و اینکه در عالم هنر ما ترکیب هنرها را با هم داریم. من میخواستم سینما و تئاتر را با هم ادغام کنم."
نشست نقد و بررسی نمایش "او شمال من، جنوب من، شرق و غرب من بود" با پرسش و پاسخ بین میهمانان و اعضای گروه همچون مهدی حسینی نیا، بیتا معیریان و مهدی بوسلیک ادامه یافت و به پایان رسید.