به گزارش هنرآنلاین ، نشر ماهی اخیراً رمانی با نام آشیانه‌ی اشراف، از ایوان تورگنیف با ترجمه آبتین گلکار منتشر کرده است. این رمان روز پنجشنبه ۷ آبان ۱۳۹۴ در کتابفروشی هنوز رونمایی شد. در این مراسم آبتین گلکار و رضا رضایی درباره‌ی این رمان و نویسنده و اندیشه‌های او صحبت کردند. همچنین مهدی پاکدل، بازیگر تئاتر و سینما، بخش‌هایی از رمان را برای حاضران خواند.

آشیانه‌ی اشراف را به‌خاطر جذابیتش ترجمه کردم

آبتین گلکار، که سال‌ها در اوکراین ادبیات روسی خوانده و حالا در دانشگاه تربیت مدرس این رشته را درس می‌دهد، پیش‌تر آثاری از بولگاکوف، هرتسن، چخوف و... را از زبان روسی ترجمه کرده است. او در آغاز صحبتش اشاره کرد که آشیانه‌ی اشراف را به‌دلیل جذابیت بیشترش به‌نسبت دیگر آثار تورگنیف برای ترجمه انتخاب کرده است: "در بطن این رمان، که سیری ماجرایی و سرگرم‌کننده دارد، داستانی عاشقانه به چشم می‌خورد. همچنین در آن از گفت‌وگوهای طولانی رمان معروف تورگنیف، پدران و پسران، خبری نیست."

گلکار در ادامه ضمن اشاره به این نکته که تورگنیف این رمان را درباره‌ی مشکلاتی نوشته که نسل خودش با آن‌ها مواجه بوده است، از شخصیت محوری این رمان صحبت کرد: "شخصیت محوری آشیانه‌ی اشراف مانند رودین، اثر دیگر تورگنیف، تیپ شخصیتی‌ای است که با نام "آدم زیادی" شناخته می‌شود. "آدم زیادی" در قرن نوزدهم روسیه به کسانی گفته می‌شد که معمولاً از طبقه اشراف و تحصیل‌کرده بودند و ذهنشان پر از ایده و طرح بود اما در مرحله‌ی عمل بازمی‌ماندند و کاری از دستشان برنمی‌آمد. نمونه‌ی این افراد در قرن نوزدهم روسیه بسیار زیاد بود و به‌همین‌خاطر می‌گویم که تورگنیف در این رمان به مشکلات نسل خودش پرداخته است." او تکرار شخصیت آدم زیادی را ناشی از سرخوردگی قیام دکابریست‌ها در سال ۱۸۲۵ می‌داند: "شخصیت محوری "آدم زیادی"، علاوه بر دو رمان تورگنیف، در اثری از هرتسن، با نام مقصر کیست؟، حضور دارد. از این منظر می‌توان گفت که رمان کمی بدبینانه است و خواننده فکر می‌کند که خوشبختی انسان در این دنیا در دست خودش نیست و تابع شرایط خارجی است. اما نویسنده با زبان شاعرانه‌ای که به کار گرفته این بدبینی را تلطیف کرده است."

نکته‌ی دیگری که گلکار در صحبت‌هایش به آن اشاره می‌کند نقش موسیقی در داستان است: "از ابتدای داستان ما با ساختارهای موسیقی مواجه هستیم و قهرمانان داستان مدام به ساختن، خواندن و نواختن موسیقی مشغول‌اند. حضور موسیقی به نوعی احساسات شخصیت‌ها را تشدید می‌کند."

تورگنیف در توصیف طبیعت استادی چیره‌دست بود و مترجم آشیانه‌ی اشراف این نکته را از دشواری‌های ترجمه‌ی اثر او می‌داند: "گاهی توصیفات تورگنیف، به‌خاطر تفاوت‌های طبیعت روسیه و ما، به نظرمان دور از ذهن است. ویژگی دیگر آثار او ارجاعاتش به آثار ادبی دیگر و باورهای مذهبی است که من تا جای ممکن درباره‌ی آن‌ها در پانویس توضیح داده‌ام."

شخصیت زن اصلی این رمان موضوع بخش دیگری از صحبت‌های گلکار بود: "قهرمان زن این اثر دختری جوان و مذهبی است. منتقدان تاکنون نتوانسته‌اند به قضاوت واحدی از این شخصیت برسند و بر سر مثبت یا منفی بودن او هم‌نظر نیستند. این رمان در سبک رئالیسم روسی جایگاه مهمی دارد. در آن جزئیات بسیاری توصیف شده است و نویسنده ریزترین تصاویر را هم توصیف کرده است. ویژگی دیگری که این رمان را در رئالیسم روسی برجسته می‌کند شرح زندگی قهرمان داستان با جزئیات بسیار است. در سبک رئالیسم روسی زندگی‌نامه‌ی قهرمان‌ها و خاستگاه‌های اجتماعی و خانوادگیشان بسیار مورد توجه است."

صحنه‌های کتاب مثل سینما هستند

پس از پایان صحبت‌های آبتین گلکار مهدی پاکدل بخشی از کتاب را انتخاب کرد و خواند. پاکدل که این روزها در نمایشی برگرفته از رمان جنایت و مکافات داستایفسکی بازی می‌کند، به نزدیکی اثر تورگنیف به سینما اشاره کرد و گفت: "انگار تورگنیف چند دهه پیش از اختراع سینما رمانش را سکانس‌بندی کرده است و برخلاف رمان‌های روسی توصیفات طولانی و خسته‌کننده ندارد و نویسنده منظورش را خیلی صریح و موجز بیان کرده است."

تورگنیف غربی‌ترین نویسنده‌ی روسیه است

رضا رضایی، علاوه بر آثار رمان‌نویسانی چون داستایفسکی، نابوکوف، جین آستین و خواهران برونته، کتاب‌هایی در زمینه‌ی نقد ادبی و فرهنگ روسیه ترجمه کرده است. او در آغاز بحث خود درباره‌ی کیفیت ترجمه‌ی آشیانه‌ی اشراف گفت: "یکی از مشخصات ترجمه‌ی خوب این است که بتوان آن را بدون مشکل و دست‌انداز با صدای بلند خواند. این نکته در این متن هنگام خواندن آقای پاکدل مشخص بود. نقد ادبی وقتی ممکن می‌شود که متن مورد نظر روان و قابل خواندن باشد."

رضایی با نظر پاکدل، درباره‌ی سینمایی بودن رمان، کم‌و‌بیش موافق بود اما آثار تورگنیف را بیشتر تحت تأثیر تئاتر دانست: "اصولاً الگوی نویسنده‌های قرن نوزده اروپا صحنه‌ی تئاتر بوده است. تورگنیف هم داستان‌نویس بود و هم شاعر و نمایش‌نامه‌نویس. خود تورگنیف سودای نمایش‌نامه‌نویسی در سر داشت و اگر سانسور روسیه‌ی تزاری جلو انتشار و اجرای نمایش‌نامه‌هایش را نمی‌گرفت امروز تورگنیفِ نمایش‌نامه‌نویس را می‌شناختیم."

رضایی تورگنیف را مانند دیگر روشنفکران آن سال‌های روسیه تحت تأثیر فلسفه‌ی هگلی دانست و به تحصیل تورگنیف در دانشگاه برلین اشاره کرد و گفت: "او وقتی به روسیه بازگشت روشنفکری متجدد و خواستار نوسازی بود. قیام دکابریست‌ها تأثیر عمیقی بر تاریخ روسیه گذاشت که تأثیرش به تورگنیف و تولستوی و داستایفسکی هم رسید. یکی از تبعات آن سانسور روسیه‌ی تزاری بود که شمشیری دو دم بود؛ از طرفی جلو انتشار آثار را می‌گرفت، از طرف دیگر موجب خلاقیت می‌شد و روشنفکران را به یافتن راه‌های جدید برای ابراز و بیان افکارشان هدایت می‌کرد. بغرنجی و سمبلیسم آن دوره به همین خاطر به‌وجود آمد که به ادبیات روسیه هم خیلی کمک کرد."

تورگنیف مدتی بازداشت بود و تبعید شد و تحت‌الحفظ در خانه بود. رضایی با اشاره به این نکته درباره‌ی گرایش روشنفکران روسیه صحبت کرد: "روشنفکران روس دو جبهه‌ی اصلی داشتند: یک گروه طرفداران اصالت نژاد اسلاو بودند با روحیه‌ی ناسیونالیستی و بازگشت به خویش و به نوعی مدافع کلیسای ارتدوکس. گروه دیگر طرفداران تجدد بودند و الگوهای لیبرالیسم غربی را وام گرفته بودند. البته این لیبرالیسم با آنچه در مطبوعات امروز ایران مطرح می‌شود متفاوت است و منظور از آن مخالفت با دستگاه سلطنت در کل اروپای قرن نوزدهم است. بارزترین چهره‌ی جبهه‌ی راست داستایفسکی است که می‌توان گفت در نیمه‌ی دوم زندگی خود از لحاظ سیاسی شخصیتی مرتجع بود و از نظام سلطنت و کلیسای ارتدوکس دفاع می‌کرد. اما در جبهه‌ی متجددان دو جناح شکل گرفت: یکی کسانی که خواستار تحولات و تغییرات گام‌به‌گام و تدریجی بودند و دیگری آن‌ها که که به دنبال تحولات رادیکالی و ناگهانی بودند. تورگنیف جزو دسته‌ی اول بود. کسانی مثل باکونین، که دوست تورگنیف هم بود، خواستار اقدامات رادیکال بودند. تورگنیف البته در مقالاتش با آن‌ها همدلی نشان می‌داد، اما آن‌ها اغلب به او حمله می‌کردند و او را محافظه‌کار می‌خواندند. در روسیه‌ی آن سال‌ها یک نوع رابطه‌ی عشق و نفرت نسبت به پدیده‌های غربی به چشم می‌خورد. این گرایش‌های متضاد در نویسندگان موج می‌زند و شاید یکی از جذابیت‌های ادبیات روس همین باشد."

اگرچه روسیه پیش از قرن نوزدهم سنت رمان و موسیقی نداشت، اما در این قرن این دو پدیده در روسیه به شکوفایی قابل توجهی رسیدند. رضایی درباره‌ی سنت رمان روسیه در قرن نوزدهم گفت: "در رمان این دوره از سه غول بزرگ نام می‌برند. دو تن از آن‌ها تولستوی و داستایفسکی هستند که هنوز هم درباره‌ی این که کدام اول و کدام دوم است کتاب‌ها نوشته می‌شود و دعواست. اما در هر صورت آن‌ها اول و دوم هستند. اما شکی وجود ندارد که نفر سوم تورگنیف است. تورگنیف غربی‌ترین نویسنده‌ی روس است. او در اروپا با نویسندگانی چون هنری جیمز و فلوبر محشور شد. جیمز خاطرات زیادی درباره‌ی تورگنیف نوشته است؛ از طرز حرف زدن او و نگاهش به آثار ادبی. تورگنیف تفاوت دیگری هم با تولستوی و داستایفسکی دارد. اصطلاح novel of ideas در زبان انگلیسی رایج است که یعنی رمان در خدمت بیان عقیده‌ای خاص. این سنت در روسیه بسیار قوی و در انگلستان بسیار ضعیف است. به همین دلیل می‌گویم تورگنیف غربی‌ترین نویسنده‌ی روسیه است. او رمان بی‌قصد می‌نوشت و می‌توان درباره‌ی آثارش قضاوت‌های متضاد داشت. اما داستایفسکی و تا حدودی تولستوی چنین نیستند."

رضایی در پایان صحبت‌هایش به دو نکته درباره‌ی کتاب و مترجم آن اشاره کرد: "این ترجمه حاصل ۲۰ سال تجربه‌ی آقای گلکار است. یک نکته‌ی مهم در ترجمه‌ی آثار ادبی این است که باید آن‌ها را از زبان اصلی ترجمه کرد و نقطه‌ی قوت دیگر آقای گلکار این است که آثار ادبی روسی را مستقیماً از همین زبان ترجمه می‌کند. اما تنها عیبی که در کتاب می‌بینم نبودن مقدمه است. چون خوانندگان جوانی که کتاب را باز می‌کنند نه با تورگنیف آشنایی دارند و نه با آثارش."

پس از پایان صحبت‌های رضا رضایی مهدی پاکدل بخش دیگری از کتاب را برای حاضران خواند. سپس حاضران با مترجم گفت‌وگو کردند و کتاب‌هایشان را برای امضا به او سپردند. آشیانه اشراف در ۱۹۲ صفحه و با قیمت ۱۴ هزار تومان منتشر شده است.

انتهای پیام/