سرویس سینمایی هنرآنلاین؛۱. وقتی طغرل افشار از "کفتر"پرانی همراه با "کسوف" ِ آنتونیونی می‌گفت، کسی از رنجی که در قلمش بود چیزی می‌دانست؟ کسی می‌دانست قیاس ِ "آقا موچول" و "رودخانه" و ارجحیت ِ اولی به دومی برای یک منتقد -به معنای درست ِ کلمه- از زهر هم تلخ‌تر است؟ اصلاً کسی فهمید که کاووسی چه گفت؟ یا فقط به خاطر نوشته‌های مغلق‌اش او را "سطح پایین" خواندند؟ بحث همین است که این منتقدان ِ بیگانه هیچ‌وقت مخاطب درست و حسابی‌ای برای نوشتن پیدا نکرده بودند و نه کسی آن‌ها را می‌فهمید و نه آن‌ها...! این چرخه‌ی "زندگی غریب و غریب مرگ" شدن برای منتقد همچنان ادامه دارد.

کریمی اگر بجای "برگمان" و خدا و پرتوی نور زمستانی، سوژه‌ی همه‌فهم‌تری را انتخاب می‌کرد، حداقل اتفاقی که می‌اُفتاد این بود که ویکی‌پدیا زحمت معرفی‌اش را برای نسل جدید نمی‌کشید. قوکاسیان هم اگر در کشف ِ "حقیقت ِ سینما" کمی رقص مهوش تزریق می‌کرد، آنقدر منزوی نبود و نسبت جدی گرفته شدنش، قبل از مرگ با بعد از مرگ به عدد صحیح می‌رسید. وضع کاووسی وخیم‌تر بود؛ زیرا همین نسبت ِ جدی گرفته شدن‌اش به منفی پهلو می‌زد و دلیلش هم تنها این بود که با فیلمفارسی مخالفت کرد و گفت نه فیلم است و نه فارسی. به همین خاطر هم هیچ‌کس تحویل‌اش نمی‌گرفت؛ چون بقول سعید عقیقی: "قانون بقای فیلمفارسی مثل قانون بقای ماده و انرژی است: از بین نمی‌رود و نابود نمی‌شود، فقط شکلش تغییر می‌کند." و بدیهی بود که سرنوشت کاووسی هم بشود مانند بقیه دوستان.

جالب اینجاست که رفتارهای ما هم دست‌کمی از فیلمفارسی ندارد. به این معنا که وقت ِ مرگ ِ منتقد، به سرعت تصاویرش در هر جامعه بزرگ و کوچک ِ مجازی به اشتراک گذاشته می‌شود و نوشته‌های خوانده نشده‌اش تحسین می‌شود و به سرعت هم فراموش می‌شود. این سونامی ِ ستایش‌نامه‌ها و عکس‌ها، پس از مرگ، به مراتب از غریبانه زندگی کردن و غریب مرگ شدن تلخ‌تر است و دو-سه روز هم بیشتر دوام نمی‌آورد و مانند فیلمفارسی‌ها که مرز بین کمدی و تراژدی به اندازه یک "نفس کش" در نظر گرفته می‌شد، ما هم بی آن که بدانیم این‌ها که بوده‌اند و چه گفته‌اند (؟) دو-سه روز را در شبکه‌های مجازی سوگواری ِ دروغین راه می‌اندازیم و پس از آن، همه چیز را در لحظه فراموش می‌کنیم. چنین غریبانه زیستن ِ منتقد در وطن‌اش به راستی غمگین‌تر از مرگ او است.

۲. مسئله دیگری که درباره "منتقد" مطرح می‌شود این است که اصولاً یک منتقد چگونه به شهرت می‌رسد؟ البته بدیهی است که جنس منتقدانی که به علّت کهولت سن، زمان مرگشان فرا رسیده است با جنس منتقدان ِ جوان ِ این روزها کاملاً متفاوت است. از آخوندزاده، افشار، بهار، کاووسی تا کریمی هیچ‌کدام نه سودای شهرت داشته‌اند و نه برای شهرت نوشتند. نه با کاریزمای خاصی مشهور شدند و نه با فحاشی و کوبیدن ِ دیگری به جایی رسیدند. آن‌ها عاشقانی بودند که فعل‌شان به قلم پیوند خورده بود و شاید تنها گناهشان داشتن ِ سواد بود. جنس ِ کریمی‌ها آن‌قدر مهجور و مأخوذ به حیا بودند که جز از طریق درست نوشتن، اسم و رسمی پیدا نکنند و سمت حواشی نروند. وقتی فکر کنیم، می‌بینیم که آن‌ها انصافاً خوب از پس غربت برآمدند. راستی امروزه منتقدان جوان چطور به شهرت می‌رسند؟

۳. یکی پس از دیگری در حال ِ رفتن‌اند. به قول زنده یاد "هما روستا": "همگی می‌میرند"؛ و "موج‌ها می‌خوابند، آرام و رام" و "طبل طوفان نیز از نوا می‌اُفتد" و وای به حال نسل آینده که دیگر، پشت ِ هنرش به هیچ تنه‌ی محکم و تنومند ِ کهن‌سالی گرم نیست و آنچه هست کاریکاتوری است از نسل ِ گذشته که قبل از هر چیز، هجویه‌ای است برای خودش. این روزها و این سال‌ها، مرگ منتقدان قدیم شاید تبعات ِ بدتری برای نسل‌های آینده به دنبال داشته باشد. تبعاتی از جنس ِ مرگ ِ "منتقد".

جامعه‌ای که از فقدان منتقد رنج ببرد، از فقدان هنر رنج خواهد برد. یکی پس از دیگری می‌میرند و "باز ما می‌مانیم و شهر بی‌تپش؛ نا امید از پیدا شدن کاوه‌ها". به‌هرحال تا باقی‌شان مانده‌اند، کاش قبل از مرگ‌شان آن را بخوانیم...


علی فرهمند

انتهای پیام/