سرویس تئاتر هنرآنلاین: از دیرباز تاکنون در فرهنگ ایرانی، داستان‌گویی و شنیدن قصّه‏‌های شیرین و آموزنده، یکی از قدیمی‏‌ترین تفریحات و روشی معمول برای انتقال تجارب و دانش پیشینیان به نسل‌های جدیدتر بوده است. یکی از جذاب‏‌ترین گونه‏‌های این داستان‏سرایی‏‌ها، هنر باستانی و زیبای "نقالی" است که متاسفانه این روزها کمتر از آن خبری می‏‌شنویم.

در مراسم روز ملی ایران که با حضور مقامات ایرانی، دعوت از ۱۰۰ کشور و مقامات مسوول ایتالیایی در نمایشگاه اکسپو ۲۰۱۵ میلان ایتالیا برگزار شد، یک گروه نقالی متشکل از دو بانوی ایرانی پریسا سیمین‌مهر و سارا عباس‌پور به همراه ابولفضل ورمزیار، مرشد علی ناری و محسن میرزا علی در این رویداد جهانی شرکت داشتند و با اجرای بخش‌هایی از شاهنامه گوشه‌هایی از فرهنگ غنی ایران را به نمایش گذاشتند. به همین بهانه میزبان سه تن از اعضای این گروه؛ ابوالفضل ورمزیار، پریسا سیمین مهر و سارا عباس پور در دفتر خبرگزاری هنر ایران (هنرآنلاین) بودیم و با آنها در خصوص تجربه اجرایشان در اکسپوی میلان و جایگاه نقالی در ایران امروز به گفت‌وگو نشستیم.

آنچه در ادامه می خوانید حاصل گفت‌وگوی صمیمانه ما با این هنرمندان فعال در حوزه نقالی است.

آقای ورمزیار ابتدا خواهش می‌کنم کمی در خصوص نحوه حضور خود و گروه‌تان در نمایشگاه اکسپوی میلان برایمان بگویید.

ابوالفضل ورمزیار: حدودا سال گذشته بود که با اولین دعوت از سوی موسسه توسعه هنرهای معاصر با اکسپو و اهداف آن آشنا شدم. با توجه به هدف اکسپو و سبقه آشنایی که من نسبت به شاهنامه داشتم داستان جمشید را انتخاب کردم؛ پیدایش تمدن یک جانشینی و استفاده از کاشت، داشت و برداشت و سبزینگی و اهدافی که در اکسپو وجود داشت بسیار منطبق بود با عصر جمشید. متن آماده شد اما ما با دو محدودیت مواجه بودیم که یکی مدت زمان اجرا با توجه به گذر مخاطب بود چون مخاطب در اکسپو نمی‌تواند یک جا بماند و سخن طولانی را بشنود و باید به سرعت عبور کند و با توجه به سرعتی عبور کردن آن باید در همان مدت زمان کوتاه مطلب را اخذ می‌کرد و به دیدار از بقیه اکسپو می‌پرداخت. به همین دلیل باید بسیار موجز، دقیق و گویای فرهنگ ایرانی و بیانگر سخن حکیم ابوالقاسم فردوسی و فرهنگ ایرانی می‌بود.

متن چون خیلی کوتاه بود، ایجاز گفتن آن خیلی مشکل‌تر از مفصل گفتن آن بود. به هر صورت ترکیب اجرا به صورت نقل انگلیسی و فارسی طراحی شد و سپس با پیشنهاد بسیار دقیق آقای افضلی رئیس موسسه توسعه هنرهای معاصر پیش بینی شد که از بانوان نقال هم در این کار استفاده شود، به شکلی که حضور بانوان در حقیقت هم معرف فرهنگ ایرانی باشد و هم به عنوان اینکه هنر در ایران به جنسیت ارتباطی ندارد و هر کسی که با شاهنامه و فرهنگ ایرانی عجین باشد می‌تواند معرف این فرهنگ باشد. در هر صورت یک ترکیب چهار نفره آماده شد. این ترکیب همراه بود با ضرب آهنگ مرشد علی ناری یکی از برجسته‌ترین مرشدان صاحب زنگ زورخانه، مرشد محسن میرزا علی، پریسا سیمین مهر و سارا عباس پور که با این گروه چندین جلسه در تهران تمرین داشتیم و در نهایت به یک اجرای ده دقیقه‌ای فشرده به دو زبان انگلیسی و فارسی رسیدیم. چون قرار بود در روز ملی هم اجرا داشته باشیم و آن روز مصادف بود با روز ابن سینا در متن هم پیش‌بینی شد که همزمان با اجرای متن شاهنامه فردوسی جایی را هم برای بخش ابن سینا داشته باشیم که یک خلاصه‌ای از زندگی و شخصیت حکیم بوعلی سینا داشته باشیم که اتفاقا ابن سینا در اروپا کاملا شناخته شده است و شاید تنها از مفاخر ما نباشد و از افتخارات آنها است که توانستند با حکیم بوعلی سینا آشنا شوند.

لطفا کمی هم از نحوه استقبال مخاطبان اکسپو از نقالی ایرانی بگویید.

ابوالفضل ورمزیار: پیش بینی اولیه ما این بود که شاید مخاطب نسبت به زبان فارسی و نوع نگاه اجرایی نقالی بیگانه باشد اما استقبال مخاطبان بسیار جای تعجب داشت. البته حقیقت این است که من خیلی هم تعجب نکردم چون اروپایی‌ها اتفاقا با نقالی بیگانه نیستند. آلمانی ها و فرانسوی‌ها نقالی را رسیتور، انگلیسی‌ها آن را نریتور می‌نامند و یونانی‌ها هم به کسی که داستانی را همراه با آواز تعریف کند سکتور می‌گویند. در عربی هم علی رغم اینکه نقالی ریشه عربی دارد اما آنها نقال را حکواتی می‌نامند. بر این اساس در تمام فرهنگ‌ها کم و بیش داستان‌گویی و نقالی و زنده نمایی یک داستان وجود دارد. انتظار ما این بود که مخاطب ممکن است کمی با این اجرا ارتباط برقرار نکند اما جای بسیار تعجب داشت که مخاطب حتی درلحظه‌ای که ما داشتیم صحنه را آماده می‌کردیم جمع می‌شدند و می‌ایستادند تا ببینند چه خبر است؛ زیرا که از یک سو لباس‌ها از یک طراحی دقیق انتخاب شده بود و ما برای لباس بسیار با دوستان مباحثه کردیم و قرار شد که لباس‌ها بسیار دقیق انتخاب شود همچنان که همین اتفاق هم افتاد. کما اینکه لباس اصلی من زمینه‌ای آجری رنگ دارد یعنی گرم‌تر است اما چون اکسپو با سبزینگی همراه بود می‌خواستم از پارچه‌ای سنتی و سبز رنگ‌تر استفاده کنم یعنی کلا یک لباس جدید نزدیک به موضوع اکسپو انتخاب کنم. لباس خانم‌ها هم در این اجرا علاوه بر اینکه لباسی سنتی و ایرانی بود با استفاده از رنگ‌های زندگی یعنی قرمز به معنای طراوت و شادمانی زندگی و رنگ آبی به معنی آرامش زندگی با یکدیگر تلفیق می‌شد در نتیجه یک نوع نگاه و فکر در پس انتخاب لباس‌ها و رنگ آنها وجود داشت که این لباس‌ها هم معرف فرهنگ ایرانی باشد و هم اینکه در مجموع بیانگر زندگی باشد. تماشاگر نمی‌داند این ترکیب رنگ‌ها چرا زیبا است اما زیبا است. یعنی رنگ‌ها به مانند موسیقی باید خوب احساس شود تا اینکه خوب دیده شود. رنگ‌ها و بازی‌ها هم باید خوب احساس شود تا اینکه فریاد زده شود. در نتیجه مجموعه این عوامل، مخاطب حتی برای ده تا هفت دقیقه جذب می‌شد و ما کم‌تر مخاطب را از دست می‌دادیم. البته هفت دقیقه در محیطی که همه به دلیل اینکه با یک هزینه گزافی وارد آن می‌شوند و نمایشگاه بسیار بزرگ است و همه می‌خواهند از همه غرفه‌ها دیدن کنند مدت زمان زیادی است. درنتیجه میخکوب کردن آنها به مدت هفت تا ده دقیقه کار آسانی نبود. ما بعضا هم بازخوردهای بسیار خوبی از مخاطبان می‌گرفتیم.

لازم می‌دانم این را هم یادآوری کنم که هم زمان با اجرایی که ما در اکسپو داشتیم از جانب رادیویی ایتالیایی چندین بار به گروه ما برای گرفتن مصاحبه مراجعه کردند. در مصاحبه‌ای که با رادیوی ایتالیا انجام دادیم من بخش‌هایی از داستان را خیلی کوتاه و خلاصه‌وار به زبان انگلیسی و فارسی اجرا کردم و در ابتدا و انتهای آن هم آقای مرشد علی ناری با آن صدای بسیار داوودی و زیبا خود و جناب مرشد محسن میرزا علی با صدای ظریف و خیلی زیبا از دستگاه چهارباغ بخش‌هایی را اجرا کردند. بنابراین هم آواز اجرا کردیم و هم من در میانه آن بخش‌هایی از شاهنامه را به زبان انگلیسی و فارسی گفتم که مجری هم به ایتالیایی ترجمه می‌کرد. این مصاحبه رادیویی آنچنان بازخوردی داشت که تعجب شخص من را برانگیخت. فردای آن روز که ما با لباس‌های سنتی به محل اجرا می‌رفتیم چند نفر ایتالیایی که جذب لباس‌های سنتی ما شده بودند در خواست کردند که از ما عکس بگیرند و یک مقدار که با آنها صحبت کردیم به من گفتند که شما دیروز در رادیو برنامه اجرا کردید و در ادامه هم ایستادند تا حتما اجرای ما را ببینند. به همین ترتیب این برنامه در چندین نوبت از آن رادیو تکرار شد و برخی از مخاطبین ما نیز از طریق شنیدن این برنامه در رادیو به دیدن اجرای ما می‌آمدند.

آخرین نکته اینکه من هنگام بازدید از دیگر غرفه‌ها نگاه کشورهای دیگر را نسبت به ایران کاملا متفاوت از آنچه که در تبلیغات دنیا وجود دارد دیدم. ما معمولا با لباس سنتی از غرفه‌ها بازدید می‌کردیم و در آنجا می‌دیدیم هرکجا که با نام ایران مواجه می‌شدند نگاه احترام آمیز همراه با عزت آنها به ایران کاملا آشکار بود.

خانم سیمین مهر شما هم قدری از تجربه خود از این سفر برایمان بگویید.

پریسا سیمین مهر: تجربه این کار برای من خیلی خوشایند بود از این رو که من متوجه شدم اگر آنچه را که به آن معتقد هستیم را با عشق به تماشاگر منتقل کنیم حتی اگر زبان ما را هم متوجه نشوند حتما آن را می‌پذیرند و دریافت می‌کنند. ما دو اجرا داشتیم که یک اجرا در حضور آقای علی جنتی وزیر محترم ارشاد و تعدادی از دوستان همراه ایشان به اجرا درآمد و دیگری شب بعد از آن نیز ما در یک رستوران مراکشی اجرا داشتیم که در آن اجرا خانم عباس‌پور هم به همراه من بسیار زیبا نقل خود را به زبان انگلیسی شروع کردند و من هم قسمتی از شاهنامه از نبرد رستم و کاموس را اجرا کردم که در آن ضیافت هم جناب آقای علی جنتی و آقای سالار عقیلی و بسیاری از دوستان هنرمند در آنجا حضور داشتند و محیط صمیمی و فرصت خوبی بود برای آنکه نشان دهیم که بانوان هم هم پای مردها در زمینه نقالی تلاش می‌کنند و اینکه مردم را علاقمند کنیم به اینکه شاهنامه بخوانند.

خانم عباس پور اجرا در نمایشگاه اکسپو برای شما چه دستاوردی داشت و شما تجربه خود از این سفر را چگونه ارزیابی می‌کنید.

سارا عباسپور: اولین نکته جالب برای من در این تجربه از سر تمرین‌ها شروع شد. همکاری با نقالانی که به هر حال از طرق مختلف دور هم جمع شده بودیم برای من تجربه ارزشمندی بود. سازمان خیلی هوشمندانه نقالانی را از گروه‌های مختلف انتخاب کرده بود به این لحاظ که ما همه در زمینه نقالی متدهای متفاوتی از یکدیگر داشتیم. به عنوان مثال آقای میرزا علی به صورت نسل به نسل و سینه به سینه از پدر و پدربزرگ‌هایشان نقالی را آموخته‌اند، خانم سیمین مهر از طریق مرشد نقالی را یاد گرفته‌اند و من نیز که قبلا بازیگر تئاتر بودم و بعد به تدریج به کلاس‌های نقالی رفتم. همه ما وقتی کنار هم جمع شدیم بسیار با یکدیگر صحبت، بحث و تبادل اطلاعات می‌کردیم به این دلیل که باید به یک شیوه مشترک برای اجرا می‌رسیدیم. من درس‌های مختلفی آموختم و در کنار مرشد ناری عزیز که ایشان تجربیاتی از زورخانه داشتند که شاید در کارهای دیگر به خصوص برای یک نقال زن کمتر این فرصت ایجاد شود که از چنین تجربه بزرگی استفاده کند. بعد از این هم زمانی که برای اجرا به اکسپو رفتیم مواجه شدیم با حجم بسیار زیادی از تماشاگرانی که هر کدام به یک زبان متفاوت صحبت می‌کردند. به هر حال از آنجا که نقالی هم هنری است بر پایه سخن‌وری ما بعد از اجراها با یکدیگر صحبت می‌کردیم و از بازخوردهایی که تماشاگران به ما می‌دادند استفاده می‌کردیم و سعی می‌کردیم با اضافه کردن حرکت و استفاده از زبان بدن، مخاطب را بیشتر با کار خود درگیر کنیم. به این دلیل که کسی که به دیدن اجرای ما می‌آمد، می‌آمد که یک نگاه توریستی بکند و ما نمی‌خواستیم به او بفهمانیم که در این ده دقیقه‌ای که به تماشای اجرای ما می‌ایستد نقالی چیست؟ بلکه تنها فرصت داشتیم که تماشاگر را به نقالی علاقمند کنیم؛ به عقیده من بخشی از رسالت ما همین بود که خوشبختانه فکر می‌کنم در انجام آن موفق هم بودیم.

از بحث تجربه اجرای نقالی در نمایشگاه اکسپو مقداری فاصله بگیریم و کمی هم برای ما بگویید که این تفاوت استقبال مخاطب در جایی چون میلان و کشور خودمان از کجا نشات می‌گیرد و نکته دیگر اینکه هر هنری به فراخور پیشرفت زمان دچار تغییر و تحول شده است، این تغییر در خصوص هنر نقالی به چه صورت بوده است؟

پریسا سیمین مهر: ما در هر پدیده اجتماعی و انسانی از نقطه شروع خود تا زمانی که به حیات خود ادامه می‌دهد تحولاتی را می‌بینیم. اما نکته‌ای که در این میان وجود دارد این است که هنر نقالی هم مانند هر چیز دیگری تحول پیدا می‌کند و در سبک‌ها و نقاط مختلف در ایران به شکل‌های متفاوتی ارائه می‌شود. سبک‌های نقالی امروز با یکدیگر متفاوت است مثلا آقای ورمزیار به گونه‌ای نقالی می‌کند که شاید با شیوه مرشد من و من که شاگرد ایشان هستم متفاوت باشد. این درست است که این تفاوت‌ها وجود دارد اما ما هم دچار این تحول شده‌ایم. من مطمئن هستم که سه نسل از استادان مرشد من آقای سید مصطفی سعیدی این گونه که ایشان نقالی می‌کنند نقالی نمی‌کرده‌اند. نقالی امروز از قصه‌گویی شروع شده است و این قصه‌گویی در ابتدا یک گفت‌وگوی ساده بوده است و بعد به تدریج این قصه گویی نظام‌مند شده و داستان‌های دیگری هم به آن اضافه شده است. حال کاری که ما اکنون انجام می‌دهیم هم آن کاری نیست که مثلا هزارسال پیش انجام می‌شده بلکه این سیر متحول شده است. اما من شخصا معتقدم که همچنان که تئاتر کابوکی ژاپن همان‌گونه که پیش‌تر ارائه می‌شده امروز هم ارائه می‌شود اگرچه ممکن است یک مقدار تکنولوژی هم برای نسل امروز به آن اضافه شده باشد اما اگر قرار باشد همان تئاتر کابوکی باشد باید در همان چهارچوب باقی بماند. سخن من این است که اگر چه شیوه‌های مختلفی برای نقالی وجود دارد اما این تفاوت‌ها نباید به منزله این تلقی شود که ما داریم هنر نقالی را متحول می‌کنیم.

پس بنابراین شما معتقد هستید آنچه وجود دارد تفاوت در سبک‌ها است و تحول در نقالی نه تنها ضرورتی ندارد که اساسا صحیح هم نیست.

پریسا سیمین مهر: چهار چوب ما در نقالی یک چهارچوب اصلی است اما این تفاوت و نوع نگاه و سنت‌های متفاوتی که در پس آن قرار دارد نباید ما را به این سمت ببرد که ما داریم دراین قالبی که از گذشته به ما رسیده و قرار است به همین شکل هم به دست آیندگان سپرده شود به اصطلاح دست می‌بریم.

ابوالفضل ورمزیار: البته من معتقدم که ما در نقالی سبک نداریم. شیوه اجرایی نقل با آن ظرافت‌هایی که هر نقال با توجه به موقعیت جغرافیایی و زمانی خودش دارد با یکدیگر متفاوت است و اینها سبک محسوب نمی‌شوند اما منظور من دقیقا این است که گونه خوانش یک داستان یا پردازش و بیان یک داستان برای یک مخاطب خاص در کل می‌شود نقالی و یا داستان‌گزاری اجرایی. داستان‌گزاری اجرایی مفهوم دقیق‌تری است. میزان پذیرش کار یک نقال تعداد برنامه‌هایی نیست که اجرا می‌کند بلکه به پذیرش مردم بستگی دارد. نقالی در تمام ملت‌ها و فرهنگ‌های با ریشه وجود دارد. هر ملتی بنا به فراخور حال خود تغییراتی در آن داده است که از بیان قصه‌های مادرانه تا بیان داستان‌های شکار شبانه و زمانی که هنوز خط اختراع نشده بود تا بیان هنر درباری شاهانه را شامل می‌شود. اینکه چقدر ما می‌توانیم بافت‌های سنتی را تغییر دهیم و چقدر مجاز هستیم از تکنولوژی در اجراهای سنتی استفاده کنیم، سوال‌هایی است که در این بین مطرح می‌شود. برخی به صورت افراطی عقیده دارند که هرآنچه که در سنت وجود دارد باید بدون تغییر حفظ شود و این یک دیدگاه است. برخی هم معتقد هستند که سنت هم می‌تواند در ظواهر خود با توجه به نوع نیاز مخاطب تغییر کند اما مبنای آن باقی بماند. یعنی مثلا می‌توان نقل را از طریق رادیو و تلویزیون هم شنید و دید یعنی می‌توان از ظاهرهای تکنولوژی هم استفاده کرد. برخی هم معتقد هستند که سنت به طور کلی زمانی که به وجود آمد مدرن بوده است بنابراین هر اتفاق نویی می‌تواند در آینده یک سنت باشد نتیجه این دیدگاه این است که می‌توان حتی در ارکان سنت هم تغییراتی ایجاد کرد اما اینکه تا چه اندازه ما می‌توانیم این تغییرات را ایجاد کنیم معمای بزرگی است که شاید دریافت پاسخ آن معمای بزرگ دوام و بقای هر فرهنگ باشد.

پریسا سیمین مهر: البته آقای ورمزیار این نکته را به درستی مطرح می‌کنند که مخاطب این را به ما نشان می‌دهد که آیا این تغییرات را می‌پذیرد یا نه. به قول آقای الفت؛ زمانی که ما گوش مردم را عادت بدهیم به بهترین شنیدن آنها هم بهترین‌ها را از ما می‌خواهند. وقتی که ما بخواهیم سنتی را با تکنولوژی امروز به مخاطب القاء کنیم او هم به تدریج می‌پذیرد همچنان که ما تکنولوژی‌های دیگر را در زندگی خود پذیرفتیم. اما ما رسالتی بر عهده داریم که بر اساس آن باید چیزهایی را به عنوان اصل و ریشه حفظ کنیم یعنی دو نسل بعد از من باید بداند پرده نقالی چیست و چگونه کشیده می‌شده است. من وظیفه دارم که از این اصل و ریشه نگهداری کنم.

ابوالفضل ورمزیار: در اینجا برای استفاده از تکنولوژی در کار نقل و حتی تئاتر سنتی یک مرز خطرناک وجود دارد؛ باید اول اصول اصلی را حفظ کرد و بعد آن کسی که این کار را انجام می‌دهد حداقل باید اصول کلاسیک اولیه را بداند. البته آنچه که ما در اکسپو انجام دادیم هم نقالی نبود بلکه نمایشی از نقل بود چون نقالی کاری انفرادی و یک نفره است. بر پایه نقل اصلی در حقیقت بخش‌هایی را که یک نقال باید بگوید را در بیان سه نقال گذاشتیم. تفکری که پشت اجرای این متن وجود دارد تفکیک نقل به بیان پنج نفر است. اگر کسی می‌خواهد از نقالی و یا نمایش سنتی به نوع نمایش مدرن‌تری راه پیدا کند لازم است حتما ابتدا شکل‌های سنتی، اصلی، موزه‌ای، شناخته شده و ثبت شده از نوع نمایش سنتی را بیاموزد. ضمن اینکه ما به عنوان هنرمند در برخی مواقع می‌توانیم سلایق مخاطب را سیقل بدهیم اما مخاطب با انتخاب خود می تواند برای ما هنرمندان جریان ایجاد کند.

نظر شما چیست خانم عباس‌پور آیا شما معتقد هستید که باید به شیوه سنتی آن حفظ شود و یا اینکه فکر می‌کنید این هنر نیازمند تحول است؟

سارا عباسپور: اگر از من بپرسند که آیا نقالی به شیوه سنتی باید حفظ شود پاسخ من به این سوال مثبت خواهد بود. باید چیزی به عنوان یک شاقول و راهنما وجود داشته باشد اما آیا نقالی امروز احتیاج به تغییر دارد یا خیر؟ که پاسخ من به این سوال هم مثبت است به دلیل اینکه مخاطب امروز نقالی، دگرگونه شده است، بنابراین نقالی هم باید دگرگونه شود. آن شیوه بیانی واستایل نقالی برای قهوه‌خانه‌ها و چهارراه‌ها مناسب بود. هر هنری برای بقای خود مجبور به تغییر و تحول و تکامل است. آنچه در گذشته داشتیم محترم و عزیز است و باید وجود داشته باشد که ما به عنوان یک الگو به آن نگاه کنیم اما آنچه که نیاز امروز است باید دچار تحول شود تا بتواند باز خورد داشته باشد. مخاطب امروز، مخاطب دیروز نیست که نقالی بخواهد به همان شکل گذشته بماند. ما باید کارکردهای نقالی در مسائل دیگر را پیدا کنیم.

انتهای پیام/