سرویس سینمایی هنرآنلاین: تصویری از دیهگو مارادونا در حالِ تمرین هست که با کفشهایی با بندهای باز روپایی میزند، شعبدهای بینظیر! تو گویی جادویی در کار است، درست مثل تماشای یک شعبدهباز که مهارت و سرعتاش مانع لو رفتن حقهاش میشود. تصویر مارادونا هیچوقت تن به واقعیت نمیدهد، در چنین چارچوبی نه تنها اعتیاد، او را محو نکرد بلکه اجازه ادامه به وهم آمیختن - (به قول خودش تن ندادن به رسمیت کتوشلوار و کراوات)- را به او داد، دیهگو یک فرافکنی مجسم است از منطق روایی نظام فوتبال، از شعبدهاش با توپ بگیر تا "دست برد" جام جهانی، از سیگار برگ هاوانا بر لب و خالکوبی چهگوارا بر بازویاش.
بهرام توکلی برای داستان فیلمِ آخرش خوب یارکشی کرده، چه کسی بهتر از مارادونا، وقتی چارهای جز فرافکنی نداری، آن هم بخاطر التیام عذاب وجدان جمعی! راویهای توکلی از "پرسه در مه" تا "بیگانه" همهگی بیگانهاند. گوشهنشینانی که نفس از رؤیا میگیرند و با قصه زندهاند. کافی است قصهها و رویاهایشان را بگیری تا بمیرند، از آهنگسازی که انگشتاناش را قطع میکند تا یک شیفته سینما که اگر پردهی نقرهای برافتد نه او میماند و نه کسوکارش. اینبار اما آن راوی مجنونِ همیشگی در خرابهای روایتاش را آغاز میکند و تا آخر نیز زیر همان آوار میماند. برای هجو آوار باید روایت خرابشده را به یغما داد. باید نویسندهای اخته با "اوج استدلالهای سطحیاش" بیاید و روایت را بدزدد و ببرد وسط یک دعوای خانوادگی تا توانِ خندیدن به خرابه را به ما ببخشاید. باید تکهتکهاش کند به خردهروایتهای پندآموز تا ذهن آشفته را در بستهبندیهای استاندارد نظمی هرچند هجوآلود و وهمزده ببخشد. اما مگر میشود توکلی باشی و راویات دستبردارِ قصهاش باشد. او قدم به قدم در میان تکهپارههای منظم، بهدنبال داستاناش میگردد. هر بسته را که باز میکنی نشانی از ویرانی هست که ولکن داستان نیست. گویی روحاش در قالب آن شخصیتی که مدام در حال قصه گفتن است (بابک حمیدیان) حلول کرده و آشوبِ جهاناش را مدام به رخ میکشد. صحنهسازی چنین جهانی کار راحتی نیست. انگار باید در خانهای بازسازی شده که سعی میکند خاطرهی ویرانی را بپوشاند عناصری بگنجانی که مخاطب، تَرَکها و نشانههای زمینلرزهی قریبالوقوع را ببیند. توکلی اما مثل همیشه استاد طراحی صحنه است. از کوچکترین چیزهایی که بر دیوارهای خانه آویزان است تا راهپلهها و درها همگی در خدمت روایت دوگانهی او هستند. در فیلمی مثل "اینجا بدون من" و "آسمان زرد کمعمق" قابهایی هست که میتوان نگهشان داشت و چنان یک نقاشی به دیوار آویخت. اما در این فیلم تشویش جهان معاصر معلق بین "عقل افسرده"(1) و نشئگی پستمدرن این اجازه را به ما نمیدهد. هیچ قابی را نمیتوان تسلیم فرمان ایست کرد. ما مردمان اسطوره و آشوب هستیم. در جهان اسطوره پایانی نیست. محکوم به ازلی بودن است. نمیتوان پایانی در ادبیات داستانی غرب را متصور شد که با کسب قدرت و بازیابی آرامش از دست رفته تمام نمیشود، حتا اگر تراژدی و کمدی باشد، همیشه پایانی مختوم هست. هنوز هم مخاطبانی هستند که تشخیص ندادهاند پایان "اینجا بدون من" شاد بود یا تلخ! رؤیا بود یا واقعیت. توکلی اما اینبار صاف و پوستکنده میگوید ای ساکنان سرزمین اسطورهها بیایید پایان را خودتان انتخاب کنید. یکی خوب و یکی تلخ. اما هجو و ریشخند غلوشدهای که در هر دو پایان هست با ما چه میگوید؟ یک واقعیت تاریخی در منطق روایی متعلق این مردمان. اینکه ما هیچ پایانی را برنمیتابیم. چه خوب و چه بد، نباید پایانی در کار باشد. سرشت ما همان شناور ماندن در افسون گل سرخ است. همان پرسش وجودیِ حمید هامون: "به سر عشق چی اومد؟" اتفاقاً چهقدر شخصیت طراح لباس فیلم توکلی و شرح حالی که برادرش از زندگی زناشویی او میدهد شبیه مهشید هامون است! من دیهگو... آینهای در برابر مقاومت ما در برابر پایان است، حتا به بهای زیستن در آشوب. استقامت در برابر مرگ، و شیفتگی به نامیرایی. "ما مقاومت کردیم" یعنی هنوز زندهایم.
برگردیم سراغ مارادونا. چه کسی بهتر از او میتواند راوی اسطوره در جهان معاصر باشد. شرقیترین جملهی هستیشناسانه تاریخ فوتبال: آن گل را دستِ خدا زد! ریشخندی به منطق روایی ادبیات داستانی غرب که دیهگو بدلاش کرد به نیشخند منطق سیاسی اجتماعی جهان معاصر. هجوی که شاید مدتی در اوج شکوفایی مدرنیته محو شد و زیر سایهی شیک امثال پله و پلاتینی، به عنوان نمایندگان تیپیکال نظام اجتماعیای معاصر رفت، اما گویا دوباره جهان خود را نیازمند نیشخند به نظام معناها دانست، آن هم معناهایی که اصرار دارند گفتمان غالب باشند. توکلی هم راوی افسردهاش را از گوشهی خلوتاش بیرون کشیده و ازدحامی از جمعیت بهظاهر خوشبخت خلق کرده که انعکاس ذهن درون در جهان بیرون هستند. جهانی که آنقدر به آشوباش خو کرده که میتوان وسط نزاعی پرسروصدا آمد و با خونسردی از همسایه تیزترین چاقویاش را به امانت گرفت، شاید به اعتماد گلی که مارادونا با دست خدا زد و آب از آب تکان نخورد.
تبریک میگویم آقای توکلی. اول از همه برای دیهگو مارادونایات و بیشتر از آن برای تیتراژ آغازینات که فیلم را متعلق به تمام عوامل آن دانستهای و این تعارف همیشگی را به رسمیت شناختهای. هومن بهمنش اما اسمی است که باید بعد از اسم توکلی میآمد. بهمنش باز هم در این فیلم نشان داده که میتواند شگفتزدهمان کند و پایانی برای خلاقیتهایاش نیست. سیمرغ اگر یک افسانه است که هست، همان بهتر که در دستان مارادونا باشد، اماگویا بلورین که باشد هر چه کمتر داشته باشی خیال خودت و مخاطبات هم راحتتر است که به تماشای یک فیلم خوب آمده است. فرصتی برای ادامه این یادداشت ندارم، امروز هم صدایام میلرزد هم باید وسایلام را جمع کنم و بروم جیرفت. من هم از دانشگاه قبول شدهام!
پینوشت:
(1)- کتابی است به همین عنوان نوشتهی مراد فرهادپور.
انتهای پیام/
محمد فهیمی