سرویس تجسمی هنرآنلاین: طنز، پدیدهای است خداداد که کمابیش در وجود هر انسانی دیده میشود، اما هر کسی به مقام طنازی نمیرسد. طناز شدن و طناز ماندن شرایطی را میطلبد که در وجود هر کسی متجلی نیست. طنز آن قدر کارساز و موثر است که حتی در قرآن مجید هم جلوههایی از طنز به چشم میآید. در گذشته هجو و هزل وجود داشته که امروزه در قالب کمدی خودنمایی میکند، اما طنز از این مقولهها سری جدا دارد. هجو، هزل و کمدی تاثیر آنی داشته و زودتر از آنچه که باید از یاد میروند، اما خاصیت طنز این است که تاثیر اصلیاش بعد رخ داده و آدمی را با خود درگیر میکند. بنابراین میان طنز و کمدی فاصلهای است قابل احترام که باید رعایت شود. بسیاری بر این تصور هستند که هر چیز تمسخرآمیز و توهین کنندهای طنز است، متاسفانه این طرز تفکر، نه در میان عامه، بلکه در جمع به اصطلاح روشنفکران شایع است.
کاریکاتور، در ابتدا به عنوان تصاویر خندهآور و فکاهی میان مردم رایج بود. در کتب قدیمی نیز میتوان نمونههایی از آنها را به چشم دید. سالیان سال وضع بدین گونه بود تا اینکه هنرمندان این عرصه به این مهم پی بردند که کاریکاتور تواناییهایی بیش از این دارد. بعدها کاریکاتوریستهای زیادی روی به کاریکاتورهای اجتماعی و سیاسی آوردند که تاثیر آنها بسیار بیشتر از مقالات تند سیاسی و اجتماعی بود. این گونه کاریکاتورها، خیلی زود جای خود را در محافل هنری و نشریات باز کرده و شهرتشان عالمگیر شد. در کشور ما نیز کاریکاتورهای خلاقانه و تاثیرگذار، خیلی زود به جایگاه مطلوب دست یافتند، هر چند که دستگاههای دولتی و غیردولتی با آنها زاویه داشتند. امروزه در ایران و جهان کاریکاتوریستهایی هستند که شهرتشان مرزها را درنوردیده است. کاریکاتورهای سیاسی و اجتماعی در نشریات ایران طرفداران زیادی داشتند، اما بعضی از کج خلقیها، سیاستهای اشتباه، بداخلاقی و شیطنتها باعث شده اکثر نشریات از چاپ این گونه کاریکاتورها خودداری کنند، زیرا از دردسرهای بعد از آن هراس داشتند.
متاسفانه، امروز در اکثر نشریات ایران جای خالی کاریکاتور به شدت حس میشود، کاریکاتورهایی که یک دنیا حرف در خود نهان داشته و تلنگری است به نابسامانیهای اجتماعی.
در به وجود آمدن این خلاء برخی از کاریکاتوریستها نیز مقصر هستند، زیرا بعضی از اصول و اعتقادات مردم را خواسته و ناخواسته نادیده گرفتهاند. هر جامعهای از لحاظ دینی، فرهنگی و ملی دارای حساسیتهای خاصی است که هنرمندان و همه آحاد جامعه باید به این حساسیتها، حساس باشند. کاریکاتور خوب باید چون طنز باید نیش زنبوری باشد که مردم و دولتمردان را به خود آورد، نه چون نیش مار همه چیز و همه کس را کن فیکون کند. در کاریکاتور هزاران نکته و حرف ناگفته است که در هنرهای دیگر نیست، حتی یک خط نیز میتواند حاوی نکات مهم و تاثیرگذار باشد. واقعا حیف است کاریکاتور با برخی از کج فهمیها و نافهمیها در نشریات به این سرنوشت دچار شده است. مردم از هر قشری کاریکاتور را میفهمند و با آن مانوس هستند. نباید مردم و علاقهمندان را به خاطر خطا و بیهنری تعداد بسیار معدودی از کاریکاتوریستها از دیدن این هنر ارزنده محروم کرد. کاریکاتور فقط برای نشان دادن در نمایشگاهها و جشنوارهها نیست، جایگاه اصلی آن در نشریات است، اینجاست که جلوهای خاص پیدا میکند. متاسفانه امروز هنر کاریکاتور در برزخ قرار دارد و هنوز مرجعی نتوانسته کاریکاتور را از برزخ نجات داده و پایش را دوباره به نشریات باز کند.
امیدواریم، هنرمندان کاریکاتوریست به حساسیتهای جامعه احترام گذاشته و مسوولان ذیربط نیز حساسیتها را بیش از این نکنند تا چشم مردم دوباره به جمال کاریکاتور در نشریات روشن شود.
سیدرضا اورنگ