سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: بارها اتفاق افتاده تلویزیون روشن است و شما مشغول کارهای روزانه‌تان هستید، بدون آن‌که برایتان مهم باشد چه چیز از این جعبه به اصطلاح جادویی پخش می‌شود ولی با این وجود خود را از طرفداران برنامه‌های تلویزیونی می‌دانید. چه چیز باعث آن می‌شود صدایی که به فراخور برنامه‌ای از سیما پخش می‌شود، نظرتان را به خود جلب کند؟ بخش اعظمی از آن‌چه باعث ایجاد ارتباط میان برنامه‌ای تلویزیونی با بینندگانش می‌شود، حرف‌هایی است که میان افراد و شخصیت‌های آن برنامه با هم یا خطاب به بینندگان زده می‌شود. به عبارتی تصویر هنوز نتوانسته آن بخش از برنامه‌ را که به شکل صوتی پخش می‌شود و باعث زایش فکر در بینندگان است از خود منفک کند.

در ادبیات فارسی، اما آن بخش از سخن که گفت‌وگوهای میان شخصیت‌هاست به معنای دیالوگ چندان اهمیت نداشته و رهنمون متن مورد نظر، پیامی‌ست که باید از سوی خواننده یا شنونده متن دریافت می‌شده است؛ یعنی نتیجه مهم‌تر از متن خود را می‌نمایاند. دیالوگ همیشه در مجموعه‌ها برای رسیدن به هدفی مشخص زده شده‌اند و گفت‌وگوهایی که سیرشان مشخص نشده برای ایجاد فکر، جایی در مجموعه‌ها نداشته‌اند، مخصوصا اگر تاریخی بوده باشند.

اما در کل دیالوگ از این حیث مهم جلوه می‌کند که شخصیت‌ها گام به گام جمله‌هایی را مطرح می‌کنند و همراه با موضوع مطرح شده پیش رفته و پیش فرض‌هایی از آن‌چه قرار است بحث را هدایت کرده و به نتیجه برساند نداشته‌اند. البته دیالوگ‌ خود، باعث ایجاد تفکر بوده و تفکرزاست. اما آن‌چه قابل ذکر می‌نماید؛ ضعف ادبیات فارسی در دیالوگ‌نویسی برای رسیدن به دیالکتیک موجود در محیط متن است. یعنی نوعی احترام و جست‌وجوگری میان شخصیت‌ها برای رسیدن به نتیجه حاصل از این گفت‌وگو. چیزی که در غرب به شکل نهادینه از نمایش‌نویسی‌های پیش از میلاد نیز رواج داشته و امروز باید توسط ما آموخته شود.

دیالوگ‌نویسی که از عناصر و مولفه‌های مهم درام محسوب می‌شود از مهم‌ترین ضعف‌های مجموعه‌های تلویزیونی مخصوصا مجموعه‌های تاریخی سیماست. از آن‌جایی که پژوهش لازم در ساخت چنین مجموعه‌هایی از مسایل لاینفک ساخت سریال‌های تاریخی است، جدی گرفتن بحث تحقیق و پژوهش و داشتن مشاورین تاریخ‌دان که نسبت به مقاطع مختلف تاریخ اشراف داشته باشند، از اتفاقات مهم در هدف‌گیری ارتباط با بینندگان است. شیوه سخن گفتن پرسوناژها و شخصیت‌های قصه باید همواره متناسب با آن دوره تاریخی شکل بگیرد. کارگردانان گاهی سعی می‌کنند با انتخاب بازیگران مطرح، هم‌پوشانی‌ برای طرح مساله و دیالوگ‌‌هایشان داشته و توجه بینندگان را از گفته‌ها گرفته و به بازیگران جلب کنند.

دیالوگ‌هایی که به شکل افراطی، تفریطی بعضی اوقات پرطمطراق و پیچیده و گاهی محاوره، امروزی و ساده‌تر از جریان داستان اتفاق می‌افتند، از ضعف‌های دیالوگ‌نویسی مجموعه‌های تلویزیونی به حساب می‌آیند. اتفاقی که در مجموعه "مختارنامه" با وجود دقت‌هایی که داوود میرباقری در این زمینه دارد، گاه و بی‌گاه گریبان مجموعه را گرفته بود. مثلا در صحنه‌ای، سیامک اطلسی که نقش حصین‌بن نمیر را بازی می‌کرد، با توجه به این‌که شخصیتی فیلسوف‌معاب داشت در گفت‌وگویش با پسر زبیر (رضا کیانیان) در میان بحثی فلسفی می‌گوید: "برو بزرگترتو بیار!" یا در صحنه‌ای دیگر فریبرز عرب‌نیا به رضا کیانیان می‌گوید: "یزدیان شاخ شدند و من شاخ‌شان را می‌شکنم".

دیالوگ‌هایی که حتی مخاطبان معمول برنامه‌های تلویزیونی را هم که گوششان به این نوع دیالوگ‌گویی‌ها عادت دارد به خنده می‌اندازد. یک‌دست بودن کلام شخصیت‌ها در سراسر اثر نیز از موارد دیگر دیالوگ‌نویسی در مجموعه‌هاست. مثلا از جذابیت‌های آثار علی حاتمی که بسیاری از دیالوگ‌‌های شخصیت‌هایش ماندگار شده‌اند، جدای از این‌که نقدهایی به دیالوگ‌نویسی‌های وی نیز مطرح است، اتفاق افتادن دیالوگ به مثابه واکنش مقابل کنش‌های مطرح شده در صحنه است که هم‌زمان با بازی نوشته می‌شوند و متن‌ها هیچ‌گاه پیش‌فرض و تغییرناپذیر گرفته نشده‌اند.

این شیوه دیالوگ‌پردازی و ادبیات سینمای حاتمی دست‌کم نوعی زیباشناختی را در اثر ایجاد می‌کند. نمونه آن در سریال "سلطان صاحبقران" به وفور به چشم می‌خورد. برای نمونه آن زمان که میرزا آقاخان نوری (جهانگیر فروهر)، قدم به قدم با مهدعلیا، مادر شاه برای تحریک پسرش به خلع ید و برکناری امیرکبیر گام برمی‌دارد، در یکی از دیدارهایش با مهدعلیا به وی می‌گوید:"...لازم نیست تظاهر کنید که راست می‌گویید، کلام راست بی‌تاثیر است!... اگر شنونده را بیفکنید در بند شک، رهاییش ناممکن است!...، قبله عالم را در باب امیر نظام دودل نگه دارید... سفره دلتان را که می‌گشایید، حرفتان را به چاشنی حدس و گمان بیامی‌زید که شنونده برایش، سخن مطبوع باشد... در پرده سخن بگویید!... بگویید امیرکبیر دوستدار سلطان نیست، خواهان سلطنت است!...گریه را هم فراموش نکنید که فایده عمومی دارد!؟ : هر قطره‌ای که فرو بریزید، زهری است به کام امیر نظام!......" یا در در فرازی دیگر در سریال "سلطان صاحبقران"، میرزا رضای کرمانی در بخشی از بازجویی‌اش در پاسخ نظم‌الدوله که می‌پرسد: "چه شد به جای کامران میرزا که به تو ظلم کرده بود، ناصرالدین شاه را کشتی و گله‌ای را بی‌چوپان کردی؟!..." می‌گوید :"... آخر این گله‌های گوسفند شما، مرتع لازم دارند که چرا کنند تا شیرشان زیاد شود که هم به بچه‌های خود بدهند و هم شما بدوشید!..، نه این که متصل تا شیر دارند بدوشید، شیرکه ندارند گوشت تنشان را ببرید!..." همین امر باعث شده که مردم دل به این‌گونه دیالوگ‌ها بسته و سطح کار را بالاتر از سطح دم‌دستی سریال‌های امروزی درنظر بگیرند و انتظارشان را بالاتر ببرند.

اما هم‌گامی شخصیت‌ها گاهی نمودهای روشن‌تری دارد که آن اتفاق دیالوگ کردن به معنی ایجاد تفکر در آن اتفاق می‌افتد مثلا آن‌گاه که خسرو شکیبایی به ژاله علو در مجموعه "روزی روزگاری" می‌گوید: "من ادعایی ندارم، و علو می‌گوید: همینم کم ادعایی نیست".

این توجه به دیالوگ‌نویسی که در میان سازندگان مجموعه‌های تلویزیونی قرار گرفته و تنها هدف گرفتن بودجه و ساخت ضرب‌الاجلی کار نباشد، مسلما روزهای پر رونق‌تری را برای سیما خواهد ساخت. چیزی که حتی شیوه‌های جدیدی چون ورود نویسنده‌ای مخصوص نوشتن دیالوگ‌ها نیز برای برنامه‌های سیما به ارمغان نیاورد.

انتهای پیام/

نگار حسینخانی