سرویس معماری هنرآنلاین: تمامی دولت‌ها از دوران‌های گذشته تاکنون بر پایه سه محور اقتصاد، سیاست و مذهب شکل گرفته‌اند. مذهب از ارکان مهم قدرت محسوب می‌شود و مساجد پایگاه اصلی مذهب در جامعه به شمار می‌روند.

نقش مسجد در روند توسعه شهری اهمیت ویژه‌ای دارد. به طوری که شکل گیری شهرهای قدیم بر اساس الگوی مسجد و محوریت مسجد و نقش کالبدی آن در عرصه بزرگ شهر شکل می‌گرفته است. هر چند امروز در شهر‌های مختلف کشور نه تنها این نگاه به شهرسازی بر محوریت مسجد از میان رفته است بلکه حتی در نمای شهری نیز نادیده گرفته می‌شوند.

امروزه وقتی وارد یک شهر می‌شویم پیش از آنکه مناره مسجدی را نظاره کنیم و همچون راهنما، چراغ و علامتی به سوی آن و به مرکز شهر هدایت شویم، با انبوه مغشوشی از آسمان خراش‌ها رو می‌شویم که از هیچ مرکزیتی برخوردار نیستند و ما را به قلب شهر هدایت نمی‌کنند بلکه هر کدام در رقابت با دیگری، چشم ما را به سویی می‌کشانند.

قصد من در اینجا توضیح شهرسازی بر مبنای مسجد نیست بلکه می‌خواهم به معرفی بناهایی بپردازم که در میان این اغتشاش گم شده‌اند. اگر صبوری کنید و به دیدار یکی از این بناهای مهم و باشکوه نائل شوید، باز چشم برای دیدن‌اش به موانع بسیاری برخورد می‌کند و این دیدار، اغلب ناقص و باواسطه صورت می‌گیرد. بناهایی با عظمت که با انبوه پرچم و میله و نرده و نمادهای مذهبی، شکلی زشت و بی‌قواره پیدا کرده‌اند و شکوه آن‌ها در میان این همه خرت و پرت آسیب دیده است. مسجد خود بزگترین نماد دینی و مذهبی است و پلاکارد‌ها و تبلیغات و غیره در کنار آن چه معنایی دارد؟ انبوه علامت‌ها و نشانه‌هایی که به مخاطب حقنه می‌کند اینجا مسجد است، برای مردمی که مسجد در خون و رگشان جاری است و برای شناسایی‌اش نیاز به هیچ علامتی ندارند، بی‌محتوا و بی‌معنا است.

در این مقال قصد دارم یکی از مساجد بسیار زیبای کشور را معرفی کم که اگر شهر معاصر اجازه دیدارش را بدهد، از هیبت و شکوهش زبان در می‌ماند.

این مسجد، مسجد صاحب الامر است که در تبریزو در انتهای خیابان دارایی، خیابان شکلی قرار گرفته است. در کتاب جهان نمای کاتب چلبی آمده است: در قسمت شرقی میدان صاحب آباد متصل به جامع سلطان حسن، مسجد مزین دیگری وجود داشت که چون بنایش از شاه تهماسب بود، عساکر عثمانی جا به جا خرابش کردند.

همانطور که پیش از این گفته آمد، این مسجد یکی از ارکان مهم حکومت شاه تهماسب بود و به همین دلیل هنگامی که عثمانیان بر وی پیروز آمدند، برای فرو ریختن این رکن و بر پا کردن حکومت خویش، اقدام به تخریب این مسجد کردند. اما این مسجد پس از عقب نشینی عثمانی در زمان شاه سلطان حسین صفوی توسط وزیر آذربایجان میرزا محمد ابراهیم دوباره باز سازی شد. از مسجد دوره شاه تهماسب تنها دو طاق مرمری نقش دار در ورودی‌های دهلیز و اندرون بقعه باقی مانده است.

حجاری‌های آن نقوش گل و بوته، اسلیمی، ختایی برجسته است و فقط بالای آن "بسم الله الرحمن الرحیم" در وسط ترنج بیضی شکل منکسری به خط ثلث، نقر شده است. سنگ نبشته‌ای از جنس مرمر در کنار یکی از تاق‌ها نسب شده است و در بالای تاق دیگر سوره جن به خط علاء الدین خوشنویس مشهور دوره شاه تهماسب نگارش شده است. این بنا سابق بر این معبد و آتشکده مهرپرستان بوده و نام مهران رود و اسطوره قربانی گاو در کنار بقعه صاحب الامر نشان از آن روزگار دارد.

مسجد صاحب الامر یک بار دیگر نیز در زلزله سال ۱۱۹۳ هجری قمری که شهر تبریز را با خاک یکسان کرد، به شدت آسیب دید. در سال ۱۲۰۸ به وسیله جعفر قلی خان دنبلی ملقب به باتمانقلیچ پسر احمد خان دوباره ساخته شد.

در سال ۱۲۶۶ هجری قمری میرزا علی اکبر خان، مترجم کنسولگری روس به آیینه بندی قسمتی از بقعه و دهلیز و تعمیرات آن دست زد و صحن و مدرسه اکبریه را احداث کرد. این مدرسه و صحن به صاحب الامر مشهور شد و بعدها به کل محوطه صاحب الامر گفته شد. در سال ۱۳۸۰ این مسجد به موزه خط و کتابت تبریز تبدیل شده است.

گرچه منابع تاریخی مربوط به این مسجد از عهد اوزون حسن آق قویونلو و شاه تهماسب صفوی فرا‌تر نمی‌روند اما مطابق نوشته نادر میرزا در کتاب تاریخ و جغرافیای دارالسلطنه تبریز در زمان اوزون حسن در جوار‌‌‌ همان مکان بقعه صاحب الامر یک خانقاه (در اصل خونگاه یعنی مهرابه "ایزد و منجی درخشان=مهر") قرار داشت که به امر اوزون حسن به عمارت و آبادانی آن‌ها پرداخته شده بود. نادر میرزا در این خصوص می‌نویسد:

"قصابی در وسط میدان صاحب الامر می‌خواست گاوی ذبح کند، گاو از زیر دست وی در رفت و به مقام صاحب الامر گریخت، قصاب ریسمانی برد و در گردن گاو انداخت تا او را بیرون بکشد، گاو زور داد و قصاب به زمین خورد و در حال قالب تهی کرد. در این حال حال بانگ صلوات مردم بلند شد و این امر معجزتی تلقی گردید. بازار را تا یک ماه آذین بستند، تبریزشهر صاحب الامر به شمار آمد و مردم خود را از پرداخت مالیات و توجه به حکم حاکم معاف دانستند. گاو را به منزل آقا میر فتاح بردند، مردم دسته دسته با نذر و نیاز به زیارت گاو رفتند و به شرف سم بوسی‌اش نائل گردیدند. در ظرف یک ماه موئی بر بدن گاو باقی نماند و همه به تبرک رفت. مسجد نیز مورد عنایت خاص قرار گرفت، کور و گنگ و لنگ غرفه‌ها و شاه نشین‌های آن را پر کرد. هر روز معجزه و آوازه‌ای تازه بر سر زبان‌ها افتاد، بزرگان پرده و فرش و ظرف می‌فرستادند، کنسولگری انگلیس هم چهل چراغی فرستاد که هم اکنون زیر گنبد مسجد آویزان است. حشمت الدوله حاکم شهر از بیم عوام درمانده بود، قضا را گاو مرد و غوغا اندکی فرو نشست، اما از برکت وجود عوام نان غوغائیان مدت‌ها تو روغن بود".

شباهت اساسی داستان گاو قربانی را با سنن قربانی گاو توسط خدا/ سوشیانت منجی میر، امیر، مهر، در نزد ایزد دوستان و مهر پرستان می‌توان دید.

مجموع مساحت مسجد صاحب الامر و محوطه بنای تاریخی دو هزار و ‪ ۲۶۰‬متر مربع و زیر بنای تبدیل شده به موزه در حدود دو هزار متر مربع است و دو مناره بلند یا گلدسته در دو گوشه با فاصله نسبتا زیاد دیده می شود که از این نظر این مسجد را در بین مساجد دیگر کشور بنایی منحصر به فرد می‌نماید.

صحن این مسجد که به دستور در سال ۱۳۴۵ بدون توجه به اهمیت و هیثیت آن در نتیجه امتداد یافتن خیابان دارایی تخریب شد. در سال ۱۳۲۶ نیز از محل عطایای شاهانه تعمیراتی در قسمت‌های مختلف آن مدرسه به عمل آمد، اما بی‌توجهی شهرداری وقت این بنا را نیزمانند چند بنای دیگر شهر تبریز از بین برد.

دیوارهای داخلی بقعه یا مسجد، تزئینات متعددی همچون کتیبه‌های برنزی برجسته و حکاکی‌هایی روی آن دارد. مسجدی نیز در شمال دهلیز بقعه واقع شده که به آن مسجد صاحب الامر یا مسجد شیخان یا مسجد ثقةالاسلام گویند. این مسجد در سالیان پیش رونقی داشت اما اکنون متروک است و جز چند صباحی از ماههای محرم دایر نیست. تکمیل بنای مزبور در سال ۱۲۶۵ ه. ق، اتفاق افتاده و امامت آن با مرحوم میرزا محمد شفیع ثقة الاسلام پیشوای شیخیه (جد مرحوم ثقة الاسلام شهید) بود.

در پایان مرحوم میرزا علی آقا ثقة الاسلام در رساله "تاریخ امکنه شریفه و رجال برجسته" شرح ذیل را که حاوی اطلاعات ارزنده‌ای در باره مسجد مزبور است آورده: " در سمت شمالی مقام جای مسجدی بوده که معمرین وجود آن را نقل می‌کنند که ایوانی بود بی‌سقف که حضرت جد امجد حاج میرزا محمد شفیع ثقةالاسلام اعلی الله مقامه در تاریخ هزار و دویست و شصت و پنج همانجا را تعمیر کرده و مبالغی بر آن افزوده‌اند و فعلاً مسجدی عالی است و بنا به گفته معمرین معادل جای دو گنبد از طرف غربی‌‌ همان مسجد سابقا محل مسجد بوده که بعد جد مرحوم ازجانب شرقی وشمالی بر آن افزوده است.

بعد در تاریخ هزار و دویست و نود و یک از طرف شرقی مسجد عمارت جدید کرده و یک طاق نیز افزودند و مسجد زمستانی دیگر در جانب شرقی مسجد احداث کردند، بعد ذلک در سال هزار و سیصد و ده هجری که سال و بائی عام بود، حضرت والد ماجد حاج میرزا موسی آقای ثقةالاسلام اعلی الله در جته به واسطه شکست فاحشی که در آن طاقهای جدیدالاحداث و مسجد زمستانی واقع شده بود مجدداً یک جرگه طاق احداثی را با مسجد زمستانی برداشته به وسعت مسجد افزودند و مسجد زمستانی موقوف شد و فعلاً مسجدی چهار ستون سنگی عرض و شش ستون طول و طول آن به قبله افتاده و مقام نیز در سوی قبله همین مسجد است و ما بین این مسجد و مقام، رواق مقام واقع شده که از متعلقات مقام و در حکم دهلیز اصل مقام است. "

انتهای پیام/

افسانه شفیعی