سرویس معماری هنرآنلاین : به واسطه تحولات مهم در حوزه فرهنگ، معماری و شهرسازی چهره شهرها دگرگون شده و می‌شود. همین دگرگونی ارزش بناهای قدیمی و تاریخی را افزایش می‌دهد. معماری همچون اثری هنری می‌ماند که گذر زمان نه تنها از ارزش آن نمی‌کاهد بلکه بر ارزش آن می‌افزاید. شهر همچون موزه عمل می‌کند. موزه‌ای از آثاری بدیع که در جای جای خیابان‌ها دیده می‌شود و مردم را وادار به تامل، ایستادن و نظاره می‌کند.

یکی از عملکردهای بناهای تاریخی این است که چشم را به سوی خود می‌کشاند. زیرا شما را با بنایی رو به رو می‌کند که در دایره روزمرگی‌ها قرار نگرفته است. از جنس دیگری است، از زمانه دیگری است و به همین دلیل نیز برای ما همچون راز می‌نماید و احساساتی چون شگفتی، حیرت و لذت در پی می‌آورد. به هر حال زمان، تغییرات جغرافیایی و هزاران عوامل طبیعی و انسانی ممکن است یک بنا را به فرسایش و یا تخریب نزدیک کند. از سوی دیگر تداوم حیات کالبدی بناهای تاریخی در گرو حیات اجتماعی آن و به تبع، بقای عملکردی آن است. از همین روی بایستی به بناهایی که از دوره‌های مختلف به یادگار به دست ما رسیده است، از منظری دیگر نگریست.

اما امروزه هنر و علم دست به هم داده و مرمت و بازسازی را پیش رو گذاشته است که می‌توان با استفاده از این فنون و مهارت‌ها به استواری بنا، احیای آن و حتی کاربرد دوباره‌اش کمک کرد. بحث تغییر کاربری و مرمت آثار باستانی در ایران بحثی پیچیده و مفصل است و تعریف جامع و یک دستی از آن ارائه نشده است. به همین دلیل کسانی که دست به کار احیای یک بنا می‌زنند هیچ‌گاه رویکردی یگانه نداشته و آنچه محصول و نتیجه کار را پیش رو می‌گذارد از یک دستی کاملی برخوردار نیست. در مرمت آثار تاریخی تقریبا دو رویکرد وجود دارد. این که بنا باید دقیقا شبیه‌سازی شود، یا اینکه می‌تواند به گونه‌ای بازسازی و مرمت شود که هم معماری دیروزش در آن به نمایش گذاشته شود و هم معماری امروز. یعنی بتوان تشخیص داد که چه قسمت‌هایی از بنا متعلق به زمانه ساخت بنا است و چه بخش‌هایی مرمت و بازسازی شده است.

معماران در این دو رویکرد با هم اختلاف نظرهایی دارند و هر کدام بر اساس نوع رویکرد خویش دست به بازسازی و مرمت بنا می‌زنند. رویکردی که در آن معمار دست به شبیه سازی می‌زند در ایران پذیرفته‌تر است و اغلب بناهای تاریخی با همین شیوه مرمت و بازسازی می‌شوند. اما الزاما تنها رویکرد نیست. یکی از بناهایی که در همین هفته مرمت و بازسازی‌اش به همین شیوه به پایان رسید و به عنوان موزه گرافیک ایران تغییر کاربری داد و افتتاح شد، عمارت مجیدآباد یا ارباب هرمز است.

عمارت مجید آباد بنایی متعلق به دوره قاجاریه بوده که در روستایی به همین نام قرار داشته است. اما احتمال اینکه این عمارت به دوره ناصری برگردد زیاد است.

دسترسی به مجیدآباد از طریق جاده دماوند یا همان جاده کاروان روی مازندران صورت می‌گرفته است. مجیدآباد از شمال به قوچک و از جنوب به جاده تهران به دماوند و از غرب به اراضی تهرانپارس و قاسم آباد نو از شرق به جاده تهران به لواسان محدود می‌شود. دو رشته قنات بزرگ و آب فراوان و یک باغ بزرگ اناری دارد. مالک مجید آباد، هرمزخان زرتشتی است و خانوارهای زرتشتی نیز در آن اسکان داشته‌اند. گفته می‌شود که عمارت قاجاری داخل باغ مجیدآباد را لطفعلی خان امیر مفخم در دوران مالکیتش بر این باغ، برای سکونت خود ساخته است اما در هنگام مرمت مشخص شده این بنا در طی چند مرحله ساختمانی تکمیل شده و احتمالا تاریخ اولیه احداث آن به پیش از امیرمفخم باز می‌گردد. پس از امیرمفخم، مجیدآباد به فرزندش ابوالقاسم خان بختیار می‌رسد.

زمانی که ابوالقاسم بختیار، تصمیم به فروش مجیدآباد می‌گیرد، با درج آگهی در روزنامه قصد فروش آن را اعلام می‌کند. در آن زمان هرمز آرش برای خرید این منطقه اعلام آمادگی می‌کند. بنا بر مطالعات صورت گرفته، سند اراضی مجید آباد به نام بی‌بی عظیمه همسر ابوالقاسم خان بوده است. این اراضی که بر اساس نقشه برداری انجام شده، ۳۶ میلیون متر مربع بود، طی دو مرحله به نام هرمز آرش و پری آگاهی آرش (هر کدام سه دانگ) انتقال می‌دهد و به این ترتیب مجیدآباد وارد مرحله جدیدی از تحولات خود می‌شود.

هرمز آرش فرزند تیرانداز متولد روستای خیرآباد یزد است که پس از پشت سر گذاشتن دوران نوجوانی بنا به گفته خود با سرمایه‌ای کمتر از ۵۰ تومان عازم هندوستان می‌شود و فعالیت کاری خود را در آنجا شروع کرده و در این راه با موفقیت مواجه می‌شود. در همانجا با دختر دایی خود، پری بانو آگاهی فرزند گشتاسب ازدواج می‌کند.

پس از خرید اراضی، ارباب هرمز تصمیم به آبادانی و شهرسازی در آن می‌گیرد که مقرر می‌شود این کار توسط "ارباب وفادار تفتی" انجام شود و هرمز آرش و همسرش وکالت تام به ارباب وفادار تفتی می‌دهند. وی با همکاری برادر همسرش ارباب رستم دین‌یار مرزبن گروهی از مهندسان را برای انجام کارهای زیرساختی نظیر نقشه برداری، تسطیح، خیابان کشی، ساخت مخازن آب و برپایی کارخانه برق و مرکز مخابراتی به کار دعوت کرد. ارباب هرمز آرش در حد فاصل سال‌های ۱۳۳۸ تا ۱۳۴۴ عضویت انجمن زرتشتیان تهران را برعهده داشت و در زمان ریاست ارباب رستم گیو بر این انجمن، به عضویت هیئت مدیره آن در می‌آید.

ارباب هرمز در سال ۱۳۵۱ درگذشت و سرپرستی املاک او را تهمتن آرش، پسر وی برعهده گرفت. با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ او و خانواده‌اش ایران را ترک کردند و املاک خانواده آرش بدون سرپرست رها شد و دولت سرپرستی این زمین‌ها را به عهده گرفت. بخشی از این اراضی به اداره برق و بخشی از آن به آموزش و پرورش داده شد. در زمان ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی زمین‌های باقی مانده به پارک تبدیل شد و به نام بوستان پلیس با مساحت ۴۲۰۰۰ متر مربع در اختیار عموم مردم قرار دارد.

معمارانی که به همکاری سازمان زیبا سازی دست به مرمت این بنا زده‌اند درباره انجام فعالیت‌های صورت گرفته توضیح در جزوه‌ای توضیح داده‌اند که در منابع سندی از مجیدآباد به چشم نمی‌خورد و در بیشتر موارد تنها به نام مجیدآباد اشاره شده است. با این حال، عکس هوایی از آن موجود است که در سال ۱۳۳۵ گرفته شده و نشان می‌دهد باغ مجیدآباد، دو بخش اصلی دارد که شامل باغ و قسمت مسکونی است.

باغ تا حدودی فاقد یک شکل هندسی منظم و راست گوشه به نظر می‌رسد. این مسئله را تا حدودی می‌توان ناشی از تغییراتی دانست که در دوره مالکیت هرمز آرش در باغ ایجاد می‌شود.

قرارگیری باغ مجیدآباد در کوهپایه‌های جنوبی البرز نیز سبب شده است تا این باغ از یک شیب طبیعی شمالی - جنوبی برخوردار باشد. شکل این باغ متاثر از بستر قرارگیری آن بوده و وجود عوارض جغرافیایی به صورت تپه‌هایی با شیب زیاد همراه با بقایای یک قلعه قدیمی در بخش‌‎های شمالی و شرقی و وجود یک مسیل در بخش غربی آن باعث شده است تا باغ مجید آباد فاقد ساختار راست گوشه معمول باشد.

گویا مجیدآباد اقامتگاه تابستانی هرمز آرش بوده و وی زمستان‌ها را در هندوستان اقامت داشته است. خانه مسکونی امیرمفخم و دیگر مالکین قبل از وی نیز در داخل شهر تهران قرار داشته است و احتمالا آنها نیز تنها در فصول گرم سال در این باغ اقامت داشته‌اند. با این حال باید به این نکته توجه داشت که عمارت مجیدآباد یا همان عمارت ارباب هرمز، به نوعی بخش بیرونی باغ محسوب می‌شده و محلی برای پذیرایی از میهمان‌ها و مراجعین خاص بوده است. این عمارت، بنایی دو طبقه با پوشش شیروانی است و سبک معماری آن همانند بسیاری از بناها اواخر دوره قاجار، ترکیبی از معماری نئوکلاسیک اروپایی با معماری ایرانی دوران قاجار است. در هنگام مرمت این بنا مقداری کاشی شکسته و تزیینی در لایه‌های زیرین یافت شده اما آن میزانی نیست که بتوان گفت بنا وجه تزیینی زیادی داشته است.

همچنین دوره ساخت بنا و موقعیت قرارگیری آن نیز موید این نکته است که اثر نمی‌تواند واجد تزئینات فاخری از این دست باشد. از سوی دیگر وجود یک بنای اربابی و قدیمی در بخش شمالی روستای مجید آباد، گویای این نکته است که کاربری این بنا تنها به صورت فصلی بوده و عمدتا در فصول گرم سال از آن بهره می‌برده‌اند. آنچه در بررسی شواهد بنا بدست آمد، گویای آن بود که ساختار اولیه مساحت محدودتری داشته و عدم انطباق دیوارهای فوقانی و تحتانی در ضلع جنوبی، این شبهه را ایجاد می‌کند که شاید بنای اصلی در یک طبقه ساخته شده بود.

آغاز دومین مرحله از تحولات کالبدی اثر، متعلق به زمانی است که مالکیت اثر به لطفعلی خان امیر مفخم انتقال می‌یابد. در اینجا باید خواستگاه مالک جدید یا ایلخان بختیاری را مورد توجه قرار داد. در حقیقت تاثیرپذیری سبک اثر بر مبنای الگوی مورد توجه گروه خاصی از جامعه عصر قاجار در اینجا مورد نظر است.

چارچوب کالبدی بنا در این مرحله از حیات آن، محدود به فضای حد فاصل دیوار انتهایی دو برج کناری بوده و بخش‌های جانبی در مراحل بعدی به بنا افزوده شده‌اند. معماری ساختمان، متاثر از الگوی زندگی بهره برداران اولیه آن (ایلات بختیاری) و همچنین نقش عملکردی آن به عنوان ساختمانی ییلاقی، از تعداد زیادی بازشو و فضاهای باز و متصل به یکدیگر بهره برده است که به صورت تالارهای ستون‌دار در همکف و فضای باز سه دری در طبقه اول قابل تشخیص است. همچنین روحیه نظامی گری مالک را می‌توان در معماری ویژه گوشواره‌‎ها که یادآور قلعه‌های نظامی بوده مشاهده کرد.

حد فاصل سال‌های ۱۳۲۷ تا ۱۳۵۱؛ سومین مرحله از هویت کالبدی - تاریخی بنا در نتیجه تغییر مالکیت آن از اقوام بختیاری به یکی از پارسیان هند با اصالت یزدی با نام هرمز آرش شکل می‌گیرد. در حقیقت، عنوانی که امروز برای بنا استفاده می شود (عمارت ارباب هرمز به جای مجید آباد) حاصل همین نقل و انتقال است. تفاوت فرهنگی میان دو طایفه ایلخانی و کویری موجب شد تا مطابق با خواسته‌های مالک جدید و بر مبنای قواعد معماری کویری ایران، تغییراتی در بنا صورت پذیرد. آنچه مسلم است، فارغ از افزودن دو فضای جانبی به کوشک مرکزی، جرزهای جایگزین ستون‌های تالار مرکزی شدند. در دوره‌ای نیز تزئینات و طاقچه‌های قاجاری بنا با تیغه کشی و اندود گچ پوشانده شدند. نحوه دسترسی به طبقه بالا نیز از راهروهای میانی به فضای برج‌ها و یا احداث دو راه پله رفت و برگشتی - که خود محصول معماری جدید وارداتی این عصر بود- تغییر یافت.

پس از ۱۳۵۱ تاکنون؛ آخرین مرحله از تحولات کالبدی ساختمان در فرایندی ۴۰ ساله و در چند بخش مجزا قابل بررسی است. مطابق با برداشت‌های میدانی و تحلیل نقشه‌های تهیه شده از وضع موجود، مشخص شد که بخش الحاقی به جناح شرقی ساختمان در دوره‌ای فرو ریخته و مجدا با اعمال تغییراتی در پلان و تقویت جرز با افزودن قطر آن، بنا از نظر فرمی به شکل امروزی آن بدل شده است. در این دوره زمانی به واسطه تغییر مداوم سکنه و بعضا متروک ماندن بنا، برخی تخریب‌ها، آسیب‌ها و دخل و تصرفات در بنا صورت می‌گیرد. از این رو سیمای بنا به طور کامل دستخوش تغییر شده، به خصوص فضای داخلی آن - و از عمارتی مجلل، به ساختمانی عاری از هرگونه زیبایی بصری تبدیل می‌شود.

در مرمت این بنا جدای از استحکام بنا به همین نکات به دقت توجه شده تا ساختمان تا جای ممکن به اسلوب اولیه خود نزدیک شود. در واقع آنچه مد نظر بوده است احیای بنا به شکل اولیه است. برخی از مواردی که برای مرمت این بنا مد نظر قرار گرفته عبارتند از: احیای حوض خانه و بازسازی آن به شکل اولیه به صورت نمادین، سبک سازی سقف‌ها و اجرای مجدد آن با جزییات جدید که بار مرده آن را تا 70 درصد کاهش دهد، حذف راه پله الحاقی که باعث کاهش نیروی جانبی به جرزها و انتقال آن به محل اولیه با رعایت تمامی ضوابط مرمتی، مرمت طاقچه‌های تزیینی و گچ بری‌ها به شکل اولیه، تعویض در و پنجره‌ها با همان سبک و سیاق، حذف فضاهای الحاقی که اصالت بنا را به مخاطره انداخته بود، اجرای مجدد دیوارهای تخریب شده مرمت سنگ‌های پله، اصلاح تخته کوبی زیر شیروانی و پاک سازی جداره‌ها و ...

همه این تلاش‌ها که بر مبنای ضوابط منشور جهانی مرمت صورت گرفته است با این حال از همان رویکردی پیروی می‌کند که دست به شبیه سازی بنا می‌زند و تلاش دارد تا آنجا که ممکن است بنا به همان شکلی به نظر برسد که در ابتدا بوده است.

انتهای پیام/