سرویس تجسمی هنرآنلاین : داستان زندگی حسن حاضرمشار داستانی غمانگیز اما آموزنده است. حسن حاضرمشار متولد اول مهر ماه ۱۳۰۲ در روستای جعفرآباد خلخال وبزرگ شده شهر رشت، مرد نجاری که تقریباً تمام عمر یک انسان عادی را نجاری کرده بود در اواخر دهه ۷۰ براثر یک تصادف شدید به کما رفت و بعد از بیداری دیگر نتوانست کار کند و تصمیم گرفت زیر پل کریمخان بنشیند و با خرده چوبها و نخ و پارچه و هرگونه موادی که به دست میآورد از چسب چوب و سریش و رنگ و خمیر و اسپری و حتی خمیر نان متریال بسازد برای ساخت مجسمه و نقاشیهای برجسته که کمکم کارهایش موردتوجه عابران هنرمندی مثل کامبیز درمبخش قرار گرفت و بعدها کامبیز از او نمایشگاهی در گالری گلستان برپا کرد که او را به جامعه هنرمندان معرفی نمود. البته لازم به ذکر است که نشریه تندیس هم همان وقتها مطلبی را از هنرمند خیابان کریمخان کارکرده بود و خوشبختانه آثاری را که عکاس تندیس با آنها حاضرمشار را معرفی کرده بود همان روز عصرش همه را خریده بودم و هنوز هم دارم.
حاضرمشار پیرمردی خوشصحبت و همیشه خندان بود. دیدگاههای جالبی در مورد زندگی داشت و حافظه غریبی داشت و هنوز کامل شاهنامه را از بر بود. هرروز به دیدنش میرفتم و منتظر تمام شدن کارهایش میشدم که آن را بخرم، عاشقانه آثارش را دوست داشتم و هنوز هم دوست دارم و جز آثاری که هدیه دادهام به خاطر معرفی او به دوستانم، تقریباهمه آثاری که از او خریداری کردهام را نگهداشتهام تا شاید روزی آنها را به موزه حسن حاضرمشار هدیه کنم که آنجا برای همیشه بمانند و دیگران هم این پیرمرد دوستداشتنی و هنرمند را بشناسند.
البته لازم به ذکر است که آثار حاضرمشار بهجز تعداد معدودی از هنرمندان مثل کیارستمی، فریدون آو، درمبخش و چند نفر دیگر طرفدار خاصی نداشت و بیشتر دانشجویان اسکلت تمام نشده آثارش را میخریدند و برای بیس کارهای دانشگاهشان از آن استفاده میکردند و نمرههای خوبی هم میگرفتند و یا آثارش چون ارزانقیمت بود آن را برای هدیه دادن میخریدند و همان آثار امروز بین ۱ تا ۲ میلیون قیمت دارند.
پیرمرد که آن موقع در خانهای حوالی هفتتیر در خانه دخترش زندگی میکرد. آن وقتها مرتب بود، سرووضع خوبی داشت و مراقبت خوبی از او میشد تا اینکه گم شد و دیگر به زیر پل کریمخان نیامد. از هر کس و هر جا که میشد سراغش را گرفتم و پیدایش نکردم و روایات مختلفی در موردش سر زبانها بود، فوتشده، خارجرفته و....
تا اینکه در اوایل دهه ۹۰ روزی او را در وضعیت بسیار بدی در حوالی میدان هفتتیر دیدم. در سرمای زمستان لباس کمی بر تن داشت و فقط یک پالتوی گشاد و سیاهرنگ کهنه تنش بود و داشت از سرما میلرزید و ۳ مجسمه کوچک و بیکیفیت در دست داشت و گفت که آنها را آورده و کسی از او نخریده و آن سه اثر را از او خریدم و دعوتش کردم به آتلیهمان در همان خیابان کریمخان و اینگونه دوستی مجددمان تا آخرین روز زندگیاین مرد بزرگ آغاز شد و شدم یار غار حسن آقا.
با دیدن حال و هوای آن روزهایش احساس کردم ممکن است که بهزودی فوت کند و تصمیم گرفتم فیلمی مستند از زندگی و طرز کارکردنش و شعرخوانیهایش بسازم تا برای همیشه ثبت شود، دوستی ما عمیقتر شد و از آنروز هرگز پیرمرد را رها نکردم و دائم به او سر زدم و برای آثاری که میساخت با گالریها صحبت کردم و هر جا میشنیدم از هنرمندان خودآموخته قرار است نمایشگاهی برگزار شود فوراً تماس میگرفتم و آثارش را برای نمایش میبردم و سعی میکردم هر طور شده دوباره شهرت ازدسترفتهاش را بازگردانم. کارهایش را با هزینه خودم انجام میدادم و تقریباً آن زمان هر کاری که تولید میکرد و خوب از آب درمیآمد را میخریدم و اینگونه شد که من مجموعهدار حسن حاضرمشار شدم. اما بیشتر نیتم کمک به این پیرمرد تنها بود که بهسختی از عهده زندگیاش برمیآمد وتقریبن به حال خودش رهاشده بود. البته لازم به ذکر است که این نوع زندگی به انتخاب خودش بود و میگفت اگر به خانه دخترانم بروم نمیتوانم آنجا کارکنم چون فضایی که بشود در آن کارکرد فقط در حد یک بهارخواب کوچک است و سرما و گرما نمیگذارد من آنجا کارکنم. همیشه با بچههایش در تماس بود. عاشق کارش بود و شبانهروز کار میکرد. روزها به فضایی که فرهنگستان صبا بود میرفت و کار میکرد و شبها در اتاقش تا صبح کار میکرد.
همسایهای داشت به نام رافیک که خود از زبان قدیمیها او را موسیو خطاب میکرد. رافیک مرد ارمنی درشتاندامی که خیلی هم بلندبلند صحبت میکرد، اما انصافاً همیشه هوای پیرمرد را داشت و گاهی هم به خرج حاضرمشار زندگی میکرد. خانه اشان که خودشان نام خانه قمرخانم را به آن داده بودند یک عمارت قدیمی بود که بیشتر از ۱۰۰ سالش بود و بهزور تیر و تختهاش رویهم بند شده بود و شیروانی کهنه و زیبایی داشت. موسیو از هنر هیچ نمیدانست و هیچ هم نمیخواست بداند اما حاضرمشار را دوست داشت و کارگاهش را نظافت میکرد و اواخر هم در ساختن اسکلت کارهایش کمک میکرد ود ایما به حاضرمشار تأکید میکرد که مجسمههای هادی و هدی را که ظاهراً تنها برنامه عروسکی بود که دیده بود بسازد و چارلی چاپلین را ولی همیشه هر اتفاقی برای حاضرمشار میافتاد موسیو بلافاصله با من تماس میگرفت و میگفت بیا.
در این سالها بارها و بارها حسن آقا راهی درمانگاه و بیمارستان شد. وقتی مریض میشد با نوهاش که تنها شمارهای بود که از خانوادهاش داشتم و آن را هم از موبایل حاضرمشار پیداکرده بودم زنگ میزدیم و میگفتیم بیایید پدربزرگتان را ببرید و الحق هم میبردند و سرپایش میکردند و حسن آقا دوباره به زندگی هنراش بازمیگشت. بارها برای عیادتش به خانه نوهاش رفتم و آنجا با داماد و نوهاش آشنا شدم که انسانهای خوبی بودند و پدربزرگشان را دوست داشتند.
حسن حاضرمشار زمانی جلوی ساختمان شماره (۲۰۰) خیابان کریم خان مینشست که سرایهداری افغانی داشت به نام علیخان که دورادور چشمش به دست حاضرمشار بود و از او میآموخت چون میدید که همه میآیند و از او کار میخرند و بعد کمکم وردست حسن آقا شد و بعدترها رقیب کاری او....
علیخان هم مجسمه میساخت و کنار کارهای حاضرمشار میگذاشت و من چند اثر از او هم خریداری کردم اما باهم رابطه نسبتا خوبی داشتند تا اینکه حسن آقا وقتی به کریمخان بازنگشت من سراغ علیخان رفتم، چون دیدم هیچ خبری از مجسمههایش نیست و وقتی از او پرسیدم که چرا کارهایش را آنجا هیچوقت بساط نمیکند گفت که کسی نمیخرد ولی من کارهای زیادی را در طول این مدت ساختهام و مرا به موتورخانه ساختمان برد که دیدم انگار وارد زیرزمینهای اهرام ثلاثه مصر شدهام. صدها مجسمه حیوانات عجیب و غریب و پرترههای بت گونه از چهرههای نسبتاً مغولی با گونههای برجسته و چشمهای گودرفته ساخته و انبار کرده و گنجینهای برای خودش جمعوجور کرده، اما هیچ مشتری ندارد.
همان روز چند اثر از او خریدم حیواناتی که در دو طرف بدنشان سر داشتند و مالیخولیایی شیرین داشتند و همان شب با خانم سلحشور تماس گرفتم و از ایشان خواستم که بیایند و کارهایش را ببینند و اگر شد نمایشگاهی از آثارش برگزار کنند و اینگونه شد که علیخان اولین نمایشگاهش را در گالری دی برگزار کرد و به جمع هنرمندان خودآموخته مشهور وارد شد و امروز وزنهای قابل تأمل در هنر خودآموخته است و هرروز کیفیت کارهایش بالاتر و بالاتر میرود و او همیشه هنر خود را مدیون حاضرمشار میداند و خود را شاگرد او میداند و حتی در فیلم مستندی که از علیخان تهیهکردهام هم بارها و بارها از رابطهاش با استاد سخن میگوید و او را میستاید.
کار با هنرمندان خودآموخته که هرکسی میرسد خود را حامی و وکیل آنها معرفی میکند و آنها هم غیرحرفهای هستند و فقط به فروش آثارشان به هر قیمتی فکر میکنند بسیار سخت و دردسرآفرین است چون بیشترشان قبل از شهرت بیشتر آثارشان توسط هنرمندان که طیف اصلی طرفداران این نوع هنر هستند خریداری میشود و بعد که مشهور میشوند اغلب اثر قابل تأملی ندارند یا خانوادههایشان شروع به داستانپردازی و ادعاهای کاذب میکنند که میراثی که تاکنون بهعنوان زباله به آن نگاه میکردند را باز پس بگیرند و به نوایی برسند و این در حالی است که نمیدانند که هنوز هم این هنر طرفدار عمومی ندارد و خریدار خاصی ندارد و فقط هنرمندان و هنرشناسان ماهر و باسواد به خاطر علاقهمندیشان این آثار را میخرند که خستگی ذهنیشان از هنر مدرن بهواسطه دیدن این آثار بیقید و بند دربرود و نفسی در هوای هنر وحشی بکشند. حتی بیشترشان نمیدانند که چطور باید با این هنرمندان برخورد داشت و بهعنوان ماشین پولسازی به والدین پیر خود نگاه نکرد و توصیههای هنری هم به آنها نکرد تا فضای کارشان تغییر نکند و رشد طبیعی و غریزی داشته باشند و در هر نمایشگاه قیمت آثارشان را چند برابر نکنند تا سالها این آثار روی دستشان بماند و هنرمند بینوا هم که میبیند کارش خریداری ندارد دست از تولید اثر هنری بکشد.
پژوهشی که سالهاست وقت اعظمی از زندگیم را هزینهاش میکنم همین هنر وحشی Art Brut است و هنرمندان ناب و غزیزی که بدون هیچ آموزشی یگانه و بیهمتا شدهاند و تاکنون بسیاری از آنها را شناسایی و چند تاشان را معرفی کردهام و مستند هم از زندگیشان ساختهام (هنرمندانی مثل علی خان و محمد باقر که هر زو مهاجرین آفغانی هستند. مرد بزرگی به نام داود کوچکی که توسط هنرمند عزیزی به علی ذاکری که داماد کوچکی ست کشفو معرفی شده و آوازه هنرش به اروپا هم رسیده وشهین امیر مظاهری که آثارش کم نظیر است و توسط دخترش حمایت میشود و ننه حسن که که حسن با جان ودل و سخت کوشی کارهایش را به همه جا معرفی میکند و حتی خود هنرش را رها کرده و دنبال نمایشگاه برای مادرش است. گرگعلی که دعا نویسی در روستایی در لرستان است و هنرش را هنرمتدی به نام حجت امانی معرفی و پیگیری میکند وخانم نرگس الیکایی و خانم سرتختی و بسیاری دیگر که امروز شناخته شده اندو مستند زندگی بسیاریشان را ساختهام ودر مجموعهام از بیشترشان اثار زیبایی دارم و نگهداشتهام تا زمان مناسبش فرا رسد و ارائهشان کنم.
آخرین نمایشگاه حسن حاضرمشار را انجمن خودآموختگان به رهبری آقای علی عزتی در موزه هنرهای زیبای مجموعه سعدآباد برگزار کرد که حاضرمشار هم آثارش در آنجا بود و با استقبال هم روبهرو شد. دوستی ما تا آخرین روز زندگی این مرد همچنان به قوت خود ادامه داشت و این مرد بزرگ و «پدر هنر خودآموخته ایران» هم لقب گرفت و این لقب را من در مصاحبه اولم با روزنامه ایران (چاپ شده در تاریخ ۱۷ دی ماه ۱۳۹۲ در حضور آقایان عزتی رئیس انجمن خود آموختگان و کامبیز درمبخش شوالیه هنر ایران به او دادم و آقایان تایید کرده و ثبت گردید) و سرای ابدیش هم همجوار فرهیختگان و هنرمندان بهشتزهرا شد که البته سختی بسیاری کشیدیم تا این امر مسجل شد ولی آرزویی بود که داشتم و خوشحالم که به سرانجام رسید و باید اینجا از کامبیز درمبخش که نامهاش به معاونت تجسمی و پیگیریهای جناب اردلان معاونت خانه هنرمندان و تأکید جناب ناصری مدیریت سابق فرهنگستان صبا و جناب عزتی ریاست انجمن خودآموختگان همه و همه باعث شد سرای ابدی حاضرمشار قطعه هنرمندان بهشتزهرا شود و حسن حاضرمشار بهعنوان اولین هنرمند خودآموخته در آنجا به خاک سپرده شود و به رسمیت شناخته شود و این گام بسیار بزرگی است در فرهنگ و هنر این سرزمین و مفتخرم که در این امر سهم کوچکی داشتم.
یزدان سعدی هنرمند، مجموعه دار و پژوهشگر هنر خودآموختگان (Art Brut)