سرویس تئاتر هنرآنلاین: نوار سفید به نشانه‌ موقعیت مرزی میان کشور ما و آن‌ها. صحنه‌ای متقارن با تشبهات بسیار و تفاوت‌های اندک. مرزی باریک و البته تعین‌کننده که سرزمین Mor را از Rom مجزا می‌کند و در منتها الیه خود به مقر سازمان ملل متحد ختم می‌شود. پرچم‌ها و نقشه‌ کشورهایی که میدان عمل سیاسی ما و آن‌ها را مشخص می‌کند؛ این‌ها مختصات نمایش "دیده‌بانان" تازه‌ترین اثر محمدرضا خاکی است که در سالن چهارسوی مجموعه‌ی تئاتر شهر به‌روی صحنه رفته است. توزیع قدرت، خط تفارق میان قانون و توده‌های مردم، جنگ و صلح و به‌صورت کل قواعد میدان سیاست و توان‌مندی صوری سردمدارانش در مقابل توده‌های بی‌دفاع و ایدئولوژی‌زده هسته‌ی مرکزی نمایشنامه‌ پیر روبر لوکلرک و نمایش خاکی است. هرچند که در نمایش کش‌دار و یک‌نواخت خاکی از چند دولت سخن به‌میان می‌آید، (دولت به‌مثابه‌ شهروند، کسی که تمام اسرار را می‌داند و...) ماهیت سخره‌آمیز دولت دموکرات زمانی عیان می‌شود که مخاطبان نحوه‌ نگرش آن را به توده‌های مردم، خاصه در برهه‌های مهمی چون جنگ و بحران‌های سیاسی و اجتماعی درک می‌کنند. برای دولت، این دانای کلی که بیش‌تر از همه می‌داند، هیچ‌چیز جز به‌دست‌آوردن "شان" و "قدرت" اهمیت ندارد؛ سکان عملِ سوژه‌های دیگر را به‌دست می‌گیرد و می‌تواند عقاید خود را در قالب مشتی ایده و فکر سازمان‌دهی‌شده (عقاید ایدئولوژیک) به‌خورد آن‌ها دهد.

در مقابل اما توده‌های بی‌دفاعی قرار می‌گیرند که ذهن خود را با اوهام گوناگون انباشته‌اند. آن‌ها در وهله‌ اول حول گزاره‌هایی چون کشور من، مرز میان ما و آن‌ها، ترس دائمی به سرزمین پدری و مادری می‌چرخند و جان بر کف‌نهاده به پیش می‌روند، اما دیری نمی‌گذرد که وجه ایدئولوژیک و قواعد خشک و بی‌سر و سامان این میدان را درمی‌یابند و می‌فهمند که مهره‌ای بیش نبوده‌اند. دیده‌بانان، در مرز همین کشور می‌ایستند و در سودای پرستوهای آزاد جان می‌دهند. در حالی‌که در عالم واقع باید با شرایطی متناقض‌نما‌، شرایطی که به آن‌ها می‌آموزد به دولت احترام بگذارند چرا که مشاغلی چون دیده‌بانی را به‌ وجود آورده و با این کار نرخ بیکاری را کاهش داده است، سر کنند. هسته‌ اصلی این درام اما زمانی مشخص می‌شود که مخاطبان درمی‌یابند که دولت درگیر امور مهم‌تری چون مذاکره بر سر ماهی‌های خال‌دار و یا نحوه‌ نشستن سیاست‌مداران به روی مبل است. همین توده‌های بی‌شکل و سلاح به‌ زودی درک می‌کنند که تاریخ را آن‌ها می‌سازند اما نه آن‌چنان که خود می‌خواهند؛ در میانه‌ جنگ، درست هنگامی که باید با تمام قوا از جان و مال مملکت‌شان دفاع کنند با این سوال هستی‌شناسانه روبه‌رو می‌شوند که "آیا زمین متعلق به همگان است؟" و از آن مهم‌تر، آیا این مرزها تفاوت‌های ما را با دیگری مشخص می‌کند؟ یا تنها ابزاری است در دست طبقه‌ی حاکم که به میانجی آن سعی دارد در عین حفظ تمایزات هر ملت به منافع پشت‌پرده‌ی خود دست یابد. تکلیف چنین پرسش‌هایی در نمایش‌نامه‌ لوکلرک و نمایش خاکی روشن نمی‌شود و همین مسئله موجد آن می‌شود که فکر کنیم این‌ها تنها گزاره‌هایی هستند که در دهان شخصیت‌ها گذاشته شده است تا شاید اندکی مخاطبان خود را به فکر وادارند.

در واقع، المان‌های موجود در نمایش خاکی آن‌چنان که باید نمی‌توانند به ذات دراماتیک تخاصم میان دولت‌ و ملت‌ها نزدیک شود و تنها در سطح طرح همین پرسش‌ها باقی می‌مانند. آنچه لوکلرک و به تاسی از آن خاکی باید اشاره می‌رفته است نحوه‌ مبدل‌شدن انسان متمدن به انسانی متعلق به حیات‌برهنه است که در آن هیچ‌ قانونی جز ‌‌قانون طبیعت وجود ندارد. آن‌چه دموکراسی صوری سازمان مللی به نوعی درصدد محقق کردن آن است؛ خالی‌کردن ملت‌ها از تمایزات و فرهنگ‌هایشان و البته تبدیل آن‌ها به مشتی توده‌ی بی‌شکل و یک‌دست که می‌توان با قواعدی یک‌سان بر آنان حکم راند. مگر نه آن است که تنها وظیفه‌ خطیر شورای ملل نزدیک‌کردن ملل به‌یکدیگر و از بین‌بردن تخاصمات احتمالی و برقراری صلح میان آن‌ها است؟ چرا و چگونه است که انجام این مهمات در زمانه‌ جنگ، هنگامی که قرار است منفعتی کسب شود، به گوشه‌ای رانده و پس زده می‌شود؟ آیا مهم‌ترین وظیفه‌ این شورا تنها در اعلام تعداد کشتگان و چسپاندن برچسب‌هایی چون غیرت، آزادگی و غیور بودن به سربازان و دیده‌بانان خلاصه می‌شود! این هزلی بیش نیست. بی‌راه نیست که همان سربازانی که جان بر کف‌دست نهاده‌ بودند، در نزد خود سودای آرمیدن در بستر بطالت را بپروانند و فکر کنند که تنها در شرایط صلح است که می‌توانند خیال ببافند. آنچه آنان انجام می‌دهند البته بهترینِ اعمال در میدان سیاست اینچنینی است؛ پاگذاشتن به روی سیم‌های خاردار - مرز خیالی میان ما و آن‌ها - ترک جنگ و تاختن به‌سوی صلح.

انتهای پیام/

هاله میرمیری