سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: رشید کاکاوند مدرس و کارشناس ادبیات، که چهره و صدای او به دلیل حضور همواره در رادیو و تلویزیون بیش از نوشتهها و پژوهشهایش برای مخاطبان آشناست، بارها برنامههایی مناسبتی برای ایام محرم برگزار کرده و با مهمانان مختلف به گفتوگو نشسته است. با او درباره فراز و نشیبهای این روزهای ادبیات دینی و آیینی پرداختهایم. او در این گفت وگو سعی کرده، با توضیح ترمهای مختلف، تفاوتهای اساسی آنها را تبیین کرده و همچنین آنها را در ذیل گفتمانی با عنوان ادبیات آیینیِ ملی و مذهبی توضیح دهد. کاکاوند در این گفت وگو همچنین منتقد سرسخت انحصارگرایی در حوزه ادبیات آیینی است.
اینکه ما امروز تفاوتی میان ادبیات آیینی و دینی قائل نیستیم از کجا ناشی میشود و مگر غیر از این است که اولی اعم از دومی است؟
معنا و مفهوم ادبیات آیینی خیلی گستردهتر از مفهوم دین است و آیینهای باستانی، ملی، سنتی و ... را هم در برمیگیرد. ادبیات دینی زیرمجموعهی ادبیات آیینی است اما چون مصطلح شده به معنی ادبیات دینی و بهعنوان ادبیات اسلامی در فرهنگ ما مرسوم است. کاربردش خطکشیهای خیلی مشخصی ندارد چون دین آن موضوعی نیست که مستقیما در اثر ادبی منعکس شود، خیلی وقتها درون مایهی آثار متصل به دین است. مثلا بخش مهمی از ادبیات ما ادبیات عرفانی است که کاملا تلفیق شده با دین و وجه دینی دارد. با این نگاه بیشتر ادبیات ما میشود ادبیات دینی یا آیینی، اما باز بهعنوان اصطلاح این ادبیات را ادبیاتی دانستهاند که موضوعش یکی از مقولات دینی است. از طرفی در مقولات دینی؛ مباحث فکری، تئوریک و زیربنایی مورد نظر نبوده و این ادبیات عموما اشاره به موضوعات مشخص دینی آن هم تاریخ ،تاریخ اسلام و شخصیتهای مهم تاریخ اسلام را مورد نظر داشته است. مبانی اعتقادی، اصول دین و بحثهایی در مورد معاد و توحید در محدودهی ادبیات دینی قرار نگرفته؛ در بسیاری از منظومهها شاعران ما با تحمیدیه شروع کردهاند.
ادبیات آیینی ما در چه قالبهایی خلق شده و در داستان یا نثر چقدر مورد اهمیت بوده است؟
به شکل طبیعی در فرهنگ ما انگار شعر اهمیت بیشتری داشته است. در غیر شعر مثل نثر چه به شکل سنتی چه نوی آن که داستان باشد، این نوع ادبیات چندان بررسی نشده است و نمونههایی مثل مقتلهای "منصور" را هم ادبیات عاشورایی در نظر گرفتهاند. ما داستانهای زیادی از نویسندگانی داریم که مستقیما به ادبیات دینی متصل نیستند ولی جزء ادبیات دینی محسوب میشوند. مثلا این اواخر داستانی از علی موذنی خواندم که کاملا عاشورایی بود ولی اگر بخواهیم طبقهبندی کنیم مشخصا زیرمجموعه ادبیات آیینی محسوب نمیشود. جنس ادبیات کلاسیک ما چه از جهت قالب چه نوع تفکر جنسیست که با ادبیات دینی ما همواره در ارتباط است.بخش بزرگی از ادبیات سنتی ما ادبیات تعلیمی است و این ادبیات تعلیمی خود به خود به ادبیات فکری و ایدئولوژیک میپردازد چه عرفان باشد چه مباحث اخلاقی، خود به خود مقولات دینی در آن قرار میگیرد. ادبیات معاصر حتی اگر از قالبهای دینی استفاده کند چون یک رویکرد معاصر دارد تقریبا جنبهی تعلیمی از آن حذف شده است، چرا که انسان معاصر در جایگاهی قرار نمیگیرد که مخاطبش را راهنمایی کند. او همه افتخارش بهعنوان هنرمند این است که یکی از آدمهای معاصر باشد نه کسی نشسته پشت تریبون.
امکان ظهور خلاقیت در این حوزه با توجه به تاریخی و مستند بودن واقعهی عاشورا تا چه اندازهای ست؟
تعریف خلاقیت در ادبیات ما در دورههای مختلف متفاوت بوده است. در ادبیات سنتی ما بهخصوص در دورههای اول خلاقیت را فنآوری و هنروری در شعر میدانستند. حتی یکسری بازیهای ادبی بهعنوان هنر تلقی میشد. کمکم که شاعران خود ارجاع شدند این شخصیت شاعر بود که تعیین میکرد با چه گرایشی شعر بگوید؛ شاعری مثل مولانا که اهل معرفت و مبانی مذهبی بود در شخصیترین شعرهایش ردپای مسائل عرفانی و مذهبی پیداست. ولی همه اینطور نبودند؛ حافظ جدای از زیربنای مذهبی اندیشهاش گرایشهای اجتماعی دارد . در روزگار ما اگر این اتفاق بیفتد کاملا از ناخودآگاه شاعر صادر شده است. شاعر با امام حسین همزاد پنداری میکند و اعتقادی عاطفی نسبت به این موضوع دارد. این شاعر روحیهی روزگار خودش را میشناسد و همه اینها به شکل ناخودآگاه جمع میشود و "ظهر روز دهم" قیصر امینپور را پدید میآورد.
آیا هنوز غلو و اغراق در ادبیات دینی و آیینی میتواند تاثیر خود را بر مخاطبانش بگذارد؟
اغراق لازمهی این ادبیات است. از نگاه من بهخاطر آن تقدس و دور از دست بودن این موضوع و وجوه تاریخی اش، که در زندگی ما به شکل عینی وجود ندارند، غلو ایجاد میشود. یعنی انسان معاصر هم با توجه به وجه مذهبی شخصیتش وقتی روبهروی حرم امام رضا (ع) قرار میگیرد دیگر آن انسان معاصر نیست. انسانیست در برابر پدیدهای محترم، شگفت انگیز و بزرگ که به شکل درونی احترام اغراق آمیزی برای این وجه مواجههی خود قائل است. به هر حال چه حماسی به زندگی ائمه نگاه کنیم چه عاطفی و چه اعتقادی درجاتی از اغراق، بیش از آنچه خاصیت شعر است نسبت به این موضوعات داریم. در داستان یک مقدار این نگاه تعدیل شده است. چون داستان خلق جهانیست که در آن شخصیتها باید ویژگیهای داستانی داشته باشند.همانطور که میدانید تفاوت داستان با شعر هم همین است که شاعر در شعرش تماما خود را بروز میدهد ولی در داستان ممکن است هیچ اثری از نویسنده دیده نشود. اما هنوز هم اغراق در آثار نویسندگان و شاعران ما وجود دارد. در باور عمومی مردم هم این غلو وجود دارد و نمیتوان گفت این صنعت ادبی بین خالق اثر و مخاطب فاصلهای ایجاد کرده است.
در اکثر آثاری که به واقعهی عاشورا میپردازند دو عنصر روایت و توصیف پر رنگ است، چرا ادبیات عاشورایی ما به گفتمانی تحلیلی در درون خود تن نداده و صرفا راوی و توصیفگر وقایع بوده است؟
تا روزی که شاعر و نویسندهی ما بهعنوان یک مساله کاملا شخصی و خلاقانه به این موضوع نپردازد و روایتهایش همان روایتهایی باشند که از متون قبلی به او رسیده است و نگاه به شخصیتهایش در آن نگاه اساطیری بماند اوضاع همینطور باقی خواهد ماند و توصیفگری جزء لوازم اولیهی این نوع ادبیات خواهد بود.توصیفها هم دیگر چیز تازهای به ما نمیدهند. یعنی شما آن تصویری که از حضرت عباس (ع) و وقایع عاشورا داشتید تغییری نکرده است و فقط صورخیال در آنها کم و زیاد میشود. البته باید توجه داشته باشیم که جامعهی مذهبی ما چقدر این موضوع را برمیتابد. تا به حال چند بار سابقه داشته است که کسی سراغ سربازان سپاه ابنزیاد برود؟ شخصیت حر هم از روایات به ما رسیده است نه اینکه برداشت خلاقانهی خودمان باشد. ما سپاه ابنزیاد را مطلقا سیاه میدانیم و کنار میگذاریم. البته گاهی نویسندههای ما به شکل غیرمستقیم سراغ این موضوع رفتهاند؛ مثلا بیضایی در فیلمنامه "روز واقعه" خود را از هفتاد و دو تن و میدان کربلا جدا میکند و از اطراف به آن نگاه میاندازد. اما ما نگاهی اعتقادی به واقعهی عاشورا داریم و روایتهای غیر از آن را هم نمیپذیریم. هیچ جسارتی برای تاویل شخصی در فرهنگ اعتقادی ما وجود ندارد. حتی اگر شخص جسارت کند جامعه قدرت پذیرش آن را نداشته و اجازهاش را به نویسنده یا راوی نمیدهد.
امری که دیگر بدیهی بهنظر میرسد این است که واقعهی عاشورا اکنون تنها به مثابهی یک رخداد مطرح نیست و به فرهنگی تبدیل شده که گزارههای پیشنهادیاش شامل مفاهیمی چون آزادیخواهی، مبارزه با ظلم و... است. ادبیات عاشورایی چه کلاسیک و چه معاصر تا چه میزان ناظر بر این مفاهیم بوده است؟
ما در این امر موفق نبودهایم زیرا اندیشهی قالب در فرهنگ عاشورا که قرار است به ما پند بدهد، در حد شعار باقی میماند؛ "مرگ سرخ بهتر از زندگی ننگین است" یا "اگر دین ندارید لااقل آزاده باشید" را تحلیل نکرده و پشتوانهای برای آن نساختهایم تا جایی که در شکل شعاری خود باقی مانده است. شاید بهخاطر شرایط اجتماعی و اعتقادی یا متونی که از تاریخ به ما رسیده است باشد که بیشتر به وجه عاطفی این موضوع اهمیت میدهیم و طبق روایاتی گمان میبریم که باید دههی آغاز محرم را سوگواری کنیم و به مویه کردن بپردازیم. در نتیجه برای القای یک فرهنک تلاشی نکردهایم. برای سوگواری هم شما روحیهی حماسی نیاز ندارید. پیروان آن حضرت که عزاداری میکنند باید از تفکر و شخصیت آن بزرگوار چیزهایی دریافت کنند که در خیلی مواقع مانند ادبیات ما در این امر موفق نبودهاند.
چرا همیشه ادبیات آیینی ما بیانگر حزن و اندوه بوده است؟
این موضوع در رابطه با کل ادبیات ما هم مطرح است. یکسری تحلیل تاریخی- اجتماعی دارد که از توانایی بنده خارج است اما ببینید در تعزیههای ما که شکل اصیل نمایش ایرانی است و موضوعات آیینی را هم در خود دارد با اینکه از اسمش پیداست و از کلمهی عزا گرفته شده است تک و توک شاهد تعزیههای شادی هم بودهایم؛ مثل عروسی قاسم. چه شده که این ابعاد شاد کمکم حذف شده است؟ اگرچه ادبیات ما متهم به اندوهگرایی است اما این موضوعات زمینههای بیشتری را ایجاد میکند برای به سمت اندوه رفتن تا حماسی نگاه کردن. ما "عمان سامانی" هم که میخوانیم سوگوارانه میخوانیم، حتی "خط سرخ" علی موسوی گرمارودی که لحن حماسی دارد شعر مقبولی نیست در حالی که شعر خیلی خوبی است. در هیئتها هم آن بخشی از ادبیات استفاده میشود که تحریک عاطفی میکند.
چرا ادبیات عاشورایی بخش عظیمی از ادبیات آیینی را تشکیل داده است؟ مخاطبگرایی در این ادبیات چقدر مورد توجه است و مخاطبان به چه گروههایی تعلق دارند؟
بیشتر بهخاطر نفس واقعهی عاشوراست که ظرفیتهای بالایی دارد؛ تعدد شخصیتها، حادثهای بزرگ که شخصی نیست و بین یک فرد یا گروهی اندک مقابل گروهی بزرگتر رخ میدهد، نوع دراماتیک این واقعه و...همه و همه این ادبیات را برجسته میکند. این شهادت مثل شهادتهای دیگر نیست. آنقدر پر تپش و پر تنوع است که موارد اجتماعی، سیاسی، تاریخی، خانوادگی و... را در هم میآمیزد و ظرفیت برداشت ادبی این ماجرا را زیادمیکند. برای کسی هم که اعتقاد مذهبی ندارد ماجرای عاشورا خیلی جذاب است. داستانی از شکست ظاهری عدهای معدود مقابل سپاهی بزرگ و قتلعام و بعد غمانگیزی که ایجاد میکند در کنار فخر و حماسه که جنبهی زیبایی به آن داده است.
به زعم شما بهترین شعر و داستانهای آیینی دههی اخیر کدام هاست؟
داستان وجه هنری و شخصی بیشتری دارد. جهانی خلق میکند که که حضور مستقیم نویسنده در آن حس نمیشود و دیگر آن مدح و اغراق در کار نیست. هر چه باورپذیرتر باشد بهعنوان داستان مقبولتر است.
"هفتاد و سومین تن" کاری از علی موذنی؛ پیوند یک آدم شیمیایی شده که روی تخت بیمارستان از تشنگی فریاد میکشد با یاران امام حسین در کربلا است و آن لحظهی هذیانی یا بهتر بگویم رویا و بیداری که آن فرد حضرت عباس را میبیند که میرود تا آب بیاورد و امام حسین (ع) سفارش او را هم میکند. یا داستانی که حسن لطفی نوشته بود دربارهی آن عدهای که شب آخر امام را ترک کردند و مرض استقساء گرفتند. او این تشنگی را با تشنگی یاران امام مقایسه میکند. ارزیابی جالبی از این شخصیتها و نگاهشان به این ماجرا شده است، اما در شعر بخشی از ادبیات عاشورایی ما با ادبیات دفاع مقدس پیوند خورده است. محرک اصلی و انگیزهای قدرتمند که جوانان را در میدان جنگ خیلی خوب ظاهر کرد همین الگوبرداری از امام و یاران کربلاییاش بود. شاید آن دوره وابسته به نیازش نگاه حماسی به ماجرای عاشورا بیشتر بود. متصلان به انقلاب کارهای خوبی در این زمینه دارند اما در این دهه ترانهای از عبدالجبار کاکایی در مورد عاشورا مورد توجه است. همین محاوره وموسیقی ترانه بودن آن جالب است اگرچه نگاه تازهای ندارد. علیرضا قزوه هم کارهای بدی در این زمینه ندارد البته توقع ادبی خوانندگان را راضی نمیکند. موسوی گرمارودی و ...که البته مربوط به اوایل انقلاب بودهاند.
انحراف اطلاعات در نوحهخوانی و مداحی و مرثیهخوانی چه تاثیری در گرایش به این ادبیات داشته است؟
تاثیر خیلی زیادی دارد. ادبیات امروز ما به شکل مکتوب کمکم از بین مردم برداشته شده است. یک دلیل آن این است که مردم اصلا کتاب نمیخوانند. مردم با رادیو و بیشتر تلویزیون و هیئتهای عزاداری و مجالس راحتتر ارتباط میگیرند. متاسفانه رادیو و تلویزیون هم کاملا مناسبتی با این جریان مواجه میشوند. با این ذهنیتها حرف متفاوت کمتر زده میشود و در هیئتهاست که حادثه مهم اتفاق میافتد و نزدیک به فاجعه است. بازار آشفتهای که مداح بزرگ تعریفش این است که خوب از مردم گریه میگیرد و این گریه گرفتن هدف عاشورایی و ادبیات شفاهی ماست. اگر شاعری شعر بخواند و گریه کردن طبیعی اتفاق بیفتد خیلی مهم است. اما برای گریه گرفتن چه ادبیاتی باید استفاده کنیم؟ ادبیات سوگوارانه در نازلترین شکلش به ظهور میرسد و کاش این اشعار، اشعار عاشورایی سطح پایین باشد! گاهی از اشعار کوچه بازاری غیر مرتبت با اضافه کردن یک "یا حسین" استفاده میکنند و کارشان هم میگیرد.
آیا آموزش مداحان با 140 واحد درسی با حمایت سازمان تبلیغات اسلامی میتواند تاثیر مثبتی در پیشرفت این نوع ادبیات داشته باشد یا فقط به جنبهی اغواگرایانهی مداحی کمک میکند؟
میتواند موثر باشد اما چقدر دانشکده ادبیات میتواند شاعر و هنرمند تربیت کند؟ باید دید وقتی این کلاسها به راه افتاد مجالس مردم با کدام مداحان اداره میشود. این کار کلاسیک است و کار کلاسیک عموما جواب نمیدهد. مگر اینکه مداحان خوب را شناسایی کنند و دستورالعمل بدهند.
در سالهای اخیر شاهد این بودهایم که ادبیات عاشورایی منحصر به مراکز مذهبی بوده و چون کارگزاران فرهنگی از این ژانر حمایت کردهاند، سمت و سویی جشنوارهای و جایزه محور پیدا کرده؛ از همینرو انگیزهی خالقان آثار نیز بهشدت وابسته به این سمتو سو بوده است. چرا ادبیات عاشورایی ما، خارج از این فضا، محیطی برای زیست دائم و مستقل پیدا نکرده است؟
این حرکت آسیب زننده است. برای شهرت و کسب درآمد و شاخص شدن در جشنوارهها کار سختی در پیش نداریم. اما چرا اینطور است؟ چون موادش را آماده داریم. کمی زبان آوری و تجربهی ادبی میخواهد و نقاط حساس این جریان هم که معلوم است. لحظات دراماتیک را میشناسیم و ساختن شعری با مواد و موضوع مشخص کار راحتی ست . بیشتر جوانان هستند که در این جشنوارهها شرکت میکنند و کتابشان چاپ میشود و اسم و رسمی پیدا میکنند . این مسلما آسیب بزرگی به این نوع ادبیات است. ممکن است جنبههای مفیدی هم داشته باشد اما آسیبرسانی آن بیشتر است ؛ آدمها را تعریف میکند و موضوعات شعری را محدود. در بوق کردن و نمایش کردن یک گرایش ادبی بیش از هر فایدهای آسیبزننده است. شاید «آزادی» مقبولترین و محبوبترین موضوع هنری باشد که همه میخواهند دربارهی آن بنویسند اما ببینید با جشنوارهای و جایزهای شدن آزادی، این موضوع به چه ابتذالی کشیده میشود. همه میخواهند به نوعی مطرح شوند. ولی فرمایشی و دستورالعملی نمیشود به این موضوع پرداخت. حس همیشه مهم است اما کنار اندیشه؛ چون شعر بدون اندیشه واقعا ماندگاری ندارد.باید دید شعر با مخاطب چه میکند اگر صرفا اشک گرفتن از مخاطب باشد که سادهترین کلام هم قادر است این کار را بکند آنوقت خلق در ادبیات چه معنایی میتواند داشته باشد!
انتهای پیام/
نگار حسینخانی