سرویس تئاتر هنرآنلاین: در بخش دوم نشست نمایش "مونوپولی در چهارراه حوادث" در دفتر هنرآنلاین، با حضور مرتضی ضرابی کارگردان و مهناز خطیبی و قربان نجفی دو تن از بازیگران این نمایش درباره مباحث مختلف تئاتر به ویژه این اثر نمایشی به گفتوگو نشستیم که در ادامه میخوانید:
آقای ضرابی شما خودتان اهل کافهنشینی هستید. میخواستم بدانم این مسئله در انتخاب مکان وقوع نمایش چقدر تاثیر داشت؟
ضرابی: نه تاثیری در کار به آن صورت نداشت. درست است که من کافه را دوست دارم، چون کافه جایی هست که با دوستانم مینشینم، حرف میزنم و تبادل نظر میکنم. من از کافه نادری خیلی چیزها آموختم. از آدمهای برجسته و بزرگی که دیدم و آنجا پاتوقشان بود. با همنشینی با شعرا، هنرمندان نویسندهها و آدمهای بزرگ این مملکت که دیگر به ندرت به آنجا میروند. من آنجا چیزهای مهمی یاد گرفتم چه در مورد هنر، چه در مورد بازیگری، چه در مورد سینما یا ادبیات. مثلا منوچهر شیبانی که استاد دانشگاه بود یکی از باسوادترین آدمهایی هست که دیدم و میشناسم که رابطه نقاشی و هنرهای تجسمی را در سینما و تئاتر به خوبی میشناخت و من ساعتها از صحبتهای این آدم استفاده کردم که توی هیچ دانشگاهی نمیتوانستم استفاده کنم ولی الان از اینجور کافهها دیگه پیدا نمیشود.
در واقع میخواهم بدانم که انتخاب کافه به عنوان مکانی که همه اتفاقهای داستان درون آن رخ میدهد، انتخاب درونی خودتان بود و یا در یک روند منطقی به این نتیجه رسیدید؟
ضرابی: قطعا در یک روند منطقی به این نتیجه رسیدیم.
یعنی اگر از نظر منطقی به این نتیجه میرسیدید که در اتفاقات نمایش بهتر است در یک مسافرخانه رخ بدهد، مکان رو عوض میکردید؟
ضرابی: اگر ایجاب میکرد کافه جای خودش را به مسافرخانه میداد ولی راحتترین مسیر برای ما کافه بود. ببینید در این باره باید این توضیح را بدهم که مثلا من با اسماعیل خلج خیلی کار کردم. اسماعیل خلج وقتی موفق هست که توی قهوهخانه هست. آدمهایش را میآورد و میبرد، صیقلشان میزند و به ما نشان میدهد. آدمهای خلج در قهوهخانه دردهایشان را بیرون میریزند. حتی زخمهای درونیشان رو تف میکنند در همان قهوهخانه بعد درش را میبندد و میبوسد و میرود. مثلا در "جمعه کشی" حرفهای بزرگ فلسفی میزند ولی در قهوهخانه میزنند و تنها جایی که آدمها میتونن بیان و برن و میتوانند حرف بزنند.
در نمایش عبارتی را شنیدم که کافه را به باتلاق تشبیه میکند. راجع به این هم توضیح بدهید لطفا که چرا باتلاق؟ در واقع میخواهم بدانم بالاخره کافه جایی هست که در آن آزادی هست و میشود حرف زد و حرفهای دیگران را شنید یا جور دیگری هست.
ضرابی: باتلاق به معنای عادتهاست. نمایش در واقع شکل یک برش از اجتماع هست که به شکل یک جزیره یا یک کافه نشان داده شده و این جامعه باتلاق شده و کافه سمبل اجتماع هست و آدمها دارند در آن به جای اینکه بالا بیایند فرو میروند.
جایی خواندم که گفته بودید در این کار یک طنز چخوفی وجود دارد. کمی هم در این باره بفرمایید.
ضرابی: ببینید در هر سه متن اولیه این نوعی طنز وجود داشت. به هر حال وقتی ما داریم کار میکنیم نگاه بیرونی و خود هنرپیشه بر کار خیلی تاثیر میگذارد. هر انسانی سوای هنرپیشه بودنش طنز خودش را دارد و اگر به طنز شدید و کمیک بودنش نرسانیمش و همان طنز ظریف را اجرا کنیم جواب حرف شما را میدهد که خیلی چخوفی عمل میکند. شما نگاه کنید هر کدام از این آدمها طنز خاص خوشون را دارند که مال خودشان است و در مواجهه با متن بیرون میزند. یعنی نمیشود آدم طنازی نباشی و کار طنز کنی. همانطور که همه آدمها در منزل با همسر فرزند و یا مادرشون شوخی می کنند، این نشان می دهد که آدمهای طناری هستند و قابلیت این را دارند که در صحنه هم اون طنز رو انعکاس بدهند، منتها این آدمها یا سرکوبش میکنند یا اینکه موقعیتش به وجود نیامده یا اینکه اصلا تربیتش نمیکنند.
خطیبی: آقای ضرابی به نکته خوبی اشاره کردند. وقتی شرایطی ایجاد میشود که عجیب غریب هست آدم مجبور به بازی کردن میشود. و این را در مورد شخصیت اُلگا نباید فراموش کنیم که در شرایط اجتماعی خاص، من مجبور میشوم با افراد مانند خودشان رفتار کنم. انگار که همه ما داریم نقش بازی میکنیم و در شرایط اجتماعی که پر از فریب و ریا هست آدمها دیگر خودشان نخواهند بود.
ضرابی: بنابراین اسم مونوپلی بیخود اینجا نیامده. این بازیای هست که آدمها دارند با یکدیگر میکنند.
یک سوال دیگری هم که میخواستم بپرسم این است که با توجه به تخصص شما در حوزه گریم، خیلیها با این ذهنیت وارد سالن میشوند که یک طراحی گریم متفاوت را ببینند. در حالیکه ظاهرا زیاد به این مسئله جدی نپرداختید. علت خاصی داشت؟
ضرابی: هم وسایل گریم داشتیم و هم آنجا آینه گریم هست. خودمم هم که گریمور هستم ولی دیدم لازم نیست این اتفاق بیفتد. در این فاصلهای که تماشاگر از بازیگر دارد که نفس به نفس هستند من اگر بخواهم گریم تئاتری بکنم توی ذوق میزند و آن زندگی را از کاراکتر میگیرد. آدمهای من زنده هستند، ربات نیستند زندگی میکنند و میشود آنها را لمس کرد. همنفس هستند با آدمها و آدمهای غیر قابل تصوری نیستند.
بیتردید اجرا در سالن مشایخی هم از نظر دکور و هم از نظر نور روی کار شما تاثیر گذاشته، فکر میکنید اگه در مشایخی اجرا نمیکردید و در سالن دیگری کار را روی صحنه می بردید کار چقدر با چیزی که امروز میبینیم تفاوت داشت؟
ضرابی: از نظر تماشاچی باید بگویم که متاسفانه هنوز تماشاچی آنجا را نمیشناسد. ولی ببیند من پارسال در ایوان شمس کار میکردم آنجا اوضاع بدتر بود و از نظر نور و صدا ما مشکلات زیادی داشتیم. حتی امکانات کار را تهیه کننده کار رفته بود از جای دیگری تهیه کرده بود. البته من نمیخواهم از این اجرا کاملا دفاع کنم چون حتی این مشکلات را در تئاتر شهر دیدم. من چیزی حدود 45 تئاتر قبل از اینکه وارد عرصه سینما و تلویزیون بشوم کار کردم و این مشکلات را آن زمان هم داشتیم. ببینید من از کارگاه نمایش میآیم که طبقه بالای یک ساحتمان دو طبقه بود. یک جای هشتاد متری که دیمر نداشت، وسایل صوتی نداشت و ما با یک ضبط صوت برزگ کار میکردیم که خیلی قدیمی و عقب افتاده بود، اما از آنجا ایرج انور، مریم خلوت، عباس نغلبندیان، اسماعیل خلج و... بیرون آمدند. ببیند الان هم مهم نیست که من دارم چه کاری میکنم. من نمایشی را دوست داشتم با یک گروه که با عشق آمدند داریم اجرا می کنیم حالا از نظر تماشاچی ما مشکلاتی هم داریم ولی به هر حال آمدیم عشق کنیم حالا این مسئله کمی ممکن است عشق ما رو مخدوش کند، اما در سینما یا تلویزیون نمیشود عشق کرد. باید بری کار کنی و پولت را بگیری. واقعا من سی سالی هست که عشق نکردم آمدم عشق کنم حالا مشکلاتی هست جای میرویم میگویند بیست میلیون بده تازه وارد شو یا جای دیگری میگویند سی و پنج میلیون بده تازه برامون ملق هم بزن. با این شرایط یه نفر میآید میگوید بیا این سالن و کار کن در حایل که خیلی راحت میتوانست آنجا را رستوران یا فست فود کند و این خیلی ارزشمند است.
البته درست میفرمایید ولی میخواهم دقیق بدانم که کوچک بودن سالن چقدر از حجم دکور شما را کم کرد.؟
ضرابی: کوچک بودن مشکل ما نبود. اینکه مجبور بودیم سه تا دکور عوض کنیم مشکل ما بود. در فاصله عوض کردن دکورها اصلا زمانی باقی نمیماند من دکورم را جمع کنم بعدی بگذارد این مشکلاتی هست که آنجا وجود دارد و غلط هم هست.
در بین صحبتهایتان به این اشاره کردید که بچههای گروه دارند با عشق کار میکنند و برای عشقشان آمدند وگرنه هر کسی میداند از این کار چیزی عایدش نمیشود. میخواهم بدانم برای شمای کارگردان این مسئله چقدر میتواند استمرار داشته باشد؟
ضرابی: گفتم من یک بار کار میکنم، دو بار کار میکنم نهایتا سه بار و دیگر نمیتوانم که از جیب بگذارم من کل هزینهای که گداشتم ممکن است درنیاید. در واقع من تازه میفهمم چه بلایی سر کارگردانهایی که باهاشون کار میکردم میآمده و آنها چی کشیدند. یعنی من دائما استرس دارم که اگر نتوانم یک چیر معقول کف دست این بچه ها بگذارم چقدر شرمنده میشوم، یعنی همان توقعی که از دیگران داشتم.
نهایتا این پروژهای که شروع کردید و الان در مرحله اجراست چقدر لذت خاطرتان رو فراهم کرد؟
ضرابی: من از کاری که کردم ناراضی نیستم. چون میشینم و میبینم که تماشاچی راضی از سالن خارج میشود و ضمن اینکه از کار لذت میبرند و همگی اذعان دارند که یک کار مفرح دیدند.
در حال حاضر غیر از نمایش "مونوپلی" چه پروژهای در دست دارید؟
ضرابی: الان با کمال تبریزی قرارداد دارم برای سریال "ابله". تا همین چند روز پیش هم داشتم در یک فیلم سه بعدی به کارگردانی رضا خطیبی بازی میکردم که تکنولوژی آن کار فرانسویها هست و اولین فیلم سه بعدی در ایران محسوب می شود.
آقای نجفی شما جزو بازیگران فعالی هستید که در سال ها اخیر بیشتر در سینما حضور داشتید از همکاری تان با آقای ضرابی بفرمایید و اینکه به اصطلاح بازی در این نمایش چه جایگاهی در کارنامه هنریتان دارد؟
نجفی: انتظار دارید من در مقابل آقای ضرابی جواب بدهم (با خنده). بالاخره هر کاری موقعیت خودش را دارد و نمیشود خیلی مقایسه انجام داد. در واقع با چنگ و دندان آدم تلاش میکند که کار را انجام بدهد و سختی هایی که هست را تحمل کند. با این اتفاقاتی که پیش میآید و با چالش هایی که هر روز برای آدم پیش میآورند کار کردن تئاتر واقعا یک اتفاق ویژه هست.
هر کاری را هم باید با خودش مقایسه کرد من نمیتوانم این کار و با یک کار دیگر حتی داخل این مملکت و با همین شرایط خاص مقایسه کنم. همین کار را اگر بخواهیم در یک شرایط دیگری اجرا کنیم مثلا سالن ما بشود سالن انتظامی یا حافظ یا چهارسو کاملا شراط فرق خواهد کرد. به عنوان مثال برخی از تالارها خودشان برند هستند مثل چهارسو یا حافظ که بدون اینکه توجه بشود چه کاری برای اجرا گذاشته شده همینجوری بلیتش به فروش میرود. تا اینکه تو یک مطاع دلپذیر داشته باشی و در سالنی مثل مشایخی به اجرا بگذاری که بیشتر شبیه یک غار است که خرس باید در آن بخوابد. حالا پوست تئاتریها از پوست خرس کلفتتر هست و آنجا اجرا میروند. در واقع شرایط مسخره و چالشی را که عرض کردم چالشی بود که به عمرم تجربه نکرده بودم که در یک تالار نه یکی نه دو تا بلکه سه تا کار پشت سر هم اجرا شود. یعنی ماراتن هم کم میآورد پیش این اتفاق. هر جای دنیا شما یک همچین چیزی رو بگویید مسخرهتان میکنند. شما در فشرده ترین زمان تئاتر که جشواره تئاتر هست یک همچون تجربه ای را نمیتوانید داشته باشید، اما چارهای نیست و با این شرایط میزانسن خط کشی شده و از قبل تعیین شده را ما باید خیلی وقتها فراموش کنیم یعنی کاملا شانسی و در لحظه باید تصمیم بگیریم و خلاقانه عمل کنیم و خودمان را تطبیق بدهیم.
به عبارتی دیگر موضوعی که عرض کردم که هر کاری را باید با خودش مقایسه کرد به همین دلیل بود که واقعا این کار یک تجربه بسیار بسیار جدید بود در کارنامه هنری من. که اولین بار بود اتفاق افتاد و نمیدانم بگویم جالب است، عجیب است، سخت است، خوب است و... اگر همه اینها را بگذاری کنار همدیگر، من این را باید بگویم که از هر چیزی چیزی را میآموزم و همه باید از سختترین وقایع چیزی را بیاموزیم. در نهایت میشود گفت که این یک تجربه آموزنده و خیلی عالیای بود که ما در این سالن اجرا رفتیم. به یقین به شما می گویم که اگر این کار در یک شرایط بهتر و سالن بهتر به اجرا میرفت قطعا یک اتفاق دیدنی بود.
در مورد نقش خودتون هم بفرمایید؟ در واقع المان ویژه و جذابی در نقش بود یا کلیت متن را دوست داشتید؟
نجفی: در واقع نقش آنقدرها هم برایم جذاب نبود و طوری نبود که بگویم من این نقش را برای هر کسی بازی میکردم و منتی هم سر آقای ضرابی نمیگذارم. یه روز به من زنگ زدند و گفتند من ضرابی هستم و من کمی هم شوکه شدم و در ذهنم گفتم مرتضی ضرابی یا علی ضرابی؟ در واقع ما بعد از مدتها با آقای ضرابی مجدد همکاری می کنم و همکاری اول ما به فیلم "فصل پنجم" در سال 75 برمیگردد. راستش انرژی که آدمها به هم میدهند برای من خیلی مهم است و من احساس کردم که من باید این کار را انجام بدهم. آمدم و متن را گرفتم و خواندم. یادم هست که صحبت هم کردیم پای تلفن با همدیگر و به ایشان گفتم که نمیشود متن دیگری را کار کنید یا جورایی این متن را تغییر بدهیم. گفتند نه نمیشه اینها این متن را تصویب کردند و باید همین را اجرا برویم و واقعیتش این است که آن متنی که به دست ما رسید با این متنی که ما الان داریم اجرا میرویم از زمین تا آسمان فرق کرد.
ضرابی: در واقع ما یه چارچوب داشتیم و گفتم قبلا هم که حتی قامت آدمها هم عوض شد.
در مورد آن عشق بگویید، واقعا عشق هست یا کلک؟
نجفی: نه آدم بدبختی هست و اگر بشود گفت یکی از اگر در بین این آدمها کلک نمیزند و صادق هست اوست. فقط همین یه کاراکتر هست که خیلی ساده هست و تنها خیلی صادقانه یه پولی گیرش آمده و میخواهد دل این را به دست بیاورد تو دل خودش ولی جرات ابرازش را نیز ندارد و تنها آدمی هست که کلک نمیزند چون کلک زدن پیشبردی در اهداف این آدم ایجاد نمیکند البته بهش کلک میزنند.
ضرابی: البته قبلا با یک نفر این کار را کرده که این بلا داره سرش میآید.
نجفی: به قول یکی از روانشناسها آدمها هر عملی که در زندگیشان انجام می دهند در دو جهت هست یا در جهت رقابت یا در جهت رفاقت در جهت رفاقت. تهش به عشق میرسد و در جهت رقابت تهش به دشمنی میرسد. این در جهت رفاقت است ولی ته تهش که عشق است هنوز بهش نرسیده یا جرات نکرده که برسد.
در مورد "مونوپولی در چهارراه حوادث" هر چی که دلتان میخواهد و فکر میکنید که مخاطب ما باید بداند را بفرمایید.
نجفی: واقعیتش این است که در این کار نه ما و نه آقای ضرابی هیچکدام نخواستیم ادایی در بیاریم چه ادای روشنفکرانه چه ادای روانشناختی چه ادای هنری. خیلی صادقانه خواستیم کاری را ارائه بدهیم که قابل دیدن باشد. به نظر من هر کسی که با این صداقت و سادگی روبرو بشود من امیدوارم که خوشش بیاد.
انتهای پیام/
حسین سینجلی