سرویس تجسمی هنرآنلاین : پس از آنکه کلمنت گرینبرگ، منتقد آمریکایی در مقالات خود، ویژگی های هنر مدرن(محدود بودن به رسانه، واقعیت مواد و مصالح، جنبه بصری و استقلال از نهاد های ایدئولوژیک) را تبیین نمود، هنر پس از دوران مدرن که پرفورمنس نیز از شاخه های آن است، بر نفی آن ویژگی ها، محدوده های خود را مشخص کرد. وی در تحلیل آثار جکسون پولاک، معتقد است که حتی رنگ پاشی ها و رنگ چکانی های وی کنترل شده و طبق سلیقه پولاک هستند.

همچنین در تبیین روزنبرگ از آثار پولاک، شکل گیری یک اتفاق و رویداد را شاهد هستیم. عمل پولاک (رقص وی هنگام خلق اثر) است که موضوعیت اصلی را شکل میدهد و نه خود اثر به لحاظ بصری و زیبایی شناختی. یعنی فرایندتولید اثر است که محوریت اصلی را بر دوش میکشد.

در توضیح کلی و خلاصه آثار هنرمندان اجرا (Performance Artists)، این نکته قابل ذکر است که آثار این شاخه از هنر یک تجربه اجرایی بودند و بنابر نمایش یک محصول نهایی نداشتند.

حال چرا باید به پولاک و نظریات حول وی و آثارش توجه کرد؟

وقتی دعوت نامه گالری محسن در فراخوان به تماشای "پرفورمنس" حسام سماواتیان با عنوان "کیف پولم در کاسل گم شد"، برای مخاطبان ارسال گردید، توقع شرکت یا تماشای یک پرفورمنس در مخاطبان شکل گرفت. پرفورمنسی که از نفی 4 ویژگی ذکر شده توسط گرینبرگ (مشخصات پرفورمنس آرت بودن)، هیچ کدام را برای پرفورمنس تلقی شدن در بر نداشت. هم به محدوده رسانه که نقاشی باشد پایبند بود، هم متریال در آن نقش محوری داشت، هم جنبه بصری را دارا بود و هم مستقل بودن اثر از نهاد های ایدئولوژیک را دارا بود. (مورد آخر البته در پرفورمنس آرت هم مشترک است)

اجرای سماواتیان ارجاع و بازآفرینی ای بود به آثار جکسون پولاک، هنرمند انتراعی آمریکایی. با این تفاوت که اجراگر، به جای بوم سفید نقاشی، از یک ظرف کم عمق (عمقی در حدود 10 سانتیمتر) مستطیل شکل بزرگ (حدود یک متر در دو متر) با قاب مشکی استفاده کرده بود که بر روی چند آجر در وسط حیات قرار گرفته بود. بومی که با ریختن آش رشته به درون آن، آماده کار میشد. سماواتیان در طی دقایق اولیه، ظرف را از آش رشته ای که در دیگی بزرگ در کنار حیاط و بر روی یک گاز بزرگ قرارداشت پر کرد. گاز و دیگی که برای مخاطب ایرانی یادآور خرج های ماه ها و مراسم عزاداری مذهبی در ایران است. او این آش داغ را با کمک ملاقه ای بزرگ در درون قاب خود میریخت تا بومش را آماده کار اصلی کند. کار اصلی وی نیز تزئین این بوم (ظرف آش رشته) با کشک و نعناع داغ و پیاز داغ خشک و تازه بود. شیوه تزئین وی با کشک (رنگ سفید) دقیقا مانند شیوه رنگ پاشی پولاک بر سطح بوم بود. استفاده از یک قیف پلاستیکی و گاها یک ملاقه کوچک. همچنین وی برای پاشیدن نعناع داغ خود (سبز تیره) از یک شیرجوش روحی استفاده کرد. برای پخش پیاز داغ ها نیز از دست خود و یک قاشق بزرگ بهره برد. در نهایت تصویری که شکل گرفت یادآور آثار جکسون پولاک بود. آثاری که با نام اکشن پینتینگ شناخته میشوند. با این تفاوت که پولاک در حین کار بندرت تامل نموده و نوعی رقص شبیه رقص های سرخپوستان را انجام میداد. همچنین بوم خود را بلاواسطه بر روی زمین قرار میداد. اما سماواتیان برای هر مرحله آنقدر تامل مینمود که رشته فرایند حرکتی توسط اجراگر، از دست مخاطب خارج شده و ذهن را مشتت میکرد.

شاید این سوال پیش بیاید که اصولا چرا باید همه چیز با سیستم پولاک مقایسه شود؟ لازم بذکر است که سماواتیان اثر خود را پرفورمنس نام نهاده است، همچنین دارد به شیوه نقاشی پولاک کار میکند. پرفورمنس نیز یک مشخصه بسیار بارز دارد: مبتنی بر حرکت و بویژه بدن است. به همین جهت مورخین و مفسرین هنر اجرا، حرکت و نقش بدن در این شاخه از هنر میان رسانه ای را ملهم و متاثر از رقص پولاک در حین خلق میدانند. ضمن اینکه سماواتیان از پتانسیل قوی حضور مخاطب هیچ بهره ای نبرد. وی پس از اتمام تزئیناتش بر روی آش، کیف خود را بر دوش نهاده و محوطه اجرا را سریعا ترک نمود. متصدیان گالری نیز با ملاقه ها، کاسه ها و قاشق های یکبار مصرف به پذیرایی از مخاطبان پرداختند. در حالیکه اجراگر میتوانست یا خودش پس ازپایان کار به تخریب اثر (کشیدن آش در کاسه ها و به دست مخاطبان دادن) پرداخته و یا از مخاطبان میخواست که در حضور وی از این خوان گسترده کاسه ای به نشان یادگار برای تناول برچینند.

شاید این باصطلاح پرفورمنس جذاب بوده و با تغییر ماده نقاشی از رنگ و بوم به مواد غذایی و بشقاب عظیم الجثه، مواد و مصالح معمول نقاشی را به چالش کشیده باشد. اما در نتیجه گیری نهایی که ایجاد یک تجربه اجرایی بود متاسفانه موفق نبوده و تجربه ای شکست خورده به حساب میاید.

محسن ثقفی

انتهای پیام/

این یادداشت در تندیس شماره 283 مهرماه نیز منتشر شده است