سرویس سینمایی هنرآنلاین: وقتی فیلمنامه تازه افخمی با اسم عجیبش سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه را از هیات داوران جشنواره دریافت کرد ، شاید خود او که یک کارشناس سینما به مفهوم مطلق کلمه است و ضعف های فیلمنامه خود را خوب می شناسد ، بیش از همه تعجب کرده بود ! فیلمنامه "آذر ، شهدخت ، پرویز و دیگران" که افخمی آن را بر اساس رمانی به همین نام نوشته مرجان شیرمحمدی به نگارش درآورده ، داستانی ساده و بسیار معمولی را روایت می کند ، بدون ظرافت ها و ویژگی های یک شاهکار سینمایی . اما ضعف های اصلی فیلمنامه کدامند که باعث می شوند تماشای این فیلم چنین تجربه ملال آور و ناخوشایندی باشد؟ اولین و اصلی ترین نیاز یک اثر عامه پسند ، داشتن یک خط داستانی جذاب ، منسجم و پیش رونده است . فیلمنامه "آذر ... "فاقد یک خط روایی منسجم است ، با داستانی درباره مشکلات آقای بازیگر و همسرش شروع می شود و با لحنی دوپاره فضایی دیگر را در پیش می گیرد . فیلمنامه سردرگم است و هرگز موفق نمی شود داستان خود را کامل کند ، و درنهایت هم با لحنی الکن همه چیز را معلق و نامشخص رها می کند ! فیلم نه میانه تنومندی دارد که کاستی های شروع و پایان را بپوشاند و نه داستانش دارای نوآوری و جذابیت های متنی و فرامتنی است . چنین ایراد فاحش و مرگباری ، دردسر بزرگی برای فیلمی است که آشکارا مخاطب عام را هدف گرفته است . فیلمنامه اما دچار ایرادات ساختاری متعددی نیز هست . بزرگ ترین ایراد شاید شیوه استفاده از راوی باشد که نزدیک به پنجاه دقیقه از او خبری نیست و وقتی فیلمنامه نویس در پیشبرد داستان در نیمه دوم فیلمنامه دچار مشکل می شود دوباره به راوی پناه می برد و حتی او را تغییر می دهد و به شکلی خارق العاده از راوی دانای کل به آذر سوق می کند ! همچنین است شیوه معرفی شخصیت های اصلی که گاه در تعارضی آشکار با واقعیت های وجودی آنان قرار می گیرد . ساختار فیلمنامه دچار نوعی تشتت آشکار است که یکدستی و هماهنگی عناصر تشکیل دهنده داستان را از بین برده است . ریتم درستی بر فیلمنامه حاکم نیست و وقایع نه به اقتضای داستان که بنا به میل نویسنده اتفاق می افتند. شیوه پرداخت شخصیت ها در فیلمنامه نیز مشکل بزرگ دیگری است که گریبان این متن را گرفته است . نوع پرداخت شخصیت های اصلی دچار نوعی دوگانگی عجیب است ، بدان معنا که شخصیت در ادامه داستان بدل به فردی با رفتار و تفکر کاملا متعارض با معرفی ابتدایی می شود ! نگاهی به شخصیت شهدخت نشان می دهد تعدد موقعیت ها سبب تعدد رفتاری او می شود و درواقع فیلمنامه نویس هرگز موفق نمی شود پردازش کاملی از شخصیت های اصلی فیلمش انجام دهد . آذر به عنوان عنصر جذاب نیمه دوم به جای پیش برنده بودن و تغییرآفرینی ، صرفا ناظر بی طرفی است که کشمکش های اطراف خود را نگاه می کند و در اوج انفعال و بی عملی فقط تماشاگر بقیه است . نگاه کنید به صحنه ای که بعد از مدت ها گیاه خواری ، آذر با یک جمله ساده پدر مشغول کباب خوردن می شود و اتفاقا صدای او در قالب راوی این رفتار را توجیه هم می کند ! پرداخت سایر شخصیت ها نیز همین گونه فاقد ظرافتهای لازم است ، و شخصیت های فرعی هم که اصلا پرداختی ندارند و رفتاری تیپیکال و بیهوده را به نمایش می گذارند ، مثل اجزای بلاتکلیف یک سیرک بزرگ ! فیلمنامه پر از ایراداتی است که سطح کیفی اش را پایین جلوه می دهد . اما نکته دردناک تر شیوه نگاه افخمی - و البته شیرمحمدی - به تازگی های رفتاری در زندگی جمعی است ، آن چه که ما به نام زندگی غربی می شناسیم . فیلم سرشار از کنایه ها و حتی توهین های آشکار به زندگی نوگرایانه و نیز لبریز از تقدیس زندگی سنتی است ، جمع شدن خانواده در باغ - ویلای بزرگ بیرون شهر ، شکار و سفالگری را مثبت می بیند و گیاه خواری ، زندگی با مردان غربی و حتی استقلال طلبی آذر را نکوهش می کند و مسبب دردسر می بیند . چنین نگاهی از فیلمساز معتبر و اندیشمندی نظیر افخمی بسیار تردیدآفرین است ، گرچه مصاحبه های متعددی که او بعد از اکران فیلم انجام داده و استفاده از الفاظی نظیر کارگردان باید کمی شارلاتان باشد و من نظرباز هستم و ... ، نشان از نوعی تحول عجیب در ادبیات او و احتمالا افکارش دارد . "آذر ، شهدخت ، پرویز و دیگران" بی تردید بهترین فیلمنامه جشنواره سال پیش نبود ، گرچه باید به سلیقه هیات محترم داوران احترام گذاشت . اما شاید اگر اسم بزرگ افخمی روی فیلم نبود و هرلحظه به مقایسه با شوکران و عروس مجبور نبودیم ، این فیلم قابل تحمل تر بود . افخمی فیلمسازی است فن سالار و به شدت مسلط به کارگردانی ، که در داستان گویی هم تبحر فراوانی دارد و فیلم ساختن امثال او به شدت به نفع سینمای ایران است ، البته به شرط این که تغییرات ذائقه مخاطب را باور کند و نوگرایی های جامعه را دست کم نگیرد .

انتهای پیام/

حمید سلیمی