سرویس معماری هنرآنلاین : ارزش تاریخی برخی از مساجد، مرهون ارزش های والای معماری آن است. مسجد جامع زنجان یکی از شاهکارهای معماری سنتی ایران از معدود مساجد چهارایوانه باقی مانده از دوران تاریخ اسلامی است که هنوز شکل و شمایل اصیل خود را حفظ کرده است.
این مسجد در بافت بازار زنجان راسته قیصریه قرار گرفته و بزرگترین و زیباترین مسجد و مدرسه دینی شهر است که توسط عبدا… میرزا دارا پسر یازدهم فتحعلی شاه قاجار ساخته شده و به همین دلیل به مسجد دارا شهره است. عبدا… میرزا دارا در سال 1211 هجری قمری متولد و در سال 1224 در سن 13 سالگی به حکومت زنجان منصوب شد ومیرزا محمد تقی علی آبادی که از منشیان خاص شاه بود به وزارت وی برگذیده شد و به زنجان روانه گردید.
مسجد جامع تنها مسجدی است که در میان مساجد شهر زنجان به سبک و سیاق مساجد چهار ایوانی ساخته شده و تمامی قوانین و قراردادهای مفروض در معماری مساجد سنتی ایران را با تأثیر پذیری از سلیقه ها و امکانات محلی در خود جای داده است. این مسجد در طول تاریخ خود به اسامی متعددی چون مسجد دارا ، مسجد سید ، مسجد سلطانی و مسجد جمعه نامیده شده و دارای 20 حجره در دو سوی ایوان غربی و ایوان شرقی است.
این مجموعهٔ تاریخى یکى از بناهاى ارزشمندى است که براساس طرح مساجد چهارایوانى ساخته شده است. این سبک، علاوه بر این که در طرح مدارس علمیه و کاروانسراها معمول گردیده است، با گذشته از مرزهاى ایران، در کشورهاى اسلامى اهل سنت و جماعت نیز مورد استقبال واقع شده است؛ به طورى که در مساجد مزبور، هر یک از ایوانهاى چهارگانه به مرکز تعلیم و تعلم علوم دینى یکى از مذاهب اربعه اختصاص یافته است. آنچه که در صحن مسجد بیشتر از هر چیز خودنمایى مىکند، ایوانهاى چهارگانه است که در چهار ضلع آن به قرینه جاى گرفتهاند.
همهٔ ایوانهاى چهارگانه به سبک دو پوششه ساخته شدهاند که پوشش نخستین آنها، تکیهگاه تزئینات، و پوشش دوم سقف ایوانها را تشکیل مىدهد.
این صحن چهارایوانى، داراى ۴۸ متر طول و ۳۶ متر عرض است. براساس اطلاعات موجود، در گذشته در وسط این صحن یک حوض وجود داشته است و گرداگرد آن را، به استثناى جلوى حجرهها و شبستانها، باغچههاى پرگل و گیاه پوشانده بوده است. در سال ۱۳۴۰ براى جلوگیرى از گسترش رطوبت، حوض و باغچههاى صحن برچیده شدهاند. در سال ۱۳۶۸ حوض و باغچههاى صحن، به صورت محدود، بازسازى گردیدهاند.
در سمت شرقى و غربى این صحن، به طور قرینه ۱۶ واحد حجره و در جبههٔ شمالى نیز ۶ واحد حجره جهت اقامت طلاب علوم دینى ایجاد گردیده است. این فضاها از دو قسمت ایوان و حجره تشکیل یافته است. عرض ایوان ۳/۴۰ متر و عمق آن در حجرهها سمت شرقى و غربى صحن ۱/۶۵ و در حجرههاى شمالى ۱/۸۰ متر است. در پشت ایوان، فضاهاى حجرهاى قرار گرفتهاند. هر حجره داراى ۳/۴۰ متر عرض و ۴/۵۰ متر طول است. سقف حجرهها بسیار زیباست و با استفاده از قوسهاى جناغى، در ارتفاع ۲/۵ مترى از سطح کف اجراء شده و حدفاصل تویزهها را با تاق پر کردهآند. در راستاى تاق، تویزهها و جرزهاى طرفین حجرهها، ۸ ردیف رفچه در دو طبقه تعبیه شده است و در هر حجره جمعاً ۱۶ واحد رفچه وجود دارد. نور حجرهها از دو پنجرهٔ طرفین درِ ورودى تأمین مىشود که در اوایل دوران پهلوى، به دلایل نامعلومى، با استفاده از مصالح بنایى کور، و بعداً در جریان مرمت مسجد باز شد.
سقف ایوان همهٔ حجرهها با استفاده از مقرنسکارى گچى تزئین گردیده است و در بعضى از حجرهها فرو ریخته است. فیلپوش حجرهها با کاشىهاى ختایى دوران قاجار که نقشهاى اسلیمى و گل و بوته دارند، با تنوع خاصى تزئین گردیده است و در آنها، دو رنگ زرد و مشکى بر سایر رنگها غلبه دارد.
شبستان این مسجد، در جبههٔ جنوبى صحن، شامل سه شبستان است : شبستان زنانه و مردانه در طرفین و شبستان گنبددار در وسط و پشت ایوان، شبستانهاى زنانه و مردانه، به طور قرینه، هر یک از چهار ردیف در سه ردیف ستون ساخته شدهاند و بدین ترتیب ۲۰ چشمهٔ عرقچین بر گردهٔ ۳۶ تویزه قرار گرفته است. قوس تویزههاى شبستانها از نوع قوس خوزى (رومى) است. در وسط هر شبستان، با خالى نمودن قسمتى از جرز جبههٔ جنوبى، یک محراب ساخته شده است. این عناصر با کاشىهاى سبک قاجار به رنگهاى زرد، سیاه و سفید با نقش معقل تزئین شدهاند.
شبستان گنبددار، فضایى است به عرض ۷/۹۰ و طول ۸/۵۰ متر که در پشت ایوان جنوبى قرار گرفته است و از جهت غربى و شرقى با شبستانهاى طرفین، و از جبههٔ شمالى با ایوان جنوبى در ارتباط است. بر فراز این شبستان، گبند عظیمى بر جرزهاى سنگین به ضخامت ۲/۳۰ متر استوار گردیده است. گنبد از نوع دوپوششه است. پاطاق پوششهاى آن که ۱۰/۵۰ متر از سطح کف ارتفاع دارند، در ارتفاع ۱۱/۷۰ مترى پاطاق گنبد، از یکدیگر مجزا شدهاند. ارتفاع گنبد این مسجد ۲۰۵/۰ متر و قطر آن حداکثر ۱۲/۷۰ متر است.
گنبد مسجد جامع زنجان از معدود گنبدهایى است که بدون گوشواره و ترنبه بر روى جرزهاى چهارگانهٔ ضخیم نشسته است و در نتیجه، تغییر طرح درونى آن از مربع به دایره، در تکیهگاه گنبد امکانپذیر شده است.
گنبد مسجد جامع زنجان با کاشىهاى فیروزهاى پوشانیده شده است و در قسمتى از آن سورهٔ مبارکهٔ "للدهر" با خط ثلث نقش بسته است. تزئینات قسمت بالایى کتیبه را لوزىهاى پیوسته و ترنجهایى به سبک معقل، با استفاده از کاشىهایى به رنگ زرد، مشکى و آبى تشکیل داده است. در نوک بنا، علامتى از برنز به شکل گوى که مخروط نازکى بر آن سوار شده است، بر گنبد نشسته است.
آبانبار و وضوخانهٔ زمستانى مسجد که در سمت چپ هشتى و درِ اصلى قرار دارند، همزمان با راهاندازى شبکهٔ آبرسانى شهرى، کارکرد خود را از دست دادهاند.
مسجد و مدرسهٔ سید (مسجد جامع زنجان) همانند بقیهٔ بناهاى دوران قاجار، ساختارى ضعیف و شکننده دارد و حفاظت و توجه ویژهاى را مىطلبد که سازمان میراث فرهنگى به این مهم پرداخته است.
اوج تزئینات بنا در سطوح ایوانهای شمالی و جنوبی تمرکز یافته؛ کاربرد خط معقلی یا بنائی ، نگاره های گیاهی و انواع طرح های هندسی که با تکنیک کاشی هفت رنگ یا مینایی اجرا شده طیفی از هنر دوره قاجار را به وجود آورده است.
این بنا به شماره 1056 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و مهمترین کتیبه تاریخی آن، فرمانی است از فتحعلی شاه قاجار در خصوص احداث بنا که به خط ثلث در پای قوس ایوان جنوبی نگاشته شده است .
انتهای پیام/