سرویس معماری هنرآنلاین: هر چقدر شیراز قدیمی باشد، در میان آثار معماری اسلامیاش تنها یک بنا به قدمت روزگار صفاریان است؛ مسجد جامع عتیق که شیرازیها به اختصار و برای راحتی به آن "مسجد عتیق" میگویند. در شرح داستان ساخت این مسجد، روایتها و خاطرههای زیادی موجود است که بعضی مثالی و بعضی دیگر تاریخی هستند. به عنوان نمونه، مردم از داستان زنی میگویند که بخششاش عمرو لیث صفاری را به تعجب و تحسین واداشت. روایت است که وقتی این حاکم صفاری، شروع به ساخت مسجد عتیق کرد، دستور داد که چوبهای محکمی را برای ساخت این بنا بیاورند. به او اطلاع دادند که زن صالحهای در سروستان از این نوع چوب بسیار دارد، پس ماموری فرستاد تا چوب را از آن زن بخرد. زن چوب را داد، اما از گرفتن پول سرباز زد. عمرو عصبانی شد، چون میخواست در ساخت مسجد از مصالح حلال استفاده شود. زن را تکلیف کرد که بهای چوبها را بگیرد، اما زن در جواب گفت: "ای امیر برای چه مسجد ساختهای؟" گفت :"برای رضای خدا." زن گفت : "من هم امید به رضای خدا و ثواب او دارم".
این مسجد همچون دیگر آثار تاریخی شهر شیراز، در جریان زلزلهها و دیگر فجایع طبیعی، بارها دچار آسیب شده اما هر بار و در دورهای از نو بازسازی شده و به همین خاطر تاریخهای متعددی در فهرست مرمتهایش قرار دارد. در حقیقت، جز شبستان اصلی، از باقی قسمتهای ساخته شده در عصر عمروبن لیث اثری برجا نماده و تاریخ بنای هیچ یک از قسمتها قدیمیتر از قرن یازدهم هجری قمری نیست.
مسجد عتیق شیراز شش دروازه دارد: دو دروازه در سمت شرق و دو دروازه در سمت غربی، یکی در سمت جنوب و یکی در سمت شمال. مهمترین ورودی در سمت شمال قرار دارد که به خاطر ذکر نام دوازده امام شیعه(ع) روی چهار کاشی آن، دوازده امامی نام دارد. دیگر ویژگی جالب توجه این ورودی، مقرنس با شکوه و کتیبه بلندی بر روی کاشیهای معرق در زیر پیشتاق آن است. کتیبه که تاریخ 1030 ه.ق را بر خود داشته به تعمیرات و بازسازی بنای مسجد به هزینه امام قلیخان، حاکم فارس در عصر شاه عباس صفوی، اشاره دارد.
در پس ورودی مسجد، یک هشتی با سقف زیبای تویزه داری که با گل اخرایی رنگ آراسته شده است و سپس صحن مرکزی مسجد قرار دارد. پیرامون این صحن که 75 متر طول و 55 متر عرض دارد و در مسیر شمالی - جنوبی گسترش یافته، بناهای مسجد قرار گرفتهاند. صحن با قلوه سنگ فرش شده و دارای سه حوض کوچک است. حوض مرکزی هشت گوش و دو حوض دیگر که دوازده ضلعی هستند.
مسجد دارای سه ایوان است که ایوان شمالی آن تزئینات بیشتری دارد. این ایوان که مشهور به "طاق مروارید" است با مقرنس آجری تزئین شده و دو منار کوتاه در بالای آن قرار دارند. در لبه بالایی طاق، کتیبهای نصب شده که آیاتی از قرآن مجید به دو خط نسخ و ثلث روی آن درج شده است.
در سمت شرقی ایوان شمالی یک شبستان تازه ساز قرار دارد که ابعاد آن 30 در 17 متر است. سقف آن بر ستونهای باریک قرار گرفته و با کاشیکاریهای زیبا تزئین شده است. در جلوی ضلع شمالی این شبستان، تراس بزرگ مشرفی به یک محراب سنگی وجود دارد. بخش غربی مسجد رواقی دارد که با یک راهروی بلند به دروازه ورودی و بازار مجاور متصل میشود.
ایوان جنوبی مسجد که تقریبا ویران شده، به شبستانی با تراسها در دو سوی آن منتهی میشود. دیوار پشتی شبستان محرابی دارد که با مقرنس مزین به کاشیهای آبی آراسته شده است. در دو سوی محراب دو ستون سنگی با تنههای مارپیچ - مشخصه دوره زندیه - قرار دارد. پشت محراب منبری چوبی با سیزده پله مستقر است.
اما مهمترین عنصر مسجد جامع عتیق شیراز، ساختمانی است که به "خداخانه" شهرت دارد. این بنای منفرد در وسط حیاط مسجد در سال 751 ه.ق به دستور شاه شیخ ابواسحاق اینجو ساخته شد. به روایت دیگری، اتاقی که قرآنها در آن نگهداری میشد از پیش وجود داشت و شیخ اینجو تنها آن را توسعه داد.
حافظ، شاعر بلندآوازه ایرانی، برای مدتی سرپرستی خداخانه را بر عهده داشت؛ یعنی مکانی که در آن روزگار شماری از ارزشمندترین نسخ خطی قرآن در آن نگهداری میشد. ابعاد این بنا 12 در 10 متر است و شامل یک اتاق مرکزی به ابعاد 8 در 6 متر است که رواقی با تاقهای قوسی با عرض 2 متر اطراف آن قرار دارد. در چهار گوشه بنا ، برجکهای کوتاه استوانهای قرار دارد که این بنا را شبیه خانه خدا در مکه مکرمه کرده است. خداخانه همچنین بسیار شبیه آرامگاه شیخ یوسف سروستانی است. بنا از بلوکهای سنگی چهارگوش ساخته شده و به شدت تحت تاثیر سنتهای معماری عصر ساسانی است. کتیبه ثلث پیرامون بخش بالایی بنا با حروف سنگی کار شده و فاصل خالی آن با کاشیهای فیروزهای پر شده است. این کتیبه در نوع خود بینظیر است و همانند آن درایران وجود ندارد.
در قرن هشتم، ابن بطوطه در سفرنامه خود مسجد عتیق شیراز را "یکی از وسیعترین و زیباترین مساجد جهان" توصیف کرده و مقدسی، جهانگردی که در چهار قرن پیش از ابن بطوطه شاهد این مسجد بوده در وصفاش نوشته است: "در هفت اقلیم نظیر آن یافت نمیشود."
انتهای پیام/