سرویس مد و لباس هنرآنلاین: زنان ایرانی در اقوام گوناگون سرپوش‌های مختلفی دارند که با توجه به فرهنگ، شرایط اقلیمی و امکانات موجود در منطقه به وجود آمده است. یکی از روسری‌هایی که تقریبا در تمام ایران شناخته شده است و در مناطق مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد به نام روسری کلاقه‌ای شناخته می‌شود. این نام به دلیل استفاده از چاپ کلاقه‌ای یا باتیک به این روسری اطلاق می‌شود. روسری کلاقه‌ای بستری وسیع از طرح و رنگ است و تنوع رنگی آن یکی از عوامل محبوبیت آن در جوامع شهری است. حتما به یاد دارید که چند سال قبل موج استفاده از این روسری در میان زنان تهرانی رواج یافت و بعد مانند هر موج دیگری به فراموشی سپرده شد. اما کلاقه‌ای در میان بعضی اقوام ایرانی از سال‌ها پیش مورد استفاده قرار گرفته و همچنان به عنوان بخشی جدایی ناپذیر از پوشش آنها شناخته می‌شود. اما کلاقه‌ای چیست و از کجا آمده است؟

باتیک واژه‌ای است که به نوعی پارچه تولید شده در کشور‌های جنوب و شرق آسیا اطلاق می‌شود. مردم اندونزی با کشف ماده‌‌ای گیاهی که مانع نفوذ رنگ در الیاف پارچه می‌شد، از آن به عنوان مایعی برای پوشاندن بعضی از قسمت‌های پارچه استفاده کردند تا با رنگ کردن پارچه و بعد برداشتن آن ماده گیاهی، نقوش مورد نظر بدون رنگ و به صورت نگاتیو باقی بماند. این روش با انجام تغییراتی در سراسر دنیا مورد استفاده قرار گرفت و به شیوه‌ای برای طراحی پارچه‌ با نقش‌های دلخواه تبدیل شد. این شیوه چاپ قبل از اسلام از طریق جاده ابریشم و به وسیله تجار آذربایجانی به ایران وارد شد.

هنر باتیک در ایران به کلاقه‌ای شهرت یافت و منطقه‌ی اسکوی آذربایجان شرقی به مهمترین مرکز تولید آن تبدیل شد. امروزه محصولات چاپ کلاقه‌ای شامل انواع روسری، لباس، رومیزی، شال گردن و تابلوهای دیواری هستند که علاوه بر استفاده در شهرهایی مانند کردستان، شیراز و شهرهای شمالی ایران به کشورهای مختلف نیز صادر می‌شوند. در چاپ کلاقه‌ای اسکو، نقش و نگار روی پارچه‌های ابریشمی چاپ می‌شود و نقوش چاپی آن بسیار متنوع‌ است و رنگ‌آمیزی مختلفی دارد.

برای این کار از پارچه ابریشمی یا دیگر پارچه‌های نازک و ظریف استفاده می‌شود و چاپ و رنگرزی غیر مستقیم طرح‌ها و نقش‌ها به وسیله مهر و ماده مقاوم روی آنها انجام می‌شود. در گذشته از وسایل ابتدایی و ساده مانند انواع مهرها و قالب‌ها برای ایجاد تزیینات باتیک روی پارچه استفاده می‌شد، اما در حال حاضر در ایران با استفاده از صمغ، موم، پارافین و پیه به جای ماده مقاوم، طرح‌های متنوع و پیچیده‌ای روی پارچه نقش می‌بندد.

چاپ کلاقه‌ای شیوه‌های مختلفی مانند چاپ مهری، چاپ بدون مهر (تار عنکبوتی یا ترک و موم، گره خورد یا پیچان، کوک زدن و نقاشی) و روش‌های تلفیقی دارد. اما رایج‌ترین شیوه آن استفاده از مهر و پوشاندن پارچه با ماده مقاوم و سپس رنگرزی آن است.

اگرچه مانند بسیاری از صنایع دستی ایران این محصول هم با مشکلات زیادی مواجه شده است. اصلی‌ترین دغدغه شاغلین این بخش مربوط به واردات نخ ابریشم است. کمبود پارچه ابریشمی باعث گران شدن آن و در نهایت استفاده از پارچه‌هایی با الیاف مصنوعی می‌شود. علاوه بر آن در سال‌های اخیر به دلیل مشکلات مالی تعداد کارگاه‌های رنگرزی در شهرستان اسکو به شدت کاهش داشته است.

با توجه به اینکه قبلا رنگ‌های مورد استفاده به صورت طبیعی و از مواد گیاهی تهیه می‌شد تولیدات و اجناس ساخته شده از نظر بافت و رنگ کیفیت بهتری نسبت به محصولات جدیدتر داشت. اما مانند تعداد زیادی از محصولات صنایع دستی، بزرگترین تهدید برای کلاقه‌ای تولید ماشینی آن با قیمت‌های پایین‌تر است که باعث از دست رفتن خریداران محصول با کیفیت و دست ساز شده و به مرور زمان صنعت ماشینی جای این هنر اصیل و سنتی را می‌گیرد.

انتهای پیام/