این گفتوگو به بهانه انتشار رمان"حلزونهای پسر" احمد آرام انجام شده است. آرام در این گفتوگو گفته:"من نمی خواهم این تصور در خواننده آثارم ایجاد شود که همیشه از من انتظار خواندن آثار بومی داشته باشد: همان طور که اشاره کردم، اصولااز محدویت یا متکی بودن به یک ژانر خاص ادبی بیزارم و میگذارم همه چیز به شکل طبیعی اتفاق بیفتد." او همچنین درباره چوبک میگوید:" من صادق چوبک را نخستین کسی میدانم که از همان ابتدا "بومی گرایی" را به نحو شایستهای نهادینه کرد." در زیر مشروح این گفتوگو را میتوانید بخوانید...
شما در داستان نویسی مسیر مشخصی را دنبال میکنید. با توجه به آثاری که تاکنون نوشته اید، فکر می کنید تا اینجای راه را درست آمده اید؟
این مسیر را من انتخاب نکردم، بلکه توسط عواملی که همیشه برایم رازگونه بوده اند، انتخاب شدم. از همان ابتدای کار، هر نویسنده یی توسط عواملی انتخاب می شود یا بهتر است بگویم این عوامل، آگاهانه یا ناخودآگاه، در هر نویسنده یی وجود دارند که البته بستگی دارد به تفسیر هر کس از این عوامل با توجه به درک و توانش. در انتخاب چنین مسیری یک معمای پنهان وجود دارد که هیچگاه علاقه نداشته ام آن را گره گشایی کنم. می خواهم تا ابد به شکل یک راز بماند و من را به جلو ببرد. نخستین داستانم با نام "انعکاس" که در 18سالگی چاپ کردم، ساختاری پیچیده داشت که بعدها فهمیدم به آن می گویند "جریان سیال ذهن". درواقع همیشه درگیر این مساله بودم که باید چیزی بنویسم متفاوت. به همین دلیل در 16 سالگی، صادق هدایت و ساموئل بکت برایم دست نایافتنی شدند، هنوز هم هستند البته. احساس می کردم آثاری می توانند آرامم کنند که برای رسیدن به آنها باید تلاش مضاعف کنم. از همین رو یک لذت نوشتاری خاصی در من پیدا شد. حالاهم، بدون تعارف، فقط آثار پیچیده است که سر ذوقم می آورد و خوشحالم که در این مسیر توانسته ام خودم را پیدا کنم.
در آثار شما جغرافیای جنوب برجسته است و به نوعی هویت بخش داستان های شما است. این داستان ها نگرش خاصی از اقلیم جنوب و روح مردم آن را ارائه می دهند. شاید جغرافیا اصلی ترین عنصری باشد که از آن برای بومی سازی داستان استفاده می کنید. اصولاجغرافیا و به طور خاص فرهنگ مناطق جنوب را با چه هدفی وارد داستان خود می کنید؟
جغرافیای جنوب فقط متعلق به نویسندگان جنوب نیست، همان طور که زنده یاد غلامحسین ساعدی را هم مجذوب خودش کرد و او داستان های درخشانی خلق کرد. هر کس جنوب را به تناسب فهم خودش وارد داستان هاش می کند. وقتی 40 سال در یک بندر مستعمره کهن زندگی کنی که دریایش پر از قصه و متل باشد، معلوم است که اسیر زبان جادویی آن می شوی. از سویی پیچیدگی روایی متل ها افسونگر است، مدام زمان و مکان درهم می شکنند تا تو از هزارتوها عبور کنی. در رمان "مرده یی که حالش خوب است" از چنین تکنیکی بهره بردم که از شیوه خوانش درست داستان های بومی به من رسیده. داستان ها همچون جغرافیای جنوب ملتهب و گاه عذاب دهنده اند. عذاب دهنده به این دلیل که تو با خیل آدم هایی روبه رو می شوی که دوگونه زیست دارند، هم خشکی نشین اند، هم دریانشین. معلوم است که زندگی این جور آدم ها پر از التهاب و عذاب است. همین آدم ها داستان ها را می سازند، بسیار طبیعی و جذاب. این جور آدم ها وقتی وارد داستان می شوند، رازها، دغدغه ها و حتی جادوی زبان را وارد فضا می کنند و درنهایت به شخصیتی تبدیل می شوند که به داستان قوام می بخشند. عناصر بومی البته بنا به سلیقه خودم انتخاب می شوند و در مسیر روایت اندک اندک تغییر می کنند. نمی گذارم عناصر بومی به همان شکل وارد شوند، باید طی روندی هوشمندانه، نو و مدرن شوند تا برسند به آن حالت اگزیستانسیال و فراتر از "بومی گرایی" به پیش روند.
غیر از جغرافیا چه عناصر دیگری را جهت خلق داستان بومی به کار می برید؟
من صادق چوبک را نخستین کسی می دانم که از همان ابتدا "بومی گرایی" را به نحو شایسته یی نهادینه کرد، یعنی "تخیل" در ماجراها و متل های بومی "مایه دار" شد. از همین رو ادامه دهندگان راهش در مسیر درست قرار گرفتند. او برای چنین فضاهایی زبانی خلق کرد که پتانسیل و کارایی فوق العاده یی داشت. شما به گزینش دایره واژگان بومی اش توجه کنید. او در هر فضایی از داستان هایش یک چیدمان زبانی قدرتمند می آفریند: در "تنگسیر"، زبان مدام گرد نوعی "ناآرامی" ذاتی می چرخد چراکه پیرنگ داستان خواهان چنین زبان داغ و ملتهبی است. در داستان های "عنتری که لوتی اش مرده بود" یا "چرا دریا توفانی شد"، دقت کنید که چگونه زبان وارد کارکردی می شود که با کارکرد زبان در رمان "سنگ صبور" بسیار متفاوت است. این تفاوت از کجا آمده؟ معلوم است که چوبک در چیدمان جزییات، مرتب کردن و به سامان رساندن ساختار داستان وسواس زیادی نشان داده است. در نوجوانی و جوانی، چوبک الگوی من بود تا جغرافیا را از طریق زبانی روایی بهتر بشناسم. اما شما وقتی اشاره می کنید به "داستان بومی"، ناخودآگاه آدم با یک تعریف روبه رو می شود که اثر را وارد محدودیت و متکی به نوعی قانونمندی خاص می کند. من نویسنده یی بومی نیستم، حالاگیرم به کمک نشانه های اقلیمی فضاسازی کرده باشم که این نوعی کنجکاوی است که تجربه اش می کنم و با آن آثارم را خلق می کنم.
البته بومی گرایی چیز بدی نیست...
معلوم است که چیز بدی نیست، اما من نمی خواهم این تصور در خواننده آثارم ایجاد شود که همیشه از من انتظار خواندن آثار بومی داشته باشد: همان طور که اشاره کردم، اصولااز محدویت یا متکی بودن به یک ژانر خاص ادبی بیزارم و می گذارم همه چیز به شکل طبیعی اتفاق بیفتد.
در به کارگیری چنین ظرافتی آیا از آثار نویسندگان مطرح جهانی هم بهره برده اید؟
در دهه 40، مترجم های انگشت شماری بودند که متون باارزشی از نویسندگان مطرح جهانی ترجمه می کردند. به همین جهت، چهره هایی مانند جان اشتاین بک، ارسکین کالدول، ارنست همینگوی، ویلیام فاکنر و چند نویسنده روسی باب شدند. من از ابتدا شیفته رمان "خوشه های خشم" اشتاین بک بودم. او هم نویسنده بسیار دقیقی بود، به ویژه در توصیف هایش: داستان هایش پر از ماجراهای خارق العاده یی بودند که خواننده را مجبور می کردند با شخصیت هایش همذات پنداری کند. در همان سال ها، نخستین بار دریافتم که توصیف و ضرباهنگ در داستان چگونه می تواند به یک ساختار منسجم برسد. به مرور زمان و با گذر از ویلیام فاکنر، بورخس و دیگران انگیزه من برای نوشتن بیشتر و بیشتر شد.
از کارکرد زبان در آثار چوبک لذت میبردید؟
در نوجوانی شیفته آثار چوبک بودم، به دلیل ساختار منسجم و چشم انداز غنی داستان هایش. همان گونه که پیش تر گفتم، زبان و دیدگاه چوبک بسیار جذاب و تاثیرگذار بود، مخصوصا تاکید بی وقفه شیوه تازه نویسندگی اش بر سرشت زبانی داستانها. شگردهای جدید او در فضاسازی و توجه به قدرت بصری داستان، در زمان خودش یک ایده جدید و مدرن محسوب میشد: آنقدر تصاویر ملموس و باورپذیر بودند که خواننده اسیر تصویرسازی سرشار از خلاقیتش می شد. در آن سن وسال که بودم، در دهه 40، داستان های کوتاه احمد محمود هم بسیار کارساز بودند: خیل آدم های عصیان زده و عصبی او در سرتاسر داستان هایش و توجه خارق العاده اش به شخصیت سازی، از امتیازهای مهم او به حساب می آمدند.
برخی خوانندگان آثار شما می گویند که نمی توانند به سادگی با فضای کارهای شما و زبان داستانی تان ارتباط برقرار کنند. چنین چیزی را قبول دارید؟ البته شاید این عده اصولاآثار ادبی را در چارچوب خودش و با استانداردهای خودش نمی سنجند. شما می خواهید دست خواننده تان را باز بگذارید تا خودشان رخدادهای پراکنده و گفتارهای درونی شخصیت ها را تجربه کنند و ساختار داستان با مشارکت آنها شکل بگیرد. به نظرم می خواهید فاصله میان او و داستان را از میان بردارید، ولی شاید همین کار شما باعث می شود انتظار گروهی از مخاطبان از یک رمان ساده برآورده نشود. درعین حال شاهدیم که خوانندگان آثار پرفروش هم سراغ کارهایتان می آیند. کمی گیج کننده است. شما از این منظر آثارتان را چطور ارزیابی می کنید؟
فقط بحث داستان های من نیست: این جماعت شاید با بورخس، کورتاسار یا مارکز هم مشکل داشته باشند. برای فهم یک اثر باید تلاش کرد. متاسفانه قشر جوان ما (البته همه شان نه) آسان پسند شده اند . نمی خواهند سهمی در بازپروری یک داستان داشته باشند. آثاری که سهم خواننده را در خلق دوباره داستان نادیده بگیرند، یعنی اینکه به خواننده شان اعتماد ندارند. من نویسنده یی هستم که به خواننده ام اعتماد دارم و می دانم همه چیز را خوب درک می کند، به همین دلیل اغلب با کسانی روبه رو شده ام که خواننده حرفه یی نبوده اند، اما به دلیل کنجکاوی و به شکل غریزی با کتاب درگیر شده اند و به فهم عمیقی رسیده اند. گاهی از زوایای مختلف مسائلی را در کارهای من در کانون توجه قرار می دهند که برای خودم حیرت انگیز است و چه بسا که من را به فکر وامی دارد. متن اگر خواننده اش را درگیر نکند، به تاریخ مصرف می رسد. هنوز بعضی از کارهای قدیمی من نقد و بررسی می شوند: هنوز حضور دارند و این خیلی خوب است. آنهایی که نمی توانند ارتباط برقرار کنند تربیت شده ژانرهای آسان پسندند و هرگز توان خود را به کار نمی برند تا ژرف اندیش باشند و از طریق کنش پیچیده رمان رمزگشایی کنند. به هرصورت، در این روند، همه گونه سلیقه ادبی وجود دارد. من کسی را مجبور نمی کنم تا به آثارم نزدیک شود، اما مطمئنم که هر اثری در موقعیت مناسب، خواننده خودش را پیدا می کند. "بوف کور" هنوز خوانده می شود و دلیل بقای آن همان کنش پیچیده یی است که خواننده کنجکاو را وامی دارد به رمزگشایی.
برویم سراغ رمان "حلزون های پسر". چرا اسمش شد "حلزون های پسر"؟
واقعیتش این است که من در مراحل مختلفی که رمانم را می نویسم سعی می کنم به این مساله به طور جدی فکر کنم که این نوزادی که قرار است از طریق سزارین به دنیا بیاید با چه اسمی دیده شود بهتر است. همیشه عنوان کتاب برایم مهم بوده. خواننده، جدا از اسم نویسنده، گاه از راه عنوان کتاب جذب رمان می شود. پس باید اسمی را برگزینم که از کلیت رمان جدا نیفتاده باشد و مانند یک نشانه کارساز، خواننده را به درون رمان بکشد: درواقع، برای من تعلیق داستان از عنوان کتاب شروع می شود. به همین دلیل همیشه سعی می کنم در نام کتاب هایم یک راز وجود داشته باشد. "مهیار" و "بمبوتی" اینک پس از پشت سرگذاشتن آن همه ماجرا تبدیل شده اند به دو حلزون پیر، که از بد روزگار هنوز پسر مانده اند. خواننده آگاه در روند خوانش رمان به آن خواهد رسید.
نوشتن این کار چقدر زمان برد؟
سه، چهار سالم که بود، از مادربزرگم موضوعاتی را می شنیدم که هنوز با آنها زندگی می کنم: از جمله پیرنگ همین رمان و چیزهای عجیب و غریب به نحو عجیبی در ذهنم ماندگار می شدند: اینکه دو نفر برای تصاحب یک دختر مجبور باشند وارد نوعی سنت، مانند "ذکر دشنه ها" بشوند. البته این قضیه به ندرت اتفاق می افتاد، اما برای من خمیرمایه مناسبی بود تا از درون آن به یک ماجرای دراماتیک برسم. همین طور هم شد. یک روز متوجه شدم که این سنت دارد خودش را به من می رساند. دست به کار شدم و به گمانم دو سال در پیچ وخم آن دست وپا زدم.
می گویند "حلزون های پسر" بهترین کتاب احمد آرام است. به نظرم اینکه آخرین کتاب یک نویسنده بهترین کارش باشد امتیاز بزرگی است. خودتان چه فکر می کنید؟ آیا نسبت به کارهای قبلی تان جهشی احساس می کنید؟
خوشحالم که این را می شنوم. البته که هر نویسنده ی کوشش می کند آخرین اثرش همراه با سرزندگی، دقت و خلاقیت باشد. من هم سعی می کنم به روز باشم و پابه پای ادبیات معاصر جلو بروم، حالاتا چه اندازه موفق شده ام برمی گردد به مخاطبان این رمان.
چقدر خوب که در چنین فضایی داستانی با مضمون رمانتیک هم نوشتید. به نوعی، ماجراپردازی رمانتیک را در دل مسائل سیاسی و اجتماعی اجرا کرده اید. اگرچه در این رمان، عشق مسیر خود را می رود و قربانی مسائل دیگر نمی شود.
چون دوست نداشتم رمان یک اثر صرفا سیاسی باشد. اگر اشاره یی ضمنی به مقطعی از تاریخ سیاسی کشور می شود به این دلیل است که ما نمی توانیم نسبت به بعضی مسائل سیاسی بی تفاوت باشیم و چه بخواهیم و چه نخواهیم این گونه رویدادها یک سایه همیشگی دارند که لاجرم باید حضورشان را جدی گرفت، اما این به آن معنا نیست که همه رویدادهای رمان تحت تاثیر اتفاقات سیاسی قرار گیرند. دغدغه من پرداختن به عشقی بود که باورهای غلط سنتی سعی در کشتن آن دارند. عشق، اگر خوب فهمیده شود، صادقانه ترین احساس بشر برای فهم زندگی اجتماعی است. در جهان تراژدی، عشق پایان نمی گیرد و هوشمندترین نویسنده کسی است که این مقوله را از درون مورد توجه قرار دهد. من کوشش کردم این اتفاق بیفتد و نگذارم رخدادهای دیگر عشق را به سایه برانند.
انگار به عمد روایت های تودرتو در داستان به کار گرفته اید تا از تک گویی یک راوی خاص بگریزید. به همه شخصیت ها اجازه می دهید ناگفته های چندین ساله شان را بگویند. درست است؟ گاهی هم به نظر می رسد در این کار زیاده روی شده. آیا همه این راوی ها برای شکل دادن به ساختار رمان تان لازم بودند؟
نمی دانم زیاده روی شده یا نه، این را حس خواننده باید جواب بدهد. اما بگذارید به شما بگویم وقتی یک موضوع بطور طبیعی پیچیده می شود، زمان و مکان تحت تاثیر چنین عملی تکه تکه می شود. فضا پر می شود از پازل های سرگردانی که هر کدام با زبان خودشان می خواهند با مخاطب ارتباط برقرار کنند. این زبان سویه های مختلف دارد چراکه می خواهد به "کنش و توصیف" برسد: از همین رو است که صداهای مختلف وارد رمان می شوند. در اینجا تعمدی در کار نبوده، اما در جایی دیگر از رمان چنین اتفاقی می افتد. این صداها طی روند نوشتاری به طور طبیعی در رمان پیدا شده اند. از اینها گذشته، ما دو راوی اصلی داریم: یکی "مهیار" راوی اول شخص و دیگری "راوی دوم شخص مداخله گر" که همان "الف. آ" است. اما سومین راوی که "بمبوتی" است، از طریق منطق رمان پیدایش می شود که می خواهد یک جورهایی پایان بدهد به بخش هایی از یک تعلیق، بخش هایی که رمزگشایی می شوند تا آن زیبا شناسی ساختاری به نتیجه برسد. "بمبوتی" مانند بازیگران نمایش های تراژدی، یک راوی "کمکی" است. حالابگذریم که خرده روایت هایی هم وارد می شوند، از صدای آدم ها گرفته تا صدای اشیا. برای مثال، آن نامه کذایی، با حضور رازآمیزش، شانه به شانه دشنه ها حرکت می کند و گاهی با صدای دشنه ها قاطی می شود، اما هرگز رازش گره گشایی نمی شود، صاحب این نامه در پرده یی از ابهام می ماند و همین مساله رمان را نگه می دارد تا "مصرفی" نشود. رمان این "راز" را برملانمی کند. هر اثری باید یک "راز" ناگشوده داشته باشد. صدای "رازیانه" و "حُبابه" که عشق پیرامون شان می چرخد، مانند "نشانه"هایی در پستوی رمان پنهان مانده اند و مجال نمی یابند تا دردشان را روایت کنند. این را می توانم بگویم تعمدی است. دلیلش جنس صدای زنانه است، جنسی پر از درد که هرچه تلاش می کند نمی تواند چیزی را مانند دیگران روایت کند، یعنی سنت ها است که نمی گذارد صدایشان شنیده شود.
نمی ترسید که استفاده از راوی های متعدد داستان را پیچیده کند و کار برای خوانندگان تان سخت شود؟
جسارت لازمه نویسندگی است، مخصوصا نویسنده یی که بخواهد مدام تجربه کند تا با هر تجربه یی به خلاقیت تازه یی دست یابد. نویسندگان فاقد جسارت فقط خودشان را تکرار می کنند. تکرار یعنی مرگ زودرس. از اینها گذشته، همیشه به یاد داشته باشید هرچه جامعه پیچیده تر شود، برای تبیین آن جامعه، خود به خود، زبانی پیچیده خلق می شود. هر جامعه پیچیده یی هزارتو خلق می کند. انسان معاصر مانند مانیتور در این هزارتوها سرگردان است.
این گفتوگو توسط احمد پور امینی به بهانه انتشار رمان"حلزونهای پسر" در روزنامه امروز اعتماد منتشر شده است.
انتهای پیام/