سرویس معماری هنرآنلاین: شاید ادعای تقلید غربی‌ها از فرهنگ ایرانی و اسلامی در حد ادعاهای رایج کار ساده‌ای باشد، اما این‌گونه مسائل هیچ‌گاه در هیچ محکمه‌ای بررسی نشده و کسی نمی‌تواند درستی یا نادرستی آنها را تایید کند، اما برای اولین بار مجله "سانفرانسیسکو کرونیکل" در یکی از آخرین شماره‌های خود ضمن معرفی چند ساختمان مهم که با الگوبرداری از شیوه معماری اسلامی رایج در ایران ساخته شده‌اند بر این ادعا صحه گذاشت که معماری ایران به قلب آمریکا هم رفته است. این مقاله توسط "جاناتان کوریل" نوشته شده و در ایران به دست اساتید گرامی، سعید عبادزاده مصدق و مریم صداقتی ترجمه شده است.

جرقه‌ای بی‌سابقه

مینورو یاماساکی، مهندس معمار آمریکایی در سال 1961، یک سال پیش از طراحی برج‌های دوقلو مرکز تجارت جهانی، طرحی بسیار کوچک‌تر را که تاثیر فراوانی بر نمای آفرینش جدید او در شهر نیویورک گذاشت به پایان رسانید.

این طرح 6 هزار مایل آن طرف‌تر، در عربستان سعودی قرار داشت که او در دهه بعد بارها از آن دیدن کرد. ظاهر مرکز تجارت جهانی به روشنی نشان می‌دهد که یاماساکی، وجوهی از طراحی اسلامی را در برج‌های دو قلو به کار برده است. این الگوبرداری بیش از هر کجا در پایه‌های دو برج به چشم می‌خورد که با قوس‌هایی نوک تیز مانند آنچه در مساجد و سجاده‌ها وجود دارد احاطه شده است. بنابر گفته لوری کر، مهندس معماری که آثار یاماساکی را مورد مطالعه قرار داده است، محوطه مقابل برج‌ها نسخه‌ای از صحن‌های امکان مسلمانان مقدس به شمار می‌رود.

شخص یاماساکی نیز محوطه مرکز تجارت جهانی را که مانند این اماکن مقدس شبیه به فواره‌ای گرد با نقاطی برای نشستن است این گونه توضیف می‌نماید: " مانند بیابان، این محل، حیاطی صاف است تا مردم بتوانند چند دقیقه‌ای را به منظور کاهش از فشارها و یکنواختی‌های یک روز عادی کاری در آن بگذرانند." به مدت 29 سال - از زمانی که نخستین برج مرکز تجارت جهانی در سال 1972 به پایان رسید تا 11 سپتامبر 2001 که دو هواپیمای ربوده شده این دو ساختمان را با خاک یکسان کردند - آگاهی عمومی کمی نسبت به این نکته وجود داشت که بلندترین و قابل رویت‌ترین برجهای نیویورک نشان‌دهنده علاقه یاماساکی به معماری اسلامی بودند.

این ارتباط در هیچ لوحی نگاشته نشد. هیچ ادبیاتی آن را نستود. خود یاماساکی هم آن را اعلام نکرد، هرچند که در کتابی با عنوان "حیاتی در معماری" که زندگی‌نامه شخصی وی است، یاماساکی تمجید خود را از قوس‌های اسلامی بیان کرده و تصاویری را از طرح‌های مهمش به ثبت رسانده بود. در کنار این‌ها کتاب حاوی عکس‌هایی از عمارت‌های مذهبی مسلمانان بود که راهنمای تاثیر مستقیم وی از آن بود.

هر چند ممکن است مرکز تجارت جهانی برجسته‌ترین نمونه از معماری تحت تاثیر اسلام در ایالات متحده بوده باشد، با این وجود نمونه‌های شایان ذکر دیگری نیز در همه شهرهای بزرگ آمریکایی وجود دارند.

تئاتر آلکازار در سانفرانسیسکو تقریبا یک بنای پر زرق و برق با معماری اسلامی به شمار می‌رود. این در حالی است که اساتید معماری معتقدند که مارین کاونتی سیویک سنتر سان رافائل با گنبد آبی رنگ مسجد مانند و آنتن برجی آن که یادآور گلدسته‌ها است که قریحه ایرانی و اسلامی را به نمایش می‌گذارد.

فرانک لوید رایت، صاحب نام‌ترین مهندس معمار آمریکا بنای نامبرده را در اواخر دهه 1950 پس از سفری به بغداد جهت انجام ماموریتی به دستور فرمانروای عراق شاه فیصل دوم طراحی نمود. رایت که از ایران نیز دیدن کرد به معماری اسلامی علاقه‌ای دیرینه داشت و زیبایی‌شناسی ایرانی را عمیقا تحسین می‌کرد. علاقه او پنهان نبود، اما 40 سال پس از مرگ رایت این تمایل در خاطرات جمع‌آوری شده از وی توسط ایالات متحده به چشم نمی‌خورد.

تاریخ کشف یک قریحه

در حقیقت تاریخ معماری تاثیر گرفته از معماری اسلامی در ایالات متحده سال‌ها است که به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته است. آغاز آن اگر از معماری مغرب (ثلفیقی از معاری اسلامی و اسپانیایی) چشم‌پوشی کنیم دست کم به اواخر قرن 19 میلادی باز می‌گردد. بناهای مغربی پیش از قرن 18 در ایالات متحده وجود داشتند و در آغاز توسط شهروندان اسپانیایی که به دلیل سال‌ها حکومت اسلام بر آنها معماریشان از این مذهب تاثیر پذیرفته بود وارد جنوب غرب این کشور شدند. ساختمان‌های جنوب غرب کشور اغلب با خشت، آجری که در نور خورشید خشک شده بود ساخته می‌شدند.

مینا معرفت، مهندس نخبه معماری که مدیریت برنامه شهرهای اسلامی آن را بر عهده دارد و تاکنون در دانشگاه‌های ام آی تی، جان هاپکینز و وسلیان تدریس کرده است می‌گوید: "معماری آمریکایی تاثیر گرفته از معماری اسلامی، پیشینه‌ای بسیار قدیمی‌تر از ساخت مرکز تجارت جهانی دارد."

پیشینه آن به زمانی باز می‌گردد که در نیو مکزیکو، تگزاس و کالیفرنیا شاهد معماری اصیل خشتی بودیم. این معماری به طور مستقیم متعلق به مسلمانان اسپانیایی مقیم اسپانیا است. خانه‌های بومی جنوب غرب تقریبا با خانه‌های خاورمیانه و دنیای اسلام یکسان بودند."

معماری اسلامی به روشنی ریشه در آداب اسلامی دارد، اما خود واژه، آن گونه که در غرب استفاده می‌شود به سبکی از بنا و طراحی اشاره دارد که از بار مذهبی برخوردار نیست. یاماساکی، رایت و مهندسان معمار دیگر به سادگی به رسم داد و ستدی بین فرهنگی مشغول شدند که طبق آن معماران برای الهام گرفتن به رسوم شکل گرفته در کشورهای دیگر رجوع می‌کنند.

معماران دنیای اسلام نیز به این کار مبادرت می‌ورزند و نمونه آن را در قدیمی‌ترین نمونه بازمانده از معماری اسلامی، گنبد سنگی در اورشلیم می‌بینیم.

قوس‌های ایرانی در غرب

معماری ایالات متحده در دهه 1950 و اوایل دهه 1960 از برکت وجود افرادی همچون رایت، یاماساکی و ادوارد دورل استون که پس از جنگ جهانی دوم نه تنها به شرق نظر انداختند بلکه برای کار راهی سفر به آن نیز شدند شاهد موج دیگری از تاثیرات اسلامی بود. بنا بر گفته کر، استون در سال 1953 به هند سفر کرد و با الهام از تاج محل سفارت ایالات متحده را در دهلی نو بنا کرد. استون پس از بازگشت به ایالات متحده تاثیرات معماری مغول و اسلامی را در تمام ساختمان‌هایش به کار گرفت. وی از دایره کلمبوس 2 در نیویورک با مجموعه‌ای از قوس‌های منحنی و مرکز کندی واشنگتن یاد می‌کند که ستون‌بندی آن قصیده‌ای از معماری اسلامی به شمار می‌رود.

یاماساکی نیز به دهلی نو سفر کرد و و غرفه ایالات متحده را در نمایشگاه جهانی کشاورزی سال 1959 طراحی نمود. (کر هنگام پژوهش در زمینه آثار یاماساکی و استون متوجه شد که وزارت امور خارجه ایالات متحده از سال 1953 مهندسان معمار آمریکایی را به منظور "مطالعه جدی" فرهنگ و معماری کشورهای میزبان به انجام فعالیت‌هایی با سرمایه‌گذاری ایالات متحده در خارج از کشور تشویق می‌کرده است.)

غرفه یاماساکی که تصویر آن در کتاب او به نام "حیاتی در معماری" آمده است دارای گنبدهایی شبیه به گنبدهای مساجد بود که بر فراز مسیرهای پیاده افراشته شده بودند. کارهای بعدی یاماساکی در عربستان سعودی که شامل ساخت ترمینال فرودگاه ظهران در سال 1961 و ساختمان اصلی آژانس پول عربستان سعودی در ریاض در سال 1982 بودند عشق او را به معماری اسلامی استحکام بخشیدند.

دولت سعودی آنچنان به برداشت یاماساکی از قوس‌های اسلامی علاقه‌مند شد که نام آن را قوس‌های یاماساکی گذاشت و از آن در طرح‌های دیگر خود از جمله دانشگاه نفت و مواد معدنی شاه فهد در ظهران استفاده کرد. دولت این کشور همچنین تصویر ترمینال یاماساکی را در ظهران بر روی یکی از اسکناس‌های خود چاپ نمود.

به گفته ناصر رباط، استاد معماری اسلامی آغاخان در ام آی تی، تاریخ معماری اسلامی همیشه در دل ایالات متحده باقی خواهد ماند. او می‌گوید حتی در دوران جنگ‌های صلیبی، اروپائیانی که به سرزمین مقدس سفر کردند توسط آنچه در مصر و سوریه و کشورهای دیگر دیدند دگرگون شدند. شاید معماری گوتیک نیز توسط جنگجویانی پایه‌ریزی شده باشد که از خاورمیانه بازگشتند و دانش ریاضی و معماری را که در آن محل آموخته بودند به کار گرفتند. عکس این جریان نیز صادق است. مهندسان معمار کشورهای اسلامی به وسیله آنچه درباره کشورهای غیر مسلمان می‌خوانند یا می‌بینند تحت تاثیر قرار می‌گیرند.

رباط می‌گوید: "فرهنگ‌ها همواره چه هنگام صلح و چه در زمان جنگ با یک دیگر مواجه و ادغام شده‌اند. در گذشته مردم، جهان را متشکل از فرهنگ‌های ناب و مستقل می‌دانستند که هر کدام زبان‌های خوراکی، دیداری، ادبی و معماری خود را دارا بودند. اما هم اکنون تعدادی از ما منش چند فرهنگی را که در آن اعتقادی به خلوص و محدودیت توسعه فرهنگی وجود ندارد تایید می‌کنیم. ... تاثیر، مداوم و دو سویه است و هیچ‌گاه باز نمی‌ایستد."

انتهای پیام/