سرویس تجسمی هنرآنلاین // از زمانی که زندگیِ جدید نظم جهانِ سنّتی را دگرگون ساخت و نیاز به نهادهای جدید را ایجاد کرد و خواهان دگرگونی نهادهای قدیم شد تا با آن سازگار باشند، هنر سنّتی در مسیر زوال قرار گرفت؛ چرا که دیگر متناسب با جامعه جدید نبود. "خوشنویسی" نیز در مقام هنر سنّتی چنین مسیری را طی کرده است. راه نجات هنرهای سنّتی دگردیسی آن هاست تا معاصریت پیدا کنند؛ یعنی به نوعی با انسان و جامعة جدید همدم و همراه شوند، و البته راه نجات دیگر، بازگرداندن جامعه و جهان به نظم قدیم است که ناممکن می نماید.
اما چگونه می توان به خوشنویسی معاصریت بخشید؟ آیا اساساً خوشنویسی چنین قابلیتی را در خود دارد؟ برای پاسخ روشن به این پرسش ها هم باید سرشت جهان جدید و نیازها و نهادهایش را شناخت هم به خوبی با خوشنویسی آشنا بود، اما خلق و ابداع در عالم هنر معمولاً با تأمل نظری پیشین به دست نمی آید.
انسانی که در نظم جدید زندگی می کند با عناصر جهان خود گلاویز می شود و از آن چیزی مناسب برای دردهای خویش بر میآورد و اگر به راستی روح زمانه را دریافته باشد و مهارت کافی داشته باشد اثرش فراگیر و تأثیرگذار خواهد شد. هنرمند در جهانش زندگی می کند و روح زندگی اگر او را مستعد بیابد سرشار می سازد.
در دهه های اخیر هنرمندان قرار گرفته در مسیر زندگی جدید تجربه هایی با خط و خوشنویسی داشتهاند که بعضاً یکسره در چارچوب خوشنویسی نبوده، اما به نوعی به دگردیسی آن و بقایش در قالب شکلی از هنر جدید مدد رسانده است. این تلاش ها و تجربه ها شکل و شیوه های گوناگونی داشتند و همگی به یکسان کامیاب نبودند و قابلیتهای متفاوتی را در جهت مقاصد خود در خوشنویسی سنّتی یافته بودند. در این جا به دو تجربة شاخص تر اشاره خواهم کرد که به نوعی دو دوره عمده در کار با خط در هنر جدید ایران را نمایندگی می کنند.
تجربه سقاخانه (زنده رودی): خط حضوری برجسته در آثار نقاشان سقاخانه ای و به ویژه آثار زنده رودی یکی از پایه گذاران اصلی این جریان داشته است. به نظر می رسد در وهله یا نظر نخست آنچه هنرمندان سقاخانه در خوشنویسی یافتند تا در آثار نوپردازانه خود به کارگیرند نه یک ویژگی درونی بلکه بیرونی بود.
این وجه بیرونی جنبه هویتی خوشنویسی سنّتی بود. خوشنویسی به لطف قرن ها حضور در فضای جغرافیایی ایران و اسلام تبدیل به نمادی از این جهانِ زندگی شده و حضورش یادآور آن هویت است. زنده رودی با استفادة شاید ناآگاهانه اما هوشمندانه از این ویژگی هویتی توانست آثار هنریاش را که در قالب آثار مدرن پدید می آمدند بومی و از این جهت خاص سازد و هویتی منحصر به فرد برای آن ها فراهم کند.
این هویت فرهنگی-تاریخی هم برای اهالی این فرهنگ و هم برای بیرونیان خوشایند بود. برای اهل این فرهنگ خوشایند بود چرا که اثر مدرنی را می دیدند که با زبان بصری مألوف و آشنایی با آن ها سخن می گفت. این آثار می توانست پلی باشد بین زبان تا حدودی غریب و دیرهضمِ هنر متجدد و زبان آشنای هنر قدیم.
این هنر منقطع از عالم تاریخی ما نبود و از این لحاظ می توانست پیوستگی زبان بصری ما را در عین پویایی اش حفظ کند. امری که مهمترین نیاز ما برای رجوع به مؤلفه های زبان سنّتی در همه عرصه های فرهنگی و هنری است. این هنر برای بیرونیان هم جذاب بود، چرا که در زمانهای ظاهر میشد که زبان تکگوی عقلانیت مدرن سست شده و علاقه به زبانهای پیرامونی قوت گرفته بود. زنده رودی می توانست در زبان هنر مدرن عناصر هویتی جامعه ای پیرامونی را بیان کند و آن زبان را رنگارنگ تر سازد.
در عین اهمیت این جنبه هویتی خوشنویسی، اشتباه است اگر حضور خط در آثار زنده رودی را در همین جنبه خلاصه کنیم. در واقع، در دهه های اخیر بسیار شاهد بوده ایم که این جنبة هویتی نمادهای سنّتی، تحت تأثیر سقاخانه یا مستقل از آن، بسیار مورد استقبال قرار گرفت و از در و دیوار تا مبل و لباس را به نقش خود آلود(!) و در بهترین شکل هنری تزیینی و در وضع معمولش آثاری به غایت مبتذل، بی تناسب و زشت پدید آورد، اما آثار زنده رودی این چنین نبود؛ چرا که او از ویژگی های ذاتی خوشنویسی سنّتی مواد خاصی را منتزع ساخته بود و در پس این انتزاع خوانشی جدید از متنی سنّتی قرار داشت که صبغه ای کاملا فکورانه و انتقادی به این آثار می داد.
پیوند خوشنویسی با جهان سنّتی اش تنها در این نیست که در دل آن پدید آمده و استمرار یافته است. جهان فرهنگی پدیدآورنده خوشنویسی در تار و پود خوشنویسی جای گرفته و نظم و قوانین درونیش را شکل بخشیده است. هم طراحی شکل حروف، هم قوانین ترکیب خط و هم سبک های متنوع خوشنویسی و هم کاربردهای گوناگون آن در رسانه های گوناگون همگی پیوندهای روشنی با آن اندیشه و فرهنگ دارند. هیچ انسان جدیدی الف و بایِ فارسی را چنان شکل نمی دهد که خطاط سنّتی داده بود و هندسات الحروف قدما را اگر هم خوش بدارد به کار نمی گیرد.
قامت ایستادة الف و کشیدگی های ب را با ضرباهنگ عالم سنّتی پیوندی تنگاتنگ است، چنان که شکل پرحجم و چهارگوش نقطه را که نقشی اساسی در تناسبات و شکل سازیهای حروف دارد. به اجمال باید گفت که زنده رودی باز هم شاید ناآگاهانه این پیوندهای درونی خوشنویسی سنّتی با عالمش را دریافت و با نمایش عریان تر و انتزاعی حروف، تکرار آن ها، نمایش اغراق آمیز سیاهی و سفیدی یا به عکس رنگ آمیز ساختن آن ها، این خصایص درونی خوشنویسی سنّتی را، که به معنای دقیق کلمه خوشنویسی را سنّتی می سازد، پیش چشم ما آورد؛ اما، در همان حال نشان داد که پیوند ما با شکل سنّتی آن ها بریده شده و چاره ای نیست که آن ها را از ریخت افتاده، رنگ به رنگ شده در هندسه های جدید قرار گرفته و در نهایت کهنه و از دست رفته ببینیم.
بدین شکل خوشنویسی قدیم متنی شد که بر بوم زنده رودی نگاهی درجه دوم و انتقادی به آن می شد. در این قرائت جدید هم درهم ریختگی و درگذشتگی عالم سنّتی برجسته بود، هم حسرت خواری و حس نوستالژیک ما نسبت به رسم و عادت زندگی قدیم که گذری دردناک از آن به سمت جهان جدید داشتیم. این بینش عمیق موجود در آثار زندهرودی آثار او را از تقلیدهای بی مایه و کارهای تزیینی متمایز می سازد. البته هویت گرایی لغزشگاه خطرناکی بود که بسیاری از هنرمندان حتی سقاخانه ای ها نتوانستند از آن بگریزند و بدین ترتیب در ورطة کارهای تزیینی بی مایه فروغلتیدند.
تجربة دوم را فرم گرایی نام می دهم که نماینده شاخصش آثار احصایی است. آثار احصایی در پیوند با آثار سقاخانه و از دل آن ها پدید آمد، اما به راهی کاملاً متفاوت رفت. آنچه درآثار احصایی خودنمایی می کند به هیچ وجه ویژگی هویتی خوشنویسی سنّتی نیست، بلکه قابلیت های فرمال خوشنویسی سنّتی برای هماهنگ شدن با زیبایی شناسی مدرن است.
قابلیت های بی نظیر خوشنویسی سنّتی برای ترکیب بندی های متنوع و منعطف، طراحی دقیق هندسی حروف و خصلت حجمی آن ها این امکان را به هنرمند نوپرداز می دهد که با خارج کردن کلمات و حروف از زمینه اصلی شان، با تغییر اندازه ها، با ترکیب بندی های نو و قاب بندی یکسره جدید آثاری مدرن پدید آورد که شاخصه های زیبایی شناسی جدید را دارا باشند.
در این جا هندسات الحروف با ضابطه و نظم جهان جدید هماهنگ می شوند و شکلی حجمی و حجیم پدید می آید که نو است. احصایی در این طریق کاملاً از قابلیت های درونی خوشنویسی مدد می گیرد و به همین دلیل کارهای او کاملاً خوشنویسانه است؛ بر خلاف آثار سقاخانه ای که گاه آن ها را "نقاشی خط" نام می نهند. این آثار به مذاق هنر غیر بازنمایانه جدید هم خوش می آید و سواد و بیاض فرم یافته و انتزاعی آن را می پسندد.
احصایی با وارد کردن خلاقانة عنصر رنگ و استفاده از مواد جدید در رسم خطوط و تأکید بر بافتی که در حرکتهای دل انگیز قلم با مواد جدید بر زمینه ای نو پدید می آید بر معاصریت آثارش می افزاید. آثار احصایی به لطف توانمندی و نوآیینی شان مخاطبان بسیار در داخل و خارج یافتند و شیوه او پیروان و مقلدان بسیار پیدا کرد.
اما به نظر می رسد بر سر این مسیر نیز لغزشگاهی هولناک قرار دارد که بسیاری از این قبیل آثار به دام آن افتاده اند. نوعی هنر تزیینی و بی محتوا که تنها در پی هندسه ها و ترکیب های جدید است و قابلیت های جدید رایانه ای نیز بر ابتذال آن می افزاید. البته شاید عمر ذائقة فرم پرست و زیبایی شناسی گرا (استتیکی) نیز به سر آمده باشد. امروزه بازیگران عالم هنر مسیرهای دیگری را می پیمایند.
آیا در خوشنویسی سنّتی قابلیت های دیگری هست که هنوز هنرمندان ما به کار نگرفته باشند؟ قطعاً چنین است. نمونه ای از این قابلیت ها توانایی های بیانی (اکسپرسیو) خوشنویسی سنّتی است. ناله و نوای نی مضمونی آشنا در فرهنگ ماست. این ناله و نوا در کار خوشنویس از نالة قلم بر سطح کاغذ آغاز میشود و در کشیدگی ها و در سوادها و بیاض ها امتداد می یابد.
حرکات تند و چابک قلم یا وقار و سنگینی اش تماماً خصلت های بیانی دارند. اساساً هرکدام از اشکال حروف در خوشنویسی سنّتی شخصیت دارند و توانایی بسیار برای به زبان آمدن. سیاه مشق با حجم های متفاوتی که به توده حروف می دهد و ترکیبات گوناگونی که به لشکر اشکال و واژه ها می بخشد کاملاً مستعد بیان دردها و عواطف درون است؛ و در نهایت، ترکیب بندی های متنوع خوشنویسی، به ویژه شکل و شیوه های جدیدی که در آثاری همچون آثار احصایی به میان آمده، توانایی های بیانی خوشنویسی را دو چندان کرده است.
به نظر می رسد در سال های اخیر رویکرد تزیینی و فرم گرا جانِ درناک و پرسخن قلم را در بند کرده است. آثارحنفی و فدائی در نمایشگاه اخیرشان در گالری مژده، با عنوان موقعیت مرزی، در این مسیر تازه تر قدم برمی دارند. آن ها در پی زبانی بیان گرا و مفهوم پردازند. اگر خوشنویسی بتواند، در قالبی صحیح، با مخاطبش سخن بگوید با او اشک بریزد و بخندد و بتواند هنرمندانه به جامعه و تاریخ و سیاست اشاره کند در طی مسیر معاصریت کامیاب بوده است.
انتهای پیام/
امیرمازیار