سرویس تجسمی هنرآنلاین// بخش اول گفتوگو با بهنام کامرانی نقاش و پژوهشگر هنر پیش از این از نظرتان گذشت. در بخش دوم این گفتوگو بیشتر به وضعیت هنرهای تجسمی کشور و در بخشی دیگر نمایشگاه اخیر این هنرمند که چندی پیش در گالری آن برپاشد و دیدگاههای او در تازهترین آثارش اختصاص دارد که در ادامه میخوانید.
بحثی که همیشه ما با گالریدارها داریم و مشکل آنها با هنر معاصر نیز هست مانایی اثر هنری است. به این معنا که در میان مدیومهای مختلف هنری کارهای مثل ویدئو یا چیدمان ماندگاری کمتری دارند و اقتصاد آن نیز هنوز شکل نگرفته است درحالیکه نقاشی به نظر هنری بسیار مطمئنتر میرسد. این مسائل تا چه اندازه برای شما چالش برانگیز بوده است؟
من باید انتخاب کنم که بیانگریام را داشته باشم یا اینکه بر اساس آنچه مارکت یا گالریدار تعیین میکند دم فروبندم؛ من ترجیح میدهم که حرف بزنم. برای بسیاری از کارهایم خرج کردهام درحالیکه بازگشتی در کار نبوده است.. بیشتر کسانی که چیدمان یا ویدئو آرت کار میکند به فروش کار فکر نمیکنند اما اینها امکاناتی برای تاثیر گذاری بیشتر بر مخاطب هستند و از سویی بسیاری از موضوعات را بهتر میتوان با آنها بیان کرد و به همین دلیل حیف است که آن را استفاده نشود. البته این چالش برای همه هنرمندان پیشرویی که پرفورمنس یا چیدمان کار میکنند وجود دارد و همه آنها با مشکلات مالی مواجهند.امروزه آثار ویدیویی خریداری هم می شوند یا تهیه کننده دارند و چیدمان ها و شواهدشان خریداری می شوند .در ایران نیز بسیاری از دوستان و خودم اثر ویدیویی فروخته ایم.
یکی از بزرگترین اتفاقی که به یمن هنرمندانی مانند شما افتاده این است که مردم ما در این سالها بیشتر با هنرهای تجسمی آشنا شدهاند. هدفم زیر سوال بردن هنر انتزاعی نیست اما به هر حال در دوره هنر انتزاعی مردم به دلیل آشنا نبودن با مولفههای تصویری آثار ارتباط برقرار نمیکردند. در آثار معاصر مردم خودشان را در آینه هنر میبینند و به همین دلیل ما امروز تعدد بیشتری گالری داریم و نمایشگاههای پرمخاطب بسیار داریم. اما گویا آن قدر که جامعه احساس میکند هنرمندان صراحت بیان ندارند و گویی مقصود را در هزاران لفافه میپیچند. این خودسانسوری است یا به خط قرمزها باز میگردد؟
من واقعا عقیده ندارم که کارهای فیگوراتیو بیش از کارهای انتزاعی با مخاطب ارتباط برقرار میکند. اتفاقا بسیاری از آثار پرمخاطب ما در مارکتهای خارجی در زمینه هنر مدرن هستند نه هنر معاصر و پیکره ای و اتفاقا هنر انتزاعی اند. به نظر من اقبال مردم به هنر نیز به آن شکلی که میگویید وجود ندارد. اینکه دانشجویان هنر یا هنرمندان به تماشای یک نمایشگاه بروند اقبال محسوب نمیشود. زمانی مردم به هنرهای تجسمی نزدیک شدهاند که از هر 10 نفر که در خیابانهای شهر میبینیم 9 نفر بتوانند بگویند کمالالملک یا کمالالدین بهزاد چه کسی است! مسئله کمبود فرهنگی و کمبود مطالعه یک مساله حاد است که نقطه تاریک ما در زمینه فرهنگ این موضوع است و تنها رسانههای قدرتمندی مثل تلویزیون میتوانند کمک کنند. فضای فرهنگی ما نیاز به گفته شدن دارد؛ امروز هنرمندان معاصر جهان به چهرهای پاپ تبدیل شدهاند و مثلا اینکه به چه موسیقی گوش میدهند برای عموم مردم اهمیت دارد. در جایی که هنرمندان و اندیشمندان گاه به عنوان نیروی مخرب محسوب میشوند و باید در حاشیه قرار گیرند، در جایی که هنر و فرهنگ اهمیت اصلی را ندارد و یک موضوع تفننی محسوب میشود و ضروری نیست، نمیتوان خوش بین بود که هنر ما مخاطب بیشتری دارد. هنوز بسیاری از هنرمندان رشتههای دیگر هنرهای تجسمی را نمیشناسند. بضاعت پویایی هنری ما مثل کشورهای پویا ی دنیاست اما به دلیل برنامهریزی نادرست هنری و اختصاص بودجه بسیار اندک به هنر بسیار عقب هستیم و به نظر من مجموعه مسئولان کشور به هنر کم لطف هستند؛ این باعث میشود که هنرمندان و رسانههای پیشرو کمتر دیده شوند، مهاجرت کنند یا جذب رسانههای خارجی شوند. تا زمانی که ما به نخبگان اهمیت ندهیم و کارهای آنان را در رسانهها به درستی معرفی نکنیم، تا زمانی که تلویزیون زمان کافی و درستی را به فرهنگ اختصاص ندهد، تا وقتی که موزههای بیشتری نداشته باشیم و تا زمانی که موزههای ما مملو از مردم نباشد نباید امید خیلی زیادی به داشتن مخاطب بیشتر در زمینه هنر داشته باشیم. این به معنای نا امیدی من نیست اما من باید سیاهچالهها را هم نشان دهم. در نهایت هنر پیشرو ما نه تنها برای مردم بلکه برای بسیاری از اهالی هنر قابل درک نیست چون برای آن آموزش ندیده اند و حساسیتشان تحریک نشده است؛ ما از نوگرایی هراس داریم و میترسیم که بسیاری از چیزهای تازه را مطرح کنیم. کار کسی چون من طرح کلی این پرسش است که ما که هستیم، فرهنگ چیست و چگونه ساخته میشویم و نقاشی معاصر چگونه به حیات خود ادامه میدهد.
بسیاری از مسئولان فرهنگی کشور که با هنر آشنایی ندارند برقراری ارتباط مخاطب با اثر هنری را در این میبینند که اثر در لحظه مورد پسند مخاطب واقع شود و بر اساس همین موضوع آثار هنری را ارزشگذاری میکنند.
این مسئله به عدم اعتماد مسئولان به هنر بازمیگردد. وقتی یک سازمان دولتی یا شهرداری کاری را به من سفارش میدهد باید من آن قدر در کارم آزاد باشم که بتوانم مثلا فقط دور درختی پارچه ببندم. این اتفاقی است که در بسیاری از کشورها رخ میدهد آنها بودجهای در اختیار هنرمند میگذارند و دخالتی در کار هنرمند نمیکنند. سفارش دادن به هنرمند کار غلطی است تا جایی که هنرمند ما مورد اعتماد نباشد نباید انتظار داشت که هنر پیشرو رشد کند. و زمانی که هنر پیشرو ارزش نیست نمیتوان امیدوار بود مردم به سمت چیزهای تازه بروند. گاه جلوی نوآوریها سد گذاشته میشود و کسی نوآوریها را مثلا پالایش میکند که کمترین اطلاع را در مورد هنر دارد.
اگر ممکن است درباره نمایشگاه اخیرتان کمی توضیح دهید.
در این نمایشگاه بیشتر از عکسهای قدیمی استفاده شده است. البته کارها اصلا عکاسانه نیستند و من سعی کردهام با ضرب قلمهای خاص یا در بعضی جاها خامپرداخت کردن، حذف کردن فضا، با چند لهجهای کردن رفتار نقاشانه و بازی کردن با موقعیت کاراکترها تلاش کردهام حس عکس بودن را از کارها بگیرم. این کارها در جستجوی مکانیزم عمل کرد تصاویر و شخصیت ها هستند. یکی از دلایلی که من ویدئو در این نمایشگاه نگذاشتم این بود که احساس کردم که خود نقاشی موقعیت تازهای را ایجاد میکند. من کارها را پشت هم نچیدم و همه آنها را نیز قاب نگرفتم؛ همین چیدمان به من این امکان را میدهد، مثل پرانتزی که در متن باز میشود به بیننده این امکان را بدهم که تعمق کند و کارها را با هم مقایسه کند و این امکانات را نقاشی برای من پیش آورده است. نقاشی رسانه تازهای در هنر معاصر نیست اما هنوز امکان گفتگو برای آن فراهم است.
درست است که نقطه اتصال همه آثار این نمایشگاه استفاده از عکس در آنهاست اما موقعیت روی هم قرار گرفتن کاراکترها موضوعی است که نمیتوان از آن گذشت.
من یک موقعیت گالیوری پیش آوردهام. خود اینکه این سوال برای شما پیش میآیدکه چرا شخصیتی کوچک شده و روی سر دیگری قرار گرفته است جالب توجه است. حضور کاراکترها باعث میشود شما همزمان به چند رسانه مثل نقاشی، سینما و عکاسی فکر کنید. نوعی موقعیت تراژیک و طنز در همه کارها هست. مثلا چارلی چاپلین را میبینید که در حال هدیه کردن گلی به یک دسته زن قاجاری است که آتش گرفتهاند. این موقعیت گروتسک و موقعیتهایی مانند آن به وضعیت ما در این روزگار بسیار شبیه است. این کارها روایی نیز هستند و چون لایههای مختلف دارند سوالات بسیاری در بیننده برمیانگیزند. نکته دیگر اینکه من خواستهام که بیننده داستان خودش را داشته باشد و من راه را بر تفسیر او از آثار نبندم.
شما بخشی از تاریخ حیات یک ملت را بدون آنکه تصمیم گرفته باشید بیان میکنید و اگر بخواهیم بر اینکه شما چه چیزی را در آثارتان مورد توجه قرار میدهید بپردازیم به نظر من حضور روح دوران در کارهای شما نکته اصلی همه آثارتان است.
بله، به نظر من اگر این روح در آثار هنرمندی نباشد اصلا نمیتوان او را معاصر به حساب آورد. به نظر من انتخاب ماده اثر هنری، نوع کادر و رفتار نقاشانه باید خصلتهای معاصر را داشته باشد. غالبا این اشتباه وجود دارد که هنر مدرن همان هنر معاصر است در حالیکه زمینه و موضوع این دو با یکدیگر متفاوت است و ما در هنر ایران با خوشبیتی 20 سال است هنر معاصر داریم و این بسیار مهم است که این تفکیک را داشته باشیم. من خودم را هنرمند معاصر میدانم هرچند معتقدم دیگر سبکهای هنری هم باید وجود داشته باشد.
شما قبول دارید که معتبرترین اسناد تاریخی که میتواند روح دوران را بازگو کند آثار هنری هستند؟
بله، به همین خاطر است که هنر و فرهنگ بسیار اهمیت دارد. اگر هنر و فرهنگ را از انسانیت کنار بگذاریم چیزی باقی نمیماند و حتی شعر و فلسفه با زبان هنر خود را آمیختهاند تا ماندگار شوند و این جادوی هنر است. هنر میتواند آگاهی ببخشد و جهان را برای زندگی جای زیباتری کند.
انتهای پیام/
گفتوگو: بهروز فایقیان/ بنفشه همتی