سرویس سینمایی هنرآنلاین /

توجه به این نکته نیز ضروری است که درک و شناخت دنیای اثر هنری با بررسی و ارزیابی تفکرات و شیوه های پرداختن به آنچه مد نظر خالق اثر است؛ شکل می گیرد. قرائت از هنر به مفهوم متعالی آن؛ دامنه ی این بررسی و ارزیابی را گسترده تر می کند. گاه در رویکردی تنها خود متن مورد تامل قرار می گیرد؛ گاه نیز نه تنها متن که بینامتن و فرامتن آن نیز مورد خوانش واقع می شود که بالطبع کامل تر است. به طور مثال در تحلیل و بررسی اثری همچون فیلم می توان تنها به محتوا پرداخت.آنچه در نقدهای ما از ابتدا تا کنون به وفور یافت می شود. تحلیل فیلمنامه ی صرف علیرغم پرداختن به ساحت بیان بصری و فرم این بیان بر پرده و همخوانی و انفکاک ناپذیری این دو از هم که باید اتفاقا در نظر گرفته شود یا در مواردی آوردن مثال هایی از شیوه ی دیالوگ نویسی بدون توجه به ارجاعات ضمنی و تلویحی آنها در متنی که با تصویر نیز همراه است. همچنین توصیف صحنه ای بی توجه به فرم و ساختاری که در بیان بصری آن ملحوظ است. در این نوع نگاه تفسیرو تحلیل جامعی ارائه نمی شود و در واقع بخشی از اثر به فراخور آنچه مد نظر مخاطب/ منتقد است، بررسی می شود. گاه در مطالعه ی موردی اثری ، هر یک از منتقدین بخشی را مورد بررسی قرار می دهند و با این شیوه کل اثر تا حدی به نقد کشیده می شود: از نقد فیلمنامه، ، دیالوگ نویسی، بازیگری گرفته تا پرداختن به بیان بصری در قاب بندی ، زاویه ی دوربین، اندازه نماها، میزانسن ها، تدوین، طراحی صحنه و حتی موسیقی. پرونده های موضوعی در رابطه با آثار مهم با این رویکرد و به منظور نقد و بررسی همه جانبه و کامل از فیلم شکل می گیرد . اما گاه در نقد هایی که جامع تر است ودر عین حال با توجه به نظریات و مباحث مطرح شده ، نگاشته می شود، روابط بینا متنی اثر و حواشی مهم آن در فرامتن ارزشی به اندازه ی خود متن می یابند این دیدگاه که کمتر در نقد ها و نوشته ها ی ما دیده شده و می شود، قادر است بسیاری از کاستی ها در حوزه نقد را با توجه به ارتباط مستقیم آن با سینما ، فیلمسازی و اصلا خود سینما به چالش کشد.

*** برای آنکه سوءتفاهمی پیش نیاید از همین ابتدا ذکر نکته ای لازم است، بر این باورم که این نوشته که قرار بود در حد یادداشتی باشد، تنها به صورت گذرا اشاره ای دارد بر مواردی چند که به نظر نگارنده می توانست بسط و گسترش یابدکه در این مجال مقدور نمی نمود. تفسیر و تحلیل آخرین فیلم مسعود کیمیایی، همچون دیگر ساخته های دو دهه ی اخیر او از همان هنگام نمایش در جشنواره فیلم فجر سال گذشته به همراه شتابزدگی هایی که در بررسی فیلم ها وجود دارد؛ با واکنش های همیشگی توام بود. نظراتی که سینمای کیمیایی و شخصش را در محدوده ی صفر و صدی و نه بین آنها، مورد خوانش قرار می دهد. نقطه نظراتی که بیش از آنکه نتیجه ی رویکردهایی نقادانه باشد، از مناسبات فرامتنی منتج می شود. مناسباتی که در آن موضوعی به نام مسعود کیمیایی از فیلم هایش به مراتب مهم تر است. به بیانی آنچه در تمام این سال ها و در نقد و بررسی تصاویری که در قاب واقع شده ؛ روی داده ، حواشی ای است که مقوله ای به نام نقد و منتقدان را نیز تحت الشعاع قرار داده. گویی معیار و محک نقد فیلم های کیمیایی با عیار ارادت و احترام یا عناد و خصومت با او سنجیده می شود. به همین منوال منتقدان آثار او نیز در فاصله ی صفر و صد به دوست یا دشمن تقسیم بندی شده و در جناح علیه و له کیمیایی و نه فیلمش قرار می گیرند.

ممکن است بسیاری همین نوع از برخورد را هم به جهت مهم بودن شخص کیمیایی قلمداد کنند اما آنچه محرز است نقدهای نانوشته و اصولی بر کارنامه ی فیلمسازی مسعود کیمیایی است در دهه های اخیر. چنانچه مقارن شدن گفت و گوی کیمیایی در روزنامه شرق با اکران" متروپل "بر پرده سینما های کشور؛ حواشی ای را به خود اختصاص داده که که هر یک به متونی تبدیل شده اند که قابل تامل و بررسی اند.برقراری و ادامه ی گفت و گویی که می توانست با رعایت منطق مکالمه ؛ مخاطب مصاحبه و متن را نیز به چالش وادارد. به عبارتی این برخوردها باید در همان زمان مصاحبه پیش می آمد نه پس از آن. اینکه امکان اشتباه در بازخوانی تاریخی وجود داشته باشد، محتمل است اما نداشتن آگاهی و اشراف کامل دو طرف بحث به رخدادها، موضوع را در حد همان علیه و له کیمیایی نگاه داشت و حتی خود مصاحبه به عنوان متن مورد تحلیل قرار نگرفت. نتیجه آنکه همان جدل های بی سرانجامی که در مورد آثار او نیز وجود دارد؛ در این مورد نیز مشهود است.

"متروپل" هم به سرنوشتی مشابه دیگر آثار دو دهه ی اخیر کیمیایی دچار شد و نه به طور مستقل و نه در ادامه ی کارنامه ی کاری او به درستی مورد بررسی واقع نشد و مدح و ذم او بیش از خود فیلم، همچنان مد نظر است. آنچه سبب شده کیمیایی هم به حواشی ای رانده شود که از بازخوانی آثارش بازماند. تیتراژ آغازین فیلم با آنکه در بیان بصری و فرم تکراری است، شکل درستی از دغدغه ی فیلمساز را به تصویر می کشد. کات ها و جامپ کات هایی از پوسترها، مواد تبلیغی فیلم های دهه های سی، چهل و پنجاه خورشیدی و اکران آنها در ایران، سینمایی که دیوارهای ترک خورده و فرو ریخته و رنگ مات و چرک آن، زوال پذیری اش را نمایان می کند. هم آثار و هم سینما نه در معرض فراموشی که رنگ باختگی محض اند. فید اوت و رنگ تیره تمام تصویر را در قاب می گیرد. سینمایی که عنقریب نشانی از آن و ماهیتش باقی نخواهد ماند.

فید این به تصویر سه نفر که دور میزی نشسته اند و قرار است قصه ی یک شب را بازخوانی کنند. از همان نمای نخست و قرارگرفتن مهناز افشار / خاتون در قاب ارجاعات خود کیمیایی به آثار پیش ترش بارز است، اما شکل پرداختن به این بازخوانی را در اندازه ی نماها به طور مثال با نمایی از" اعتراض" و بازخوانی واقعیت از زبان دوستان رضا و لادن دررستوران مقایسه کنید. هر جا قرار است به دغدغه ی شخصیت ها پرداخته شود، نمای نزدیک و حتی خیلی نزدیک از صورت آنها در قاب جای می گیرد، حرکت سیال دوربین و چرخش آن به دور میز را با برش های اشتباه از نمای نزدیک به نمای متوسط خاتون و دو نفری که روایت برای آنها بازگو می شود، در نظر بگیرید. حرکت دوربین نه در ادامه ی روایت و فضا سازی و معرفی حتی خاتون که تنها شبیه به دوربین کاشته شده ی مصاحبه هایی است که برای پخش از تلویزیون صورت می گیرد؛ که دست کم می توانست تصحیح این نوع از فیلمبرداری در تلویزیون را بدنبال داشته باشد؛ چنانچه بناست خرده ای به آن گرفته شود، بهترین شیوه همین بود.

فیلمی که قرار است در فلاش بکی روایت گر شبی استثنایی در زندگی خاتون باشد نه با روایت خاتون که با روایت دانای کل و تصویری از اتوبانی در تهران دنبال می شود. روایتی که قبل از وقوف خاتون به خطری که تهدیدش می کند به عنوان پیش داستان اما نادرست وارد روایت شده است. خانه ای قدیمی / خانه ی بهشته که سرپرست زنانی بوده پیش ترها و حیاطی که در آن اسبی بر زمین افتاده. خانه ، بهشته، اسب معرف چه نمادهایی هستند؟ به نظر برای تحلیل استفاده و ارجاع نادرست از نماد ها ،کافی است همان اسب را از نظر بگذرانیم: اسب در فیلم های کیمیایی می تواند نماد او از مرد اسطوره ای و قهرمانان فیلم های جان فورد- یکی از فیلمسازان مورد علاقه اش - باشد؛ نمادی از سنت در برابر مدرنیته.راکب و مرکبی که در ساحت معنایی غرب ،تعریف دارد و بازخوانی می شود نه در فضای واقعیت در جریان امروز ایران زمین مگر آنکه آن را با رستم و رخش مابه ازا گیریم. همانگونه که این ارجاع در" ردپای گرگ" ربط منطقی ای در دنیا و فضای واقعیت های فیلم نداشت در بینامتن" متروپل" و در ارجاعی از فیلمی که بر پرده ی سینمای نیمه ویرانی که به سالن بیلیارد بدل شده نیز ما به ازایی ندارد. بازخوانی ساحت اسطوره ای قهرمانی از گذشته و رسیدن به جاده ای آن هم نه مال رو بلکه جاده ای دو طرفه که اتومبیل ها درآن در رفت وآمدند ، تراژدی مرگ سوار و مرکب و دنیا و واقعیت وجودی شان در دنیای مدرن و نو.

این دغدغه های شخصی کیمیایی اگر قرار بود به ادای دین او نسبت به سینمایی که دوست می داشته، صورت گیرد؛ می توانست با همخوانی بیشتری حتی در رابطه با ارجاعات او نسبت به فیلم های قبلی خودش روی دهد. ارجاعاتی که "رضا موتوری" و " سلطان" را بار دیگر بازخوانی می کرد؛ گو اینکه موتور سواری نیز بیشتر منسوب به جوان عصیانگر دهه ی شصت میلادی است و بعدتر گرته برداری و بدل آن در ایران رواج یافت. در خوانش معضلات اجتماعی و بحث فرامتنی فروش موتورها و نگهداری موتورها در سالن سینما نیز تصویری از یوسف در" اعتراض" و یا یورش به کتاب فروشی به نظر کافی به نظر می رسید.

"متروپل " روایتی است از بازخوانی یک واقعه ی مهم در زندگی انسانی. اما از جایی که خود خاتون نیز به عنوان راوی در روایت حضور دارد، نمای نقطه نظر از دید راوی و زوایای دوربین ، اشتباهات فاحشی را از نقطه نظر خاتون به عنوان راوی وقایع، به مخاطب عرضه می کند. روایت آن شب ؛ پس از حضور خاتون در متروپل در حالی پی گرفته می شود که با وضعیتی نابهنجار و زخمی به آنجا و عملا به دو مرد پناه آورده؛ محمدرضا فروتن/ امیر و پولاد کیمیایی/ کاوه صاحبان متروپل دوستان و شرکای قدیمی ای هستند که سن و سال آنها خیلی هم با خاطراتشان همخوانی ندارد. آنها هم قراراست هریک روایت های خود را بازگو کنند و در این میان واقعیت های زندگی تک تک آنها تا حدی بازخوانی شود. آن دو در این میان بیلیارد بازی می کنند؛ دغدغه ها ی شخصی شان را بازگو کرده و در دیالوگ هایی به بررسی مسائل روز جامعه می پردازند و کمی هم به گذشته نقب می زنند و سرچشمه را مورد مطالعه قرار می دهند، فیلم می بینند و نوستالژی سینما و آثاربه نمایش درآمده درآن را دنبال می کنند؛ با خریداران موتورها وارد مذاکره می شوند ودر انتها با کسانی که به دنبال خاتون اند در موقعیت هایی که گسست روایتی دارد، زد و خورد مبسوطی دارند. خاتون عملا در تمام روایتی که بازگو می شود حضور فیزیکی ندارد ولی از زبان او و از دید او روایت دنبال می شود. فرم پرداختن به این سیر در میزانسن ها، حرکت دوربین، اندازه ی نماها و برش تصاویر به یکدیگر تنها با یک پیش فرض می تواند درست باشد، ساختارشکنی در تمام تعاریف قبلی و معناهای بصری در روایتی خطی و نه چند پاره به لحاظ زمانی و جریان سیال ذهن و رفت و آمد زمانی.

حال قرار است با کدام منطق دغدغه های شخصی کیمیایی در ارجاعاتی که تنها برای خودش بازخوانی دارد، در قالب اثری بصری توسط مخاطبی که حتی فیلم های او را دنبال کرده، شکل گیرد و معنا شود؟ دغدغه هایی که می توانست از خلال مرور سینمای کیمیایی در آثار خودش کامل شود. "متروپل" می توانست هم روایت خاتون و مردان آن نسل را در خود بازگو کند و هم راوی خودش باشد در امتداد زمان و جرح و تعدیل ها؛ تغییرات و سیاستگذاری ها و خط مشی ها. اما فیلم کیمیایی برای مخاطب نه تصویرگر آن سینما و نوستالژی است و نه راوی واقعیت هایی از زندگی ها. حتی اسامی هم در این روایت ناقص و ابتر نتوانسته اند تاریخ خود را به تمامی بازگو کنند. از" متروپل" نیز ماند برای ما و نسل پس از ما حدیث دوستی و دشمنی در حاشیه هایی که از متن پررنگ تر است ، حکایات جدل و هتک حرمت به جای بازخوانی افکار؛ همین و بس.

انتهای پیام/

شبنم میرزین العابدین