سرویس تجسمی هنرآنلاین // حسین ماهر برگزیده‌اى از یک دهه نقاشى‌ و حجم‌هایش را از نوزدهم اردیبهشت در گالرى آریانا به تماشا گذاشته است. دغدغه او در همه این ده سال، حافظه زمانه و نقشی که تجربه تاریخی هر قوم در شکل‌دهی فرهنگ آن دارد بوده که در نقش‌ها و حجم‌هایش عینیت یافته اند. او در مجموعه‌های مختلف خود مانند ماسک‌ها، ماهی‌ها و یادمان‌ها تاملی دارد در جهت تاکید مستقیم بر حافظه زمانه. حافظه ثبت شده‌ای که باید به آن رجوع شود.

حسین ماهر در نشست با محمدرضا شاهرخی‌نژاد به بیان اندیشه‌های خود درباره نقاشی، تاریخ، واکنش‌های اجتماعی و... پرداخت. متن این مصاحبه را بخوانید.

شاهرخی‌نژاد: شما قبل از شروع گفت‌وگو راجع به تاریخ صحبت کردید و گفتید تاریخ مدام در حال تکرار شدن است. اگر قرار باشد تاریخ تکرار شود و نقاش‌ها هم راجع به این تاریخ‌‌ همان واکنش‌های قبلی را داشته باشند، سیکل تکرار تاریخ در هنر هم اتفاق می‌افتد. شما نسبت یا قرابتی بین نقاشی و تاریخ می‌بینید؟

ماهر: قطعا نسبتی هست ولی قبل از آن خوب است که چیزی را در تایید این سوال شما مطرح کنم. یک نمایشنامه در سال‌های مختلف چندین بار اجرا می‌شود در حالی‌که متن‌‌ همان است اما نوع برخورد با آن و نوع کشف و شهود کارگردان کاملا متفاوت است. همین‌طور اجرای یک اثر موسیقی با درک رهبرهای ارکس‌تر مختلف می‌تواند معنایی جدید داشته باشد. از این‌ها که بگذریم هر سال تاریخ هنر دوباره نوشته می‌شود و باز به‌‌ همان آثاری که سال‌ها پیش خلق شده است استناد می‌شود اما منظر و نگاهش با امروز تلاقی می‌کند.

درباره ارتباط تاریخ با هنر یا اینکه حافظه تاریخی با هنر چه ارتباطی دارد، من فکر می‌کنم یکی از کارهای هنر ثبت یک ماجرا در گذشته است. هنر از ابزارهای بیانی خود استفاده کرده و جریانی را پی‌گیری می‌کند. مثلا تابلوی تاج‌گزاری ناپلئون اثر داوید یکی از وقایعی است که در آن زمان اتفاق افتاده است و داوید کاملا با نگاه یک نقاش به آن نگاه کرده است. یا فرانسیسکو گویا در مقطع تاریخی خود شروع می‌کند به خلق مجموعه کاپریس و با منظر یک نقاش به اعتراضات زمان خود نگاه می‌کند، ولی در عین حال آن وقایع را ثبت کرده و آن حافظه را مکتوب می‌کند تا این وقایع دوباره تکرار نشوند.

نکته جالب دیگری که شاید از نظر سوژه ارتباط مستقیم به بحث ما نداشته نباشد ولی از نظر محتوایی ارتباط نزدیک دارد این است که هر چهارشنبه در تلویزیون‌های اروپایی درباره جنگ جهانی دوم برنامه‌هایی پخش می‌شود. این یعنی یادآوری آن حافظه، تا آن وقایع دوباره تکرار نشود. اما وقتی تو در یک مقطع زمانی دوباره به آن تاریخ می‌‌پردازی حتما دلیلی دارد و این دلیل برای من در واقع فقدان حافظه بود.

شما راجع به متن نمایشنامه و ادبیات صحبت می‌کنید که این ادبیات ممکن است در برهه‌های زمانی مختلف، تفاسیر و برخوردهای مختلفی داشته باشد. مثلا دایره گچی قفقازی۲۰ سال پیش با یک برداشت اجرا می‌شد و امروز با برداشت دیگری اجرا می‌شود. نمایشنامه‌های زیادی در ایران و جهان اجرا می‌شود که در تاریخ‌ها، حکومت‌ها و بسترهای اجتماعی مختلف، ممکن است اتفاق دیگری برای آن بیفتد. ولی نقاشی این طور نیست. "گویا" به یک شکل وقایع را ثبت کرده و "داوید" طور دیگری ثبت کرده است، ولی امروز نقاشی دچار تحولات عجیب و غریبی شده است. این فرمی که ما امروز از نقاشی می‌شناسیم با آنچه از داوید یا حتی دوره کمال‌الملک می‌شناسیم متفاوت است. حتی نقاشان اول انقلاب شیوه و روششان با امروز کاملا متفاوت است. شاید حسین ماهر اوائل انقلاب با یک روش رئالیستیک به وقایع واکنش نشان می‌داد اما امروز با شیوه دیگری واکنش نشان می‌دهید. شما این دو تجربه را به عنوان نقاش داشتید، حال به نظر شما تاریخ چه نسبتی با نقاشی می‌تواند داشته باشد؟

ماهر: به نظر من جواب این سوال خیلی ساده است چون تو در حال تغییر کردن و رشد کردن هستی پس سنسورهای تو آماده‌اند که تمام اطلاعات را بگیرند. چیزهایی که زائد هستند حذف می‌شوند و روند کار در تو پالایش ایجاد می‌کند و نشان می‌دهد چه چیزهایی حقیقی و از جنس تو هستند. حتی اینکه جایگاه تو تغییر می‌کند در جهان‌بینی، نظر و نگاه تو نسبت به پیرامون تاثیر دارد. من فکر می‌کنم این نقش زمان است و این حرکت را ایجاد می‌کند. اگر امروز شیوه‌ای برای بیان وجود دارد، در پروسه‌ای چندین ساله شکل گرفته و اگر این سال‌ها را بررسی کنی متوجه می‌شوی چه تجربه‌ها و دریافت‌های داشته‌ای. در یک زمان تکنولوژی و ابزارهای رسانه‌ای به تو اطلاعات داده و خودشان را تحمیل می‌کنند و طبیعتا تو به عنوان یک موجود زنده از آن‌ها متاثر هستی، یعنی گیرندگی تو لازم داشته که این حرکت را تغییر دهد و تو هم همزمان با آن اطلاعاتی که به تو می‌رسیده تغییر می‌کردی.

ولی نکته دیگری که بد نیست به آن بپردازیم آن نگاه اولیه است. یعنی نقاش، هنرمند یا هرکسی که زندگی می‌کند ابتدا به یک چیزهایی معتقد است، چیزهایی هسته‌ای که تو بر اساس آن تلاش می‌کنی و به اعتقاد و باور آن حرکت می‌کنی. این‌ها می‌تواند شیوه‌های بیان را تغییر دهد و حتی کامل‌تر کند ولی نمی‌تواند به ضد خودش بدل کند. این نکته‌ای است که من احساس می‌کنم در سیستم نگاه کردنم از گذشته تا حال داشته‌ام.

شاهرخی‌نژاد: خوب شما چرا سیاست‌مدار یا فعال مدنی نشدید؟ آیا این گفته‌ها و این حجم حافظه تاریخی می‌تواند در قالب نقاشی ریخته شود؟

ماهر: به نظر من ریخته شده و این مجموعه به وجود آمده است، یعنی این کار‌ها محصول همین حافظه تاریخی است. اما حوزه برخورد سیاست‌مدار کاملا متفاوت است و خیلی علمی‌تر و با آموختن دانش آن است.

شاهرخی‌نژاد: آیا می‌توان این تفکرات را در غالب یک سیاستمدار برد؟

ماهر: واقعا نمی‌دانم چون تجربه نکرده‌ام. من این تجربه را درحوزه نقاشی انجام دادم.

شاهرخی‌نژاد: خ لاف این داستان آیا این اتفاق می‌تواند در نقاشی بیفتد؟ یعنی این حجم تاریخ و حافظه تاریخی و واکنش نشان دادن به یک سری از مسائل در جامعه آیا واقعا وظیفه یک نقاش است؟

ماهر: من فکر می‌کنم می‌تواند باشد، یعنی من هیچ حد و مرزی برای فعالیت ذهنی در حوزه نقاشی قائل نیستم و فکر می‌کنم تمام این امکانات وجود دارد. هنرمند نقاش دائم درگیر جریان می‌شود و از خودش پرسش می‌کند. گاهی اوقات جواب درست و گاهی جواب غلط می‌گیرد، اما زمانی که نقاشی می‌کند همه این‌ها را در کارش بازتاب می‌دهد. ولی هیچ کدام از این‌ها اهمیت ندارد، یعنی تو داری کاری می‌کنی که از قبل برای آن آماده شدی ولی حالا بازی‌ها و کشف و شهودهای تو است که به زبان تجسمی یا نقاشی تبدیل می‌شود.

شاهرخی‌نژاد: م ن همیشه با خودم فکر کردم که حسین ماهر می‌تواند دارای دو وجه کلی باشد. یک وجه همین واکنش نشان دادن به دنیای اطرافش است که از اوائل انقلاب با توجه به آموزشی که شما دیدید وجود داشته است. یک بخش دیگر از حسین ماهر که کمتر دیده شده یا خیلی توجهی به آن نشده گیاهان، حیوانات، سگ‌ها و... است. این دو را چگونه از هم جدا می‌کنید؟

ماهر: من این‌ها را جدا نمی‌کنم چون فکر می‌کنم که یک نقاش حوزه‌های مختلف زندگی دارد. وقتی تو در تنگنای اقتصادی هستی، فرقی نمی‌کند که نقاش باشی یا آدم عامی. تو سعی می‌کنی مشکل را حل کنی تا بتوانی روند زندگی معمول خود را ادامه دهی و اگر نقاش هستی بتوانی در سیستم خود کارت را ادامه دهی. حضور حیوانات در اندیشه اولیه تو ارتباط تنگاتنگ با زندگی تو دارد. یعنی یا در دوران کودکی خود در جمعی بودی که می‌گفتند این حیوان نجس است و تو حق نداشتی به آن نزدیک شوی، یا اینکه یک زندگی نزدیک به حاشیه شهر یا در یک نخلستان و در یک محیط باز‌تر داشتی و این سگ همانطور دوستانه در کنار تو زندگی می‌کرده و تو هیچ وقت فکر نکردی که آیا باید از آن پرهیز کنی یا نه. اما در مورد گیاهان من قصد نداشتم که درباره آن‌ها تحقیق کنم. در یک پروسه‌ای با این تحقیقات آشنا شدم و این جریان مرا با خود برد به سمت خلق این آثار.

شاهرخی‌نژاد: حسین ماهر حیاط خلوتی برای خودش دارد که کارهایی مثل حیوانات، گیاهان، حشرات، میوه‌ها و... در آن تولید می‌شود. ولی انگار جایی هم می‌ایستد و دلش می‌خواهد حرفی را بزند. اسمش را تریبون نمی‌گذارم چون نمی‌دانم چه اسمی می‌توان برایش گذاشت. ولی آن چیزی که همیشه خودم دوست داشتم حیاط خلوت حسین ماهر بوده، شاید به خاطر اینکه توانستم به این حیاط خلوت وارد شوم. چرا هیچ وقت حسین ماهر راجع به آن حیاط خلوتش شفاف‌تر صحبت نمی‌کند و بیشتر درباره برج‌ها، صورتک‌ها و ماهی‌ها صحبت می‌شود.

ماهر: آن هم می‌تواند در برنامه باشد و اعتقاد دارم می‌شود کتابی چاپ کرد و به آن‌ها اشاره کرد. بعضی از این کار‌ها در حقیقت قابلیت قاب شدن پیدا نکردند یا بعضی از آن‌ها پاره شدند که البته من‌‌ همان پارگی‌اشان را هم دوست دارم. فکر می‌کنم اینجامعیت در یک مجموعه به صورت کتاب امکان‌پذیر است.

شاهرخی‌نژاد: خودتان خواستید بین این کار‌ها توازن را حفظ کنید؟

ماهر: نه من نخواستم چون فکر می‌کنم هر کاری که می‌کنم جدا از سیستم خودم نیست. من خیلی آزادم و هیچ وقت باید‌ها و نباید‌ها را در زندگیم رعایت نکردم، یعنی بایدی برای خودم قائل نشدم. وقتی دلم خواسته پرتره بکشم پرتره کشیدم، وقتی در کار جنوب آنقدر معرفی شده بودم و از آن استقبال می‌شد احساس کردم بهتر است یک فضای بزرگ‌تر را تجربه کنم و وقتی ضرورت آن برایم به وجود آمد این کار را کردم. واقیت این است که هر کاری که در حوزه نقاشی انجام می‌گیرد که من با آن در ارتباط هستم کاملا برای من پر اهمیت است و هیچ طبقه‌بندی برای کار‌ها انجام نمی‌دهم.

واقعیت این است که در شرایط موجود فقدان حافظه مرا رنج می‌دهد. من به طور ناخودآگاه به این می‌پردازم و بعد خیلی چیز‌ها را زمانی که در آن مسیر حرکت می‌کنم متوجه می‌شوم. وقتی سراغ حیوانات می‌روم بخشی از خودم را تعریف می‌کنم. من این خودپسندی را اعلام می‌کنم که آن حیوان یا گیاه بهانه است، مثل هر سوژه دیگری که بهانه است. اما این منیت من نیست و به نظرم فردیت هم نیست. منیت یا فردیتم آنقدر قالب نیست. درست است که می‌گویم من موقعیتی از خودم را در آن حیوان می‌بینم ولی این موقعیت شخصی من در حقیقت جامعیت دارد، چون در یک جایگاهی قرار گرفتم که مخاطبینی دارد. آدم‌های مثل من فراوان هستند و حالا من دارم به این ماجرا نگاه می‌کنم. وقتی به من توهین می‌شود ناخودآگاه "سگ ولگرد" را می‌خوانم، چون فکر می‌کنم هدایت از یک چیزی صحبت می‌کند که مشترک است. فکر می‌کنم که به‌‌ همان اندازه بی‌خانمان و بی‌مکان هستم. یا در نقاشی سراغ فضاهایی می‌روم که اصلا صدایی در آن وجود ندارد، معلوم نیست در آن هستی یا نیستی، جایگاه داری یا نه. این‌ها کم کم تو را به سمت نکاتی می‌برد که باعث به وجود آمدن کار‌ها می‌شود.

واقعیت این است که برای من خیلی سخت است این‌ها را کلاسه کنم و بگویم از نقطه آ به نقطه ب رسیدم. منظور صحبتم این بود که یک نقاش قبل از شروع فعالیتش ممکن است چنین درگیری‌ها و دغدغه‌هایی داشته باشد. ده سال پیش این موضوع مرا قلقلک می‌داد و درگیر آن شده بودم اما نمی‌دانستم چه طور باید آن را بیان کنم. یک دوره‌ای با سکوت و توقف توام شد اما باز دوباره حرکت کردم. رفتم تا ببینم که نکند من اشتباه می‌کنم، اما سفر‌هایم و آدم‌هایی که در سفر می‌دیدم به من گفتند که این موضوع دغدغه ما هم هست. حالا در این می‌ان‌‌ همان شعر زیبا اتفاق می‌افتد. در این سفر‌ها چیزهایی هست که جوانه‌های اصلی کار است و تو از آن لذت می‌بری.‌گاه با آدمی مواجه می‌شوی که از نظر ذهنی و منش خیلی بر تو تاثیر می‌گذارد. تو فکر می‌کنی که آدم به این بزرگی هم می‌تواند وجود داشته باشد و در حاشیه‌ترین و سایه‌ترین نقطه‌ای که هیچ وقت قصد نداشتی بروی او را پیدا می‌کنی.

شاهرخی‌نژاد: شما راجع به باید‌ها و نبایدهایی صحبت کردید که هیچ وقت برای خودتان قائل نبودید. ولی یک نقاش باید‌ها و نبایدهایی درون کار خود دارد، مثلا واکنشی که شما به اتفاقات اطرافتان نشان می‌دهید هیچ وقت از جنس پاپ آرت نیست.

ماهر: پاپ آرتی نیست چون از جنس من نیست. من خودم را محدود نمی‌کنم و اگر زمانی مطلبی داشته باشم که بتواند به این وسیله بیان شود حتما به سراغ آن می‌روم.

شاهرخی‌نژاد: یعنی شما معتقدید که نقاش نباید در شیوه خودش باید‌ها و نبایدهایی داشته باشد؟

ماهر: ببینید یک چیزهایی انجام می‌گیرد ولی وقتی تو برای آن شرایط تعیین کنی، فضای ایدئولوژیکی به آن می‌دهی و من با این مخالفم. تو به یک چیزهایی اعتقاد داری و حریمت را برای آن حفظ می‌کنی ولی اگر جایی چیز تاثیر‌گذاری ببینی درباره آن پرسش می‌کنی و اگر لازم باشد از آن استفاده می‌کنی. این یعنی آن شیوهء متفاوت با تو نسبتی داشته است. من نمی‌توانم از مدیاهای جدید استفاده کنم برای اینکه الان موضوع من نیست. من حوزه نیوآرت را دوست دارم و نمایشگاه‌ها و کار‌ها را می‌بینم، ولی جنس ذهنی من تجسمی است. با رنگ و قلم مو و چیزهایی که در حوزه نقاشی می‌گنجد.

شاهرخی‌نژاد: بحث من هم همین‌جا است. می‌خواهم ببینم چه اتفاقی برای یک نقاش رخ می‌دهد که الان با شیوه و روشی که در دهه ۶۰ کار می‌کرده، کار نمی‌کند. مفاهیم‌‌ همان است ولی شما دارید با یک منظر جدید به آن نگاه می‌کنید. حال چرا نقاشی که آن اتفاق را در کارش دارد وقتی به‌‌ همان مفاهیم نگاه می‌کند با آن شیوه کار نمی‌کند؟

ماهر: برای اینکه منظرش جدید شده است. ببینید یک مثال می‌زنم. من می‌دانم که نیروی جاذبه وجود دارد و کشش‌های اصلی همه چیز را به سمت خود می‌کشد. من تحصیلات آکادمیک فیزیک را دنبال می‌کنم. آیا نگاه من به نیروی جاذبه‌‌ همان نگاهی است که در شروع داشتم؟ مسلما نه. آیا برای بیان آن من خود به خود نمی‌توانم به یک سادگی یا به یک پیچیدگی برسم؟ اتفاق این است که ما یک سرفصل داریم. مثلا اومانیسم سرفصلی است که به آن اعتقاد داری، ولی یک موقع است که اومانیسم را بسیار ساده به عنوان انسان دوستی تعریف می‌کنی و یک زمانی هست که می‌گویی ضرورت پیدایش یا مدنیت یا رشد اجتماعی در جهان می‌تواند از اومانیسم نشات بگیرد. این دو حوزه کاملا متفاوت هستند. زمانی کاملا در آن ریز می‌شوی و یک وقتی از بیرون و به طورکلی به آن نگاه می‌کنی.

من فکر می‌کنم شروع این ذهنیت خیلی کلی بوده، یعنی من چیزهایی یاد گرفته بودم و به چیزهایی اعتقاد داشتم. جامعه طبقاتی، موقعیت اقتصادی و آدم‌هایی که کنارم بودند چیزهایی به من می‌گفتند و نهایتا من باید همه این‌ها را از جنس خودم کشف می‌کردم. ساده‌ترین نوع برخورد این است که تو در مقابل هر چیزی قرار بگیری و عین آن کار کنی. اگر بخواهم جوابی به شما بدهم، به نظر من به کار‌هایم خیال اضافه شده است، یعنی سوژه و مفاهیم کار‌ها‌‌ همان است ولی عالم خیال به وجود آمده است.

من خیلی به کسب و پیدا کردن اعتقاد ندارم. منظورم این است که این کار تعمدی نیست و نقشی در آن نداری. من به هنر به عنوان راکب نگاه می‌کنم و خودم را در مقابل هنر مرکب می‌دانم. این فرق می‌کند با اینکه من راکب باشم و هنر مرکب من باشد. فکر می‌کنم یک ناگزیری‌ها، جستجو‌ها و درگیری‌هایی تو را از یک نقطه به نقطه دیگر هدایت می‌کند. در واقع تو برای این موقعیت آماده و درست شدی. شرایط پیرامونت تو را آماده کرده که در این موقعیت قرار بگیری. اسم این سرنوشت نیست چون بخشی از این‌ها اتفاق است و بخش‌هایی هم به اکتساب، منش، فیزیک تو و... ارتباط دارد. من نه کاملا ایده‌آلیستی به آن نگاه می‌کنم و نه صرفا سواد متریالیستی نگاه کردن به آن را دارم.

شاهرخی‌نژاد: شما معتقد هستید که چیزی به نام الهام در هنر وجود ندارد؟ در واقع آن روش و منش و عبور کردن هنرمند از موانعی که رو به روی او قرار می‌گیرد باعث می‌شود به کشف‌هایی برسد؟

ماهر: من کاملا موافقم و به الهام چندان اعتقادی ندارم. من فکر می‌کنم که اتفاق برای همه می‌افتد و مهم این است که تو چقدر قابلیت و آمادگی دریافت از آن اتفاق را داشته باشی. دیگران اسم این را الهام می‌گذارند ولی من اسمش را الهام نمی‌گذارم.

انتهای پیام/

ادامه دارد...