به گزارش سرویس معماری هنرآنلاین ؛ معماری تهران در قرن اخیر همیشه یکی از مهم ترین و پرچالش ترین موضوعات مطرح شده در معماری کلان کشور بوده؛ خصوصا آنجا که دو نگاه گذشته گرا و آینده محور در رقابت با یکدیگر می خواهند؛ شرایط را به نفع خود تغییر دهند. در این میان اما شاید سه دهه ای است که معماری روز تهران نادیده گرفته شده و طراحی ابنیه و عمارت ها بی توجه به دیروز و فردای این شهر شکل گرفته است. اسکندر مختاری، استاد دانشگاه، کارشناس میراث فرهنگی و یکی از چهره های شاخص در زمینه تاریخ معماری تهران در گفت و گوی اختصاصی زیر با نگاهی به دیروز این شهر، از داشته های امروز و فردای معماری پایتخت سخن گفت:

تهران هر روز در حال نو شدن و به روز شدن است، ساختمان های جدید می آیند، میدان ها و خیابان های جدید تا ترددها در شهر آسان تر شود، ضریب اسکان بالا رود و خدمات شهری گسترش پیدا کند، با این حساب دیگر چه نیازی به حفظ ساختمان های قدیمی شهر هست؟

سردر باغ ملی، برج آزادی و برج میلاد، هر سه نماد شهر تهران‌اند و در کنار یکدیگر معنی دارند چرا که زندگی شهر تهران را در مقاطع مختلف تاریخ نشان می‌دهند. سردر باغ ملی در مقطعی، نماد تهران بوده و در مقطع دیگر، برج آزادی و اکنون برج میلاد نماد آن است؛ ولی آن دو اثر نیز به قوت خود باقی‌اند، حضورشان کم‌رنگ نشده است و حتی شاید این آثار مکمل یکدیگرند. باید بپذیریم که شهر تهران درحال زندگی و پوست انداختن است اما هر کدام از این آثار، معرف زمانه خود هستند به همین خاطر است که می توان تهران را یک ظرف برای معماری معاصر کشور به حساب آورد.

آغاز تغییرات در معماری تهران از کجا و به چه شکل بود؟

معماری معاصر یا هم‌عصر به چند مفهوم به کار رفته ؛ یک مفهوم دو سده‌ی اخیر را دربرمی‌گیرد و یک مفهوم از سال 1300 به بعد را شامل می‌شود. این دو سده با تاریخ تحولات شگرف معماری و شهرسازی در سطح جامعه و در تهران به‌عنوان پایتخت ایران مقارن‌اند. تهران به تبع این تغییرات، دچار دگرگونی می‌شود و تغییرات را می‌پذیرد. آغاز این تغییرات در تهران به دهه‌ی 1290 (حدود 1870 میلادی) برمی‌گردد. در این دوره، شهر برای نخستین‌بار با یک تعریف جدید، از منظر مدیریت شهری و آرایش شهری در دستور کار دولت قرار گرفت و شهردار تهران (میرزا عیسی وزیر) به‌عنوان وزیر دارالخلافه، عضو کابینه شد. این اتفاق نشان‌دهنده‌ی اهمیت شهر تهران به‌عنوان پایتخت در دوره‌ای است که در آغاز تحول هستیم.

آثار چنین چرخش تفکری در حوزه میراث تاریخی پایتخت در کدام محله قدیمی تهران به بار نشست؟

نخستین نتیجه مستقیم چنین اتفاقاتی این بود که میدان ارک که میدانی نظامی بود، به یک تفرجگاه تبدیل شد؛ حوض بزرگ هشت‌گوشی در وسط ورودی آن ایجاد و دو طرف آن درخت‌کاری شد. هم‌چنین میدان دارای پیاده‌رو شد و شاید برای نخستین‌بار بود که چیزی به‌عنوان مبلمان شهری یا مجسمه در میدان قرار گرفت. این مجسمه به "توپ مروارید" معروف و نخستین مجسمه‌ی شهری است که به‌عنوان نماد دوره‌ی صنعتی شدن در جایی نشست.

اما شکل کنونی میدان ارک متفاوت با چیزی است که شما می گویید، آیا باز هم تغییراتی در آن اعمال شد؟

بله! در دیگر دوره‌ تحولات شهری و در زمان رضاشاه، شکل میدان تغییر کرد و در یک سمت آن، کلانتری بازار ساخته شد و وزارت امور داخله در سمت دیگر میدان شکل گرفت و در کنار آن، ساختمان رادیو را در میان باغ گلشن ساختند. حتی بخشی از سردر کاخ گلستان را خراب کردند و میدان ارک کوچک‌تر شد و از حالت شرقی ـ غربی به شمالی ـ جنوبی تغییر جهت داد. البته در دوره‌ی ناصرالدین‌شاه قاجار، خندق کنار ارک را پر و به خیابان تبدیل کردند. سپس میدانی در ورودی کوچه‌ی مروی ایجاد کردند که میدان "جلوخان شمس‌العماره" نام گرفت. شب‌ها در آنجا موزیک می‌زدند، مردم جمع می‌شدند.

به نظر شما برای تحلیل بخش های مختلف معماری معاصر ایران بر اساس بافت شهری تهران باید به سراغ کدام بخش ها و محله های قدیمی رفت؟

به نظرم میدان توپخانه محل مناسبی است چرا که این میدان یا میدان ارک جدید به‌عنوان نقطه‌ اتصال بین شهر قدیم و شهر جدید مطرح است. توپخانه، میدانی گسترده ای است که به مناطق مختلف شهر راه دارد و شهر قدیم را که درون حصار صفوی بوده، به شهر جدید که تازه توسعه یافته بود، متصل می‌کرد. این روند از سال‌های 1282 و 1283 آغاز شد و تا 1295 و 1296 ادامه یافت.

در این دوره آیا معماران سرشناسی هم در تهران فعالیت می کردند یا هنوز تفکر معماری به همان شیوه سنتی بود و از آوردن اسم خودداری می شد؟

نه ما از حدود سال 1312، معماران تحصیل‌کرده‌ ای متأثر از مکتب مدرن را مانند گابریل گورکیان، وارطان آوانسیان، محسن فروغی، کی‌قباد ظفر بختیار و علی صادق که جزو پیشگامان عرصه‌ی معماری مدرن بودند را در تهران داریم. البته از بناهای مسکونی ساخته‌شده توسط آن‌ها چیز زیادی باقی نمانده است، ولی خانه‌های آپارتمانی و قصرهای ساخته‌شده توسط وارطان هنوز در سعدآباد هستند. هم‌چنین آثار زیادی از گورکیان باقی نمانده و فقط می‌دانیم، در چند مسابقه‌ی بزرگ شرکت کرده و بعضی از طرح‌هایش با تغییراتی اجرا شده‌اند، مانند طرح ساختمان وزارت امور خارجه که با تغییر اجرا شد. در این دوره، معماران دیگری نیز مانند مهندس حسین شقاقی، علی قلیچ باقلیان، کریم طاهرزاده بهزاد و چند خارجی مانند کل، ولش، مارکوف، آندره گدار و رولاند دوبرول بودند. هم‌چنین سیرو که از همکاران گدار بود، همراه فروغی و دیگران، نخستین مدرسه‌ی معماری ایران را پایه‌گذاری کرد. این مدرسه هم‌اکنون پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران نام دارد.

اگر بخواهیم دسته‌بندی دوره‌یی برای معماری پایتخت قائل شویم آیا می شود به اجماع رسید که به عنوان مثال کدام بناها در این دوره و کدام در دوره دیگر قرار می گیرند؟

بله! خدا را شکر در حال حاضر ما از آثار دوره‌ی سنت تا دوره‌ی فرنگی‌مآبی و از آن تا دوره‌ی مدرن را همه یک‌جا در تهران داریم. البته این دوره‌ها نیز قابل تقسیم‌بندی‌اند؛ دوره‌ی مدرن به چند دوره‌ی مختلف تقسیم می‌شود که نشانه‌های آن در تهران فراوان وجود دارند. می توان دوره‌های تاریخ معماری را به چهار دوره‌ی "پیش از مدرن"، "آغاز مدرن"، "مدرن" و "مدرن متأخر" تقسیم کرد و درباره‌ی هریک از آن‌ها توضیح داد. دوره‌ی "پیش از مدرن" بین فرنگی‌مآبی و مدرن است. بیش‌تر در این دوره، معماری اقتدارگرا را داریم و لفظ غیرمحترمانه‌ی آن فاشیستی است. از جمله نمونه آثار این دوره به ساختمان کاخ شهربانی، مدرسه‌ی البرز، صندوق پس‌انداز بانک ملی، موزه‌ی ملی ایران و کلانتری دربند می‌توان اشاره کرد که اقتدارگرا هستند. در دوره‌ی "آغاز مدرن" نیز به ساختمان دانشکده‌ی پرستاری، بیمارستان بانک ملی که فروغی آن را ساخت و بانک ملی بازار می‌توان اشاره کرد. ساختمان بانک ملی در خیابان فردوسی روبه‌روی سفارت آلمان، ساختمان بانک کشاورزی، ساختمان شهرداری تهران در خیابان بهشت، ساختمان سازمان بهزیستی، هتل هیلتون، بانک کار که بورس اوراق بهادار است و وزارت جهاد کشاورزی نیز نمونه‌های شاخص دوره‌ی "مدرن" هستند. هم‌چنین در دوره‌ی "مدرن متأخر" شاهکارهای نفیسی از معماری در قالب معماری مدرن با مزه‌ی بومی و بوم‌گرایی ایجاد شده‌اند که از آن جمله به ساختمان فعلی آموزش و پرورش در خیابان سپهبد قرنی، ساختمان موزه‌ی هنرهای معاصر، ساختمان فرهنگسرای نیاوران، بنای سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و برج میلاد که به‌نظر من اثر شاخص معماری است، می‌توان اشاره کرد.

با چنین اوج و قدرتی، چرا در حال حاضر کسی به معماری باارزش پایتخت آنچنان که باید احترام نمی گذارد؟

تهران یکی از معدود شهرهای کشور است که همه نشانه‌های این تحولات را در خود دارد. البته اکنون ساخت‌وسازهای جدید و گران شدن زمین سبب شده‌اند، جایی برای مقاومت ساختمان‌های قدیمی باقی نماند و مالکان به‌دلیل بالا رفتن قیمت زمین و افزایش سرمایه‌ای که با تبدیل شدن زمین به ساختمان برای آن‌ها ایجاد می‌شود، تمایل دارند، بسیاری از ساختمان‌ها را تخریب کنند و ساختمان جدید بسازند. همین پایتخت ما حدود 2500 اثر دارد که مشمول تعریف "دارای ارزش از نظر تاریخی و هنری" می‌شوند. بخش عمده‌ای از این آثار، خانه‌هایی هستند که در اختیار مالکان قرار دارند؛ اما 300 تا 400 اثر از این آثار واجد ارزش، در اختیار بهره‌برداران عمومی‌اند.

تا به حال برای حفظ و نگهداری خانه های تاریخی تهران چه فعالیت هایی انجام شده است؟

ما در پایگاه شهر تاریخی تهران حدود 2300 خانه را روی نقشه‌های یک‌دوهزارم پیاده‌سازی و به شهرداری‌های تهران اعلام کرده و به تهیه‌کنندگان طرح جامع شهر تهران داده‌ایم، ولی متأسفانه این اسناد هنوز به‌عنوان سند مکمل طرح جامع منظور نشده‌اند. هم‌چنین شهرداری تهران می‌گوید، اگر جلوی تخریب یک اثر را بگیرید، چگونه پاسخگوی حقوق مالکانه‌ی آن می‌توانید باشید. این درحالی است که سازمان میراث فرهنگی بودجه‌ی کافی را برای خرید ساختمان‌های تاریخی در اختیار ندارد.

اما بحث مالکیت یک چیزی است که در قانون صریحا به آن اشاره شده، وقتی که یک شخص مالک یک خانه باشد، حتی اگر جزو شاهکارهای معماری کشور باشد باید خریداری شود و نمی توان از او خواست که فلان کار را بکند یا نه، این چالش چگونه باید حل شود؟

ما می‌گوییم میراث فرهنگی به یک سازمان متعلق نیست و به آحاد ملت تعلق دارد. حتا متعلق به یک نسل هم نیست و به آینده تعلق دارد. لذا باید از طریق منابع عمومی، میراث فرهنگی را حفظ کرد. مالک یک اثر تاریخی نیز همان‌طور که حقوق فردی بر آن مترتب است، محدودیت‌هایی را از نظر حقوق عمومی باید داشته باشد. مکانیزم‌هایی در اختیار شهرداری‌اند که با کمک آن‌ها عدم نفع مالکان بناهای تاریخی را می‌تواند جبران کند. در این راستا، ما پیشنهادهایی را برای شورای شهر تهیه کرده‌ایم، ولی شرایط شهر و لازمه‌ی درآمدزایی شهر به‌گونه‌ای است که فعلا کسی حاضر نیست، برای حفظ میراث فرهنگی در این شهر سرمایه‌گذاری کند و این امر به عزمی جدی‌تر از آنچه امروز رخ می‌دهد، نیاز دارد. در خیابان ولی‌عصر (عج) از تجریش تا پارک‌وی، چندین ساختمان از بین رفته‌اند. "باغ گیاهی" در خیابان ملکی نزدیک میدان تجریش تخریب شده و به پارکینگ طبقاتی تبدیل خواهد شد. چه مکانیزمی به‌جز اراده‌ی مدیریت شهری می‌تواند جلوی تخریب یک باغ و ساختمان وسط آن را با این قیمت بالای زمین بگیرد؟

آیا در بحث حفظ و نگهداری از بافت های ارزشمند تاریخی شهرها نمی توان به الگوهای کشورهای خارجی رجوع کرد؟ اصولا فعالیت های خارجی در چنین طرح هایی دیده می شود؟

در شهرهایی مانند پاریس، رم و لندن که زمین بسیار گران‌تر و دایره‌ مردم‌مداری خیلی قوی‌تر از ایران است، مدیران شهری توانسته‌اند، آثار تاریخی خود را حفظ کنند چرا که در آنجا حفظ آثار تاریخی از حقوق عمومی است که برعهده‌ی مدیریت شهری است و مدیریت شهری متولی برآوردن حقوق عمومی ساکنان شهری است، چون ابزارهای لازم را دارد. در ایران نیز شهرداری می‌تواند کاربری بناها را تغییر دهد و از این طریق، منافع بناهای تاریخی را تأمین کند. هم‌چنین شهرداری می‌تواند تراکم و معافیت بدهد. فراتر از این مسایل، در یک طرح مدیریتی به جایگاهی می‌توانیم برسیم که اثر و پلاک تاریخی نسبت به یک مجموعه‌ی مسکونی، ارزش بیش‌تری داشته باشد.

با این حساب آینده میراث معماری پایتخت را چگونه ارزیابی می کنید؛ ویرانی یا حفظ و نگهداری؟

در چند سال آینده، ما به این سمت می‌رویم و مردم ترجیح خواهند داد، یک خانه‌ی تاریخی را نگه دارند تا آن را خراب کنند. این اتفاق که ما خانه‌ی تاریخی را خراب می‌کنیم تا ساختمان بسازیم، به این دلیل رخ می‌دهد که حال ما خوب نیست و گشنه‌ایم؛ ولی وقتی دنبال کیفیت برویم، گوهرهایی مانند خانه‌های تاریخی پاسخ‌گو هستند. هرچند ممکن است، آن زمان خیلی دیر باشد.

انتهای پیام/

گفت و گو: احسان قدری حصاری