سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین // میدانیم که ما زمانی به ادبیات پیشین به دیده انتقاد و گاهی مضحکه مینگریم که آن ادبیات جزئی از محتویات و اندیشه شناخته شده ما شده باشد و قبل از دوره تحول ادبی قرار گرفته باشد. دن کیشوت شخصیت مالیخولیایی سروانتس وقتی وارد صحنه مضحکه این قصه پهلوانی میشود که پیشتر به ادبیات پهلوانی وقوف پیدا کرده است و اصلا از مطالعه فراوان همین کتب پهلوانی است که عقلش ضایع میشود. جالب است که ساختارشکنی که از آن صحبت خواهیم کرد نیز در بستر ساختاری اتفاق میافتد که به همان قصههای پهلوانی تعلق دارد؛ یعنی رمانی پیکارسک که خود نقیضه خویشتن است. فرازهای داستانی این رمان وقتی اتفاق میافتد که نویسنده از تمام داشتههای خود نسبت به ادبیات پهلوانی و پیکارسک استفاده میکند؛ چارچوب ماجراهای پهلوانی را به نحو احسن طرح میریزد و بعد کار خود را شروع میکند. ساخت دن کیشوت در نهایت سادگی است و در چند فصل اول طرح آن ریخته میشود و در ادامه داستان ما شاهد حوادث بیشمار دیگری هستیم که در قالب همان ساخت اولیه قرار میگیرند.
سروانتس و شخصیت دوست داشتنیاش دن کیشوت بعضا در بخشهای مختلف قصه جای خود را عوض میکنند و گاهی به صورت غیر مسقیم راوی دیگری را به مخاطب معرفی میکنند. انگار دن کیشوت خودش روایت را به عهده گرفته است و حتی گاهی مخاطب متوجه چگونگی شکلگیری قصه هم میشود و در درآمیزی حس تالیف و قصهپردازی گاهی خود سروانتس را در هیات دن کیشوت میبینیم که عجیبترین فکری را که به مغز هیچ دیوانهای خطور نکرده است را به ذهن دن کیشوت هدایت میکند؛ یعنی پهلوان سرگردانی که با اسب و اسلحه خود تمام اقطار جهان را به دنبال ماجراها زیر پا بگذارد و آن هم زمانی که غبار فراموشی بر چنین قصههایی نشسته است و علنا فراموش شده است. این مسئله در طول قصه در شخصیتهای دیگر نیز نمود پیدا میکند. گویی ما همچنان با نسخههای ثانی دن کیشوت رو به رو میشویم؛ کاراکترهای دیگری که تناقض دیوانگی - خردمندی در آنها دیده میشود، کسانی که در عشقی شکست خوردهاند و مثل دن کیشوت سرگردان شدهاند. پهلوانی که پس از هر پیروزی در حوادث پهلوانیاش دوست دارد طوری به دلبرک و مخدومش خبر پیروزیاش را برساند و تمام رنج و سرگردانیاش را به خاطر او میداند. دلبرکی تقلبی که دن کیشوت در مخیله پیچیدهی خود ساخته است و نام دو لسینه دو توبوز بر او نهاده است. کسی که مهترش از صدای نکره و گردن کلفتش برای ما میگوید.
این بانوی قصه و این جنبه از زنانگی دنکیشوت (آنیما) که ساخته و پرداخته ذهن و تخیل خویش است - همان طور که در گفت وگوی دن کیشوت و دوشس در بخش دوم کتاب نمود پیدا میکند - بخش اعظمی از خیال پروریهای او را تشکیل میدهد.
ساخت قصه مثل یک الگوی موسیقیایی پر از تکرار است و غلو نیست که بگوییم ما در دن کیشوت با نوعی تکرار دلنشین و حتی نوعی وحدت رو بهرو هستیم؛ وحدتی که میان شخصیتهایی است که با این که به پهلوان سرگردان ما میخندند اما در کنه قضیه خودشان خندهدارتر و قابل ترحمتر هستند. آدمهایی که با جدیت در مسیر مضحکه قرار گرفتهاند؛ مسیری که سروانتس برای آنها تدارک دیده و هیچ کس را از آن مصون نگذاشته است.
از آنجایی که بعد از نشر جلد اول رمان دن کیشوت شخصی به نام آلنسو فرناندز دو آولاندا (Alonso Fernandez de Avellaneda) از محبوبیت و شهرت جلد اول کتاب سواستفاده میکند و جلد دوم را منتشر میکند، سروانتس بخش دوم را با کمی تعجیل به پایان میرساند، هرچند این دلیل بر سهلانگاری در بخش دوم نیست و برعکس ساخت داستانی بخش دوم از لحاظ نبود رودهدرازیها و زیادهرویهای نویسنده در حوادث فرعی نسبت به بخش نخست کاملتر است و مهارت و ترفندهای قصه در روایت و دیگر موارد داستانی پختهتر از بخش نخست است و سروانتس در این بخش از کتاب بیشتر از همیشه قصه را تحت تسلط خود مییابد.
در بخش دوم کتاب بیشتر سخن از گفتوگوهای شیرین مهتر و ارباب و حوادث مربوط به دن کیشوت است. سانکو این بار بیش از پیش آینه تمام نمای واقعیت بیمار گونه اربابش است و دائم تصویر خیالبافیها و شکستهای متوالی ارباب را نشان میدهد. شخصیت سانکو در بخش دوم کتاب به مراتب پر رنگتر میشود؛ به خصوص زمانی که از پس سلسله اتفاقاتی به مقام حاکمی و سرپرستی جزیرهای نائل میآید. هر چند هنوز همان سانکوی مهربان، شیرین زبان و ابله است، اما گاهی سخنان پر مغزی میگوید و از ریخت شخصیت پیشین خود بیرون میآید.
اساس رمان دن کیشوت بر لذت است؛ لذتی از جانب تخیل و ذهن قدرتمند سروانتس که در بخش دوم کتاب به مراتب بیشتر از بخش نخست جلوه میکند. سروانتس دن کیشوت را زمانی به رشته تحریر در میآورد که از بابت غم نان در تنگنا بوده است و سخت پیر و نزار و یقینا به عایدی این کتاب نیاز داشته است. مخاطب قصه دن کیشوت در وهله اول توده عوام بوده است و سروانتس از پیش با چنین هدفی دست به قلم میبرد و این دلیل بر این نمیشود که دن کیشوت هم چنان پس از گذشت چهار قرن زیبایی و گیرایی خود را از دست بدهد؛ چرا که لذت نه تنها منافی ساختی دقیق و حساب شده نیست که میتواند از خصیصههای اساسی یک رمان خوب به حساب بیاید.
سرانجام مرگ پهلوان؛ مرگ خیالبافیها و جنون اوست. دن کیشوت در پایان در مییابد که تمام حرفها و قصههای پهلوانیاش چیزی جز خیالی خام نبوده است. شاید همین حقیقت است که جان دن کیشوت را می ستاند. انتهای پیام/ ندا رضا حسینی