به گزارش سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین/ نشر آثار هنری در ایران مصائب و شیرینیهای خود را داشته است. ناشرانی بیشتر به چشم میآیند که بر طراحی جلد کتابها و صفحهآرایی و گرافیک و دیگر مراحل آمادهسازی متمرکزترند. در همین نمایشگاه کتاب اخیر، میدیدیم که غرفههایی شلوغتر بودند که پیشخوانشان رنگ و لعاب داشت و جلدهای کتابهایشان با هدف و با ذهنیتی مجموعهگرایانه طراحی و کنار هم چیده شده بودند. با این حال کاملا بدیهی است ناشرانی که اختصاصاً به نشر آثار هنری میپردازند، بیشتر باید به این ملاحظات توجه کنند. برای یافتن پاسخ برخی پرسشها سراغ یکی از کسانی رفتیم که مدیر هنری چند انتشاراتی مختص نشر آثار هنری بوده یا اینکه نزد ناشرانی عمومی به همین ملاحظات دقت میکرده و مراحل آمادهسازی آنها را مدیریت میکرده.
خشایار فهیمی، در کنار اینکه شاعر است و یکی دو کتاب شعر هم منتشر کرده، از اواسط دهه هشتاد به نشر "ماهریز" پیوست تا سر و سامانی به کتابهای این انتشارات خوشگرافیک بدهد. فهیمی پس از ویراستاری، مدیریت اجرایی و مدیریت بخش کتاب در "ماهریز" با ناشران دیگری چون "هرمس" هم همکاری کرد تا اینکه از دو سال پیش با تولّد نشر "پیکره" به مدیریت مدیر مسئول "دوهفتهنامهی تندیس"، بهعنوانِ مدیر هنریِ این نشر مشغول به کار شده است.
نشر آثار هنری در ایران چه وضعیتی دارد؟ به عبارت بهتر، باید پرسید چگونه است و چگونه باید باشد؟
تفاوت نشر و مسائل و مصائب آن در ایران با سایر نقاط جهان، تفاوتی ذاتی نیست؛ عَرَضیست؛ یعنی شرایط پیرامونی در حوزهی نشر و مدیریت کلان آن، ناشر، عوامل نشر و صاحبان آثار را در اتمسفری خاص قرار داده است. تفاوت ماهوی در نشر کتابهای هنری، آنجاست که این کتابها، ذیل موضوعشان، به زیبایی و هنر میپردازند و در فیزیکشان نیز جزو اشیای لوکس تلقّی میگردند؛ امّا این منافی با آن نیست که کتاب و کتابآرایی از ابتدای تاریخاش، هنر فرض شده و شیئی موکول به عناصر زیباییشناسی. امّا برآیند این تعریف و تحریفهای ناشی از کمرنگترشدن حضور کتاب، تأثیر چندان منفیای بر این حوزه نداشته است؛ و بیشتر این تأثیر منفی ناشی از هزینهی بالا در تولید است که از کیفیّت متریال و سپس محصول میکاهد و همچنین از تأثیر آن. به هر حال ماهیت نشر کتابهای هنری و جامعتر، فرهنگ و هنر در ایران، ماهیتی تزئینی و محض است و کمتر کاربردی است.
بنابر همین نکته که شما به آن اشاره میکنید و هزینهبر بودن انتشار آثار هنری با توجه به نیاز به کیفیت مناسب متریالِ عرضه، قاعدتاً تنها ناشرانی مرتکب این کار میشوند که تواناییاش را داشته باشند. با این اوصاف، یک موسسه انتشاراتی خصوصی تا چه حد میتواند در این عرصه پایدار باشد؟
طبیعتاً مشکلات تولید در شرایط حاکم، در تمام شئونات هویداست؛ امّا لااقل در حوزهی هنر، خصوصاً هنرهای تجسّمی، که اقتصاد در آن چند سالی است بسیار مورد توجّه قرار گرفته است و طبق معادلات خود سودآور هم بوده است، در بازار داخل و خارجی، اگر این توجّه به آثار و نمایش و فروش آنها، به حوزهی نشر کتاب هم تسّری یابد که حتماً در نحوهی نمایش و فروش آثار نیز تأثیرگذار خواهد بود، آنگاه از پسِ این تعامل فرهنگی-هنری- اقتصادی، نتایج پرباری در پی خواهد داشت.
مهمترین کاستی نشر هنر در ایران چیست؟
ناشران تخصّصی، در هر حوزهای، معمولاً از اتفّاقات و پیشرفتهای همان حوزه تغذیه میکنند؛ دقیقتر: در حوزهی نشر کتابهای هنری این تبادل بسیار دقیقتر و وابستهتر است؛ یعنی فضای امروز و امروزیِ هنر ایران، که بیشتر در حال تجربه و گذار است و بهشدّت نیز موکول به مناسبات و محاسبات اقتصادیست (گردش مالیِ هنرهای تجسّمی ایران در دههی 80 و امروز، هنوز بیشتر وامدار آثار تولیدشده در دهههای 40 و50 است)، شرایط سرمایهگذاری مادّی- معنوی در خصوص مکتوبساختن دورهای از آثار هنرمند یا دورهای تاریخی و سبکمند از هنرمندان را تقلیل داده و در حدود چاپ کاتالوگهایی در نمایشهای فردی و جمعی باقی میگذارد.
بدیهی است که در نشر آثار هنری باید استانداردهای لازم در مراحل آمادهسازی کتاب اعم از گرافیک و ... بیش از انتشار دیگر کتابها رعایت شود. با این حال، مدتی است ناشران کتابهای عمومی هم، دست کم ناشران دانهدرشت، به خوشگرافیکبودن آثارشان اهمیت میدهند. چه ساز و کاری نیاز هست تا همه ناشران ملزم به رعایت این ملاحظات شوند؟
زیباشناسی، خلق اثر یا تولیدی زیبا، الزامی نیست؛ اگرچه طبیعی و از طبیعت است؛ امّا به هر حال غایی است.
منظورم این نیست که به دنبال معیاری مطلق برای ارزیابی استاندارد هنری باشیم. پرسش اینجاست که چه میشود کرد تا ناشران ملزم شوند استانداردهای اولیه را، جدای از ارزیابی کیفیت زیبایی محصول، رعایت کنند؟
توجّه به گرافیک و فرم کالای تولیدشده، از جمله کالای فرهنگی مانند کتاب، از اوایل دههی 70، پس از وقفهای، مجدداً و لااقل به دلیل حضور دوبارهی تبلیغات به جهت مناسبات اقتصادی و بعضاً فرهنگی، رویکرد جدید و جدّیتری را مشمول شد و رفتهرفته، به دلیل گرایش دیرین ما به افراط و تفریط، دچار آن گردیده است؛ امّا در خصوص نشر کتاب، برداشتی از همین زاویهی دید با اندکی انحراف، به هر حال باعث توجّه بیشتر و دقیقترِ ناشران در مراحل پیشتولید و تولید کتاب و دیگر کالاهای فرهنگی- هنری گردیده است. مضافاً اینکه حضورِ کمّیِ گرافیستها خودبهخود فضا را گرافیکیتر میخواهد. رسیدن به استاندارد امّا همانقدر که در تولید کتاب در داخل، بعید نمینماید، با فاصلهای واضح نسبت به استانداردهای جهانی در خصوص نشر کتابهای هنری، در حرکت است.
نشر "پیکره" موسسه پرقدمتی نیست، اما قامتی بلند ساخته. هم سراغ نشر اثر رفته، هم به مصادیق بینارشتهای مثل شاعران نقاش پرداخته. تا کنون چه کردهاید و پس از این چه خواهید کرد؟
نشر"پیکره" اگرچه از قدمتی تاریخی نسبت به معدود و محدود ناشران حوزهی تجسّمی برخوردار نیست، امّا پس از گذشت دو سال از فعّالیتش و چاپ بیش از 30 عنوان کتاب، در حال ساختن تاریخ خود است. نشر "پیکره" در انتخاب آثار، بیش از پیش از هر مورد به هنربودن آن توجّه دارد، نه سبک یا جدید و قدیم بودن آن؛ امّا همواره با اندکی فاصله نسبت به چاپ کتابهای حوزهی فلسفهی هنر نگریسته است. برخی از کتابها به شکل منفرد و برخی دیگر تحت دورههایی و به شکل سریالی چاپ گردیده و خواهند گردید؛ مانند "گلستان هنر" و "شاعرانِ نقاش".
انتهای پیام/
صابر محمدی