سرویس تجسمی هنرآنلاین //

امروز تقریبا همه‌مان کم و بیش می‌دانیم که پایه و اساس کاریکاتور، ژورنالیسم و مطبوعات است اما متاسفانه در یکی دو دهه گذشته هر چقدر در حوزه کارتون جشنواره‌ای و نمایشگاهی رشد چشمگیر داشته‌ایم، در حوزه کاریکاتور مطبوعاتی رو به جلو حرکت نکرده‌ایم.

کاریکاتور از هنرهایی است که در یکی دو دهه اخیر تعداد زیادی از هنرمندان این عرصه را حتی در ابعاد جهانی مطرح کرده اما صاحبنظران و فعالین این رشته هنری متفق القولند که جای کاریکاتور در گالری‌‌ها نیست. کاریکاتور هنری است که باید در مطبوعات باشد و در رسانه‌ها بدرخشد و به نمایش درآید و نه فقط بر دیوار گالری‌ها. به این ترتیب ما در این سال‌ها بخش بزرگی از ماهیت وجودی این هنر را که کارکرد اجتماعی آن است نادیده گرفته و نسبت به آن بی‌اعتنا بوده‌ایم.

واقعیت این است که متاسفانه کاریکاتورهای ما بیش از حد جشنواره‌ای شده‌اند در صورتی‌که کارکرد اصلی این هنر حضور در مطبوعات و نشریات و بازنمایی شرایط و موضوعات روز اجتماعی همگام با شکل‌های دیگر اطلاع رسانی و آگاهی بخشی به مخاطبین تعریف می‌شود. با این وجود به اعتقاد هنرمندان و صاحبنظران این حوزه، کاریکاتور مطبوعاتی در ایران سال‌ها است که از این کارکرد اصلی‌اش به دور مانده و به طبیعت ثانویه‌اش یعنی شکل جشنواره‌های و نمایشگاهی محدود شده است.

نکته مهم در این است که در دیگر نقاط دنیا عموما حضورکاریکاتور در جشنواره‌ها از مسیر انتشارشان در جراید و مطبوعات می‌گذرد و نه بالعکس، به این معنی که هنرمندان این عرصه پس از انتشار آثارشان در روزنامه‌ها و مجلات است که به فکر شرکت دادن اثر در جشنواره‌ها می‌افتند اما در کشور ما توجه به کاریکاتور جشنواره‌ای معطوف شده و کارکرد اجتماعی این هنر تا حد زیادی دستخوش بی‌اعتنایی شده است. بدون تردید موفقیت‌های چشمگیر و افتخارآمیز کارتونیست‌های ما در سطوح مختلف به نوبه خود بسیار با ارزش و تحسین برانگیز است ولی‌ای کاش می‌توانستیم در کنار فعالیت‌های جشنواره‌ای و حضور در فستیوال‌ها در زمینهٔ کاریکاتور مطبوعاتی و کارکرد اجتماعی آن هم به‌‌ همان اندازه پیشرفت داشته باشیم که متاسفانه اینطور نبوده. اما دلایل چنین اتفاقی را باید در کجا جستجو کرد؟

به نظر می‌رسد بیش از هر چیز جنبه اقتصادی در بروز چنین مشکلی حرف اول را می‌زند و کاریکاتور نیز تابعی از معضلاتی است که مطبوعات به طور کلی با آن روبه رو هستند. در حقیقت محدودیت‌های مالی مطبوعات در ایران به صورت مستقیم با مشکلات خاص کاریکاتور‌ها مرتبط است. از سوی دیگر متاسفانه شرایط اقتصادی جامعه به نحوی است که مردم اقبال کمتری به مطبوعات و تهیهٔ آن‌ها نشان می‌دهند که این موضوع باعث افت تیراژ و فروش نشریات شده است. افت تیراژ نیز رابطهٔ مستقیم با تلاش مطبوعات برای به حداقل رساندن هزینه‌های تولید دارد که البته شامل کاریکاتور‌ها هم می‌شود. برای برطرف شدن این معضل هم لازم است به سمتی پیش برویم که شرایط اقتصادی و فرهنگی به جایگاه قبلی برگردد و مطبوعات مخاطب‌اش را دوباره بازیابی کند. طبیعتا وقتی یک نشریه تیراژ و فروش بالا داشته باشد، می‌تواند برای همکارانش از جمله کاریکاتوریست‌ها امنیت شغلی ایجاد کند تا آن‌ها هم با فراغ و راحتی بیشتری به خلق اثر بپردازند.

کاریکاتوریستی که می‌خواهد از راه کاریکاتور متعهد مطبوعاتی، ارتزاق کند نمی‌تواند با این وضعیت و با این دستمزد اندکی که پس از ماه‌ها بعد از چاپ اثر پرداخت می‌شود و گاهی هم پرداخت نمی‌شود زندگی کند. طرح‌هایش افت شدید کیفی پیدا می‌کند و انگیزه‌اش را از دست می‌دهد. بنابراین کاریکاتوریست به سمت آزمودن عرصه‌های جشنواره‌ای و نمایشگاهی می‌شود.

یکی از مهم‌ترین کمبود‌ها در ارتباط با فعالیت حرفه‌ای کاریکاتوریست‌ها نیز نداشتن انجمن صنفی است. خانهٔ کاریکاتور ایران هم بیشتر به عنوان یک نهاد آموزشی فعالیت می‌کند و ظاهرا توجه به مسائل صنفی هنرمندان در دستورکار آن قرار ندارد. به این ترتیب در سال‌های گذشته در میان هنرمندان این عرصه گرایش‌ها بیشتر به سمت کاریکاتور جشنواره‌ای معطوف شده و این هنرمندان هم بیشتر با انگیزه دریافت جایزه‌های نقدی در جشنواره‌ها شرکت می‌کنند تا مگر از این طریق بتوانند به فعالیتشان در این حوزه ادامه دهند. به همین دلیل است که وضعیت کاریکاتور در زمینهٔ نمایشگاهی و جشنواره‌ای به رتبه‌‌های خوبی در جهان دست پیدا کرده، اما در کاریکاتور مطبوعاتی هنوز به جایگاه ویژه‌ای نرسیده‌ایم.

از سوی دیگر با این‌که هنر کاریکاتور در سال‌های گذشته افتخارات بسیاری را کسب کرده، اما کمترین انعکاس را در رسانه‌هایی مانند رادیو و تلویزیون داشته است. واقعیت این است که هنرمندان کاریکاتوریست ما در خارج از کشور بیشتر از ایران شناخته شده هستند و از طرف کلان رسانه‌ها معرفی و حمایتی از آن‌ها به عمل نیامده است.

در مجموع آنچه می‌توان در این مجال مختصر بر آن تاکید کرد این است که برای شکوفایی کاریکاتور در عرصه مطبوعات و حمایت از هنرمندان این عرصه لازم است زمینه‌های بازنگری در کارکردهای اجتماعی این هنر در کنار سایر کارکردهای آن فراهم و هویت اصلی این هنر به آن بازگرانده شود.

انتهای پیام/

روزبه صدر