سرویس تجسمی هنرآنلاین //

اگرچه دیرین‌شناسی آنچه امروز خودآموختگی در هنر می‌نامیم به قرن‌ها پیش باز می‌گردد ولی این جهان معاصر بوده که با ارزش گذاری بر ابعاد فکری و زیبایی‌شناسانه این شیوه بیان هنری رسمیتی ویژه به آن بخشیده به شکلی که بعضی از هنرمندان این شیوه همچون "هانری روسو" و "فریدا کالو" را هم ردیف با هنرمندان دیگر نگرش‌های هنری قرار داده است.

در طول تاریخ هنرمندان خودآموخته همیشه وجود داشته‌اند، از اوایل قرن ۲۰ هنرمندان دنیای فاخر هنر از آن‌ها تأثیر گرفتند و‌گاه تقلید کردند و به این ترتیب توجه عموم به این هنرمندان که هنرشان به "نائیف" معروف بود، جلب شد. اما برای این هنرمندان مدرنیست، حفظ فاصله با دیگر قلمرو‌ها مهم بود، به همین دلیل تا مدتی از موضع بالا به این هنر نگاه می‌کردند.

هنر نائیف در ترجمه "هنر ساده دل" و گاهی ساده لوح معنا می‌شد. اما در دهه ۷۰ میلادی این نوع ترجمه از هنر نائیف هم مورد تجدید نظر قرار گرفت و هنر خودآموخته و خارج از سیستم که بار ارزشی مثبتی داشت، جای واژه‌های پیشین را گرفت.

هنر خودآموخته در ایران هم از وقتی در سطح عمومی مخاطبین هنر به رسمیت شناخته شد که نمونه‌هایی بسیار شاخص مثل "مکرمه قنبری" را بیش از یک دهه قبل به نمایندگی خود معرفی کرد. اگرچه پیش از این نیز بعضی از هنرمندان به واسطه رویکرد‌ها و گرایش‌های خاص خود در هنرهای تصویری عرصه‌هایی از هنر ناآموخته و ناب را کشف و در آثارشان بهره‌برداری کرده بودند؛ اما با توجه روزافزون جامعه هنری و تعدد نمایشگاه‌هایی از آثار هنرمندان خودآموخته به ویژه در یک دهه گذشته اکنون می‌رود تا بدنه اصلی هنرهای تجسمی کشور اشکال هنر خودآموخته را نه صرفا به عنوان منابع الهام و رجوع، که به عنوان شیوه و رویکردی مستقل و مشخص دنبال کنند.

اکنون با گذشت بیش از یک دهه حضور رسمی هنرمندان خودآموخته و تاسیس تشکیلات رسمی ثبت شده از این هنرمندان و حامیان مالی و معنوی آن‌ها می‌توان از توفیق نسبی در معرفی مختصات و هنرمندان این جریان سخن گفت و گام اول فعالین هنری کشور در به رسمیت شناساندن این شیوه هنری را پیروزمندانه به حساب آورد. اما به نظر می‌رسد زمان آن فرارسیده این جریان هنری و حامیان آن گام بعدی خود را درجهت درگیر کردن بدنه عمومی مخاطبین هنرهای تجسمی کشور بردارند.

اگرچه هنرمندان خودآموخته از‌‌ همان دغدغه‌های هنرمندان هنر رسمی پیروی نمی‌کنند، اما لازم است که آن‌ها را بفهمیم و به چرایی شکل‌گیری هنرشان بپردازیم. امروز دیگر جهان هنر از موضع بالا به این هنر نمی‌نگرد و موزه‌های معروف جهان آثار این هنرمندان را در کنار آثار مدرن قرار می‌دهند.

اما هنر، زمانی که به عنوان یک صنف و حرفه مطرح نباشد، شاید دیگر تقسیم‌بندی آن به حرفه‌ای و خودآموخته بی‌معنی باشد. همان‌طور که با دیدن نقوش روی ظروف یافته شده از تپه سیلک، نمی‌توان به طور دقیق اعلام کرد که آیا کسانی که این نقوش را کشیده‌اند از صنف هنرمند بوده‌اند و سفارش گرفته‌اند و یا از روی غریزه، اشیاء اطرافشان را مزین می‌کردند تا خاطره‌ای اسطوره‌ای و ماندگار از خود برجای گذارند.

اما قصه همین گونه باقی نمی‌ماند و هنرمند حرفه‌ای به وجود می‌آید که در قالب آموزش کار می‌کند و در طول قرن‌ها ادامه پیدا می‌کند. هنرمند حرفه‌ای اساس کارش بر تعلیم و تعلم است و بدنه رسمی هنر و خلق آثار هنری را همین تعلیم و تعلم تشکیل داده است در حالی که یادگیری هنر خود یک مسئله است و اینکه چطور این یادگیری را به حرکتی خلاق تبدیل کنیم، مسئله دیگری است.

گاهی هنرمند حرفه‌ای با غرور و تکبر فاصله‌ای با هنرمند خودآموخته پیدا می‌کند. اما به هر حال درونیات هنرمند خودآموخته هم بدون اینکه ملاحظات هنرمند حرفه‌ای را در نظر بگیرد، به بیرون سرریز می‌کند. این جهان سرشار از معنا، زیبایی، حرکت و جان‌های تابناک وشعله‌وری است که در هر گوشه معنایی را جستجو می‌کنند.

دریافت ما از خودآموختگی در هنر عاری از آسیب‌ها هم نیست. آنچه که در سال‌های اخیر رواج پیدا کرده، یافتن حکمت‌های پیچیده و منسوب کردن آن به این دسته ازهنرمندان است. به نحوی که این نگرانی را ایجاد می‌کند که با انباشتن این معانی و اصطلاحات و تلنبار کردن کوه نقد و تجزیه و تحلیل روشنفکرانه، آن اثر هنری و روح آن هنرمند خودآموخته را در تنگنایی قرار دهیم که ادامه راه، آنچنان که پیش از این بود، بر او ناهموار و دشوار شود.

با توچه به تسلط و اشرافی که هنرمندان تجسمی به واسطه درک و دریافت‌های بصری خود از ارزش‌ها و قابلیت‌های چنین منابعی دارند به نظر می‌رسد خود به خود - همانگونه که تا پیش از این چنین بوده - این دستاورد‌ها را مورد بهره‌برداری قرار خواهند داد و مطالعات شخصیشان در این زمینه را با توجه به آن‌چه از این هنر انتظار دارند سامان خواهند داد. برگزاری نشست‌ها و جلساتی که سعی در تبیین کارکرد‌ها و قابلیت‌های این هنر دارند نیز بهتر است به عرصه عمومی مخاطبین هنری کشیده شود تا هم دامنه شناخت هنر خودآموخته وسعت بیشتری بیابد و هم جدی گرفتن این شیوه هنری در اذهان عمومی نهادینه و فراگیر شود. حامیان هنرخودآموخته امروز باید شارحان اصالت این نگاه در مخاطبین عمومی آثار هنری باشند که دیگر خودآموختگی را مترادف و همسنگ با نابلدی به حساب نمی‌آورد.

انتهای پیام/

بهروز فایقیان