سرویس مد و لباس هنرآنلاین؛ امروزه پارچه‌های سنتی ایران به سختی نفس‌ می‌کشند و در شرایطی حضور خود را حفظ کرده‌اند که وزارتخانه‌هایی نظیر: فرهنگ و ارشاد اسلامی در کنار میراث فرهنگی از آنان حمایت می‌کند. این در حالی است که این نوع پارچه‌ها هنوز هم مشتریان بسیاری به خصوص در خارج از مرزهای ایران دارند. به نحوی که نه تنها قادر به ادامه حیات با درآمدزایی هستند بلکه می‌توانند ارز آوری قابل توجهی را نیز به دنبال داشته باشند. آنچه می‌خوانید نگاهی کوتاه بر مهمترین پارچه‌های سنتی ایران است که در عین خستگی و آسیب بی شمار هنوز منقرض نشده‌اند و زیبایی شگفت انگیز خود را حفظ کرده‌اند.

شعر بافی شَعر بافی یا شربافی یکی از صنایع دستی ایران است. شعر به موی انسان یا حیوان گفته می‌شود. در این نوع بافت مو یا توسط دستگاه بافندگی چهاروردی بافته می‌شود. بافتن شعر پشمی در یزد و اصفهان و شعر ابریشمی در کاشان رواج داشت که اکنون در معرض فراموشی و نابودی است البته اخیرا توسط یکی از طراحان تولید صنعتی این نوع پارچه آغاز شده است.

در واقع نقشه خاصی برای بافت شعربافی وجود ندارد و در گذشته به دو شیوه ساده و میله‌ای (راه‌راه) بافته می‌شود. امروزه طراحان پارچه و لباس طرح‌های تازه‌ای برای این نوع پارچه ایجاد کرده‌اند که با پنبه بافته می‌شود. شعر ساده را بیشتر به رنگ‌های بنفش، زرشکی، مشکی، زرد، بادنجانی، سبز، گلی برای لباس زنان و شعر میله‌ای را به شکل سیاه و سفید به عرض ۲ متر و طول ۱٫۵ متر برای لباس مردان می‌بافند. رسم است که نام بافنده با نشان طلایی در سر و ته پارچه درج شود.

در گذشته، (تا حدود ۵۰ سال پیش) بافندگی با دستگاه شعربافی، بسیار دشوار بوده و تنها از عهده جوانان بر می‌آمده‌است. اما یکی از شعربافان قهار آن دوره به نام حاج حبیب اله خاتم، قطعه‌ای را به این دستگاه اضافه می‌کند که کار با آن را بسیار ساده تر می‌نماید. این قطعه چک(با فتحه حرف چ) نام دارد و ساختار ساده‌ای دارد.ایشان هم اکنون در قید حیات بوده و ۹۰ سال سن دارند.

در گذشته شعربافی کاری صرفاً مردانه بود و کارگاه های شعربافی بیشتر در زیرزمین های نسبتاً تاریک و نمور بود هر بافنده زبر دست می‌تواند در طول یک روز ، یک الی 2 متر پارچه بافته شود.

تقریبا یک‌سوم مردم کاشان در سال‌های نه‌چندان دور، شعرباف بوده‌اند. شعربافی بعد از قالی‌بافی رایج‌ترین حرفه در کاشان بوده است و هنوز کارگاه‌هایی در محلات قدیم باقی مانده که پیرمردها در آنها پشت دستگاه‌های شعربافی تارها را می‌بافند. مواد اولیه این دستگاه‌ها ، ابریشم طبیعی می باشد که نوسان قیمت ابریشم در طول سال به کم و زیاد شدن تعداد دستگاهها کمک می‌کند.

در دوره های مختلف سیاحان و جهانگردان بسیاری از کاشان دیدن نموده‌اند و هر یک در سفرنامه‌های خود ضمن ستایش صنایع، توجه خاصی به نساجی این شهر داشتند.در اواسط دوره قاجاریه کاشان دارای 42 کارگاه شعربافی بود اما به علت عدم حمایت دولت از صنایع داخلی در آن زمان و نفوذ استعمار غرب، به مرور زمان نه تنها بازارهای جهانی پارچه‌های ایرانی از دست رفت بلکه در بازارهای داخلی هم محصولات خارجی جای تولیدات ملی را گرفت و صنایع سنتی به ویژه پارچه بافی در کاشان به کسادی و رکود کشیده شد.

پارچه های شعربافی که در خود شهر و کارگاههای خصوصی تولید می‌شود، بیشتر به مناطق غرب و کردنشین کشور فرستاده می‌شود. مصرف‌کننده فعلی این پارچه‌ها کردهای ایران و عراق هستند که به عنوان سربند یا کمربند از آن استفاده می‌کنند.

این نوع پارچه ابعاد تعریف شده‌ای داشت اما اخیرا این ابعاد نیز دچار تغییر شده و در متراژ بالا نیز تولید می‌شود. پارچه‌های تولید شده در این مرکز را بیشتر توریست‌ها بعنوان روسری و شال گردن و برای روی میز و مبل خریداری می‌کنند.

زری بافی زری یعنی پارچهٔ ساخته شده از زر (طلا) یعنی پارچه‌ای که پودهای آن از طلا است. زربفت. زری یا زربفت پارچه‌ای ظریف و بسیار گران بهاست که چله یا تار آن از ابریشم خالص است و پودهای آن ابریشم رنگی و یکی از پودها، نخ گلابتون است که می‌تواند زرین یا سیمین باشد.

زری نفیس‌ترین و افسانه‌ای ترین منسوج ایرانی که در روزگار رونق و رواج خود شهرتی عالمگیر داشته و هم‌اکنون نمونه‌هایی از آن زینت‌بخش موزه‌ها و سایر مراکز هنری ایران و دیگر کشورهای جهان است و دارای سابقه‌ای طولانی از لحاظ بافت و تولید است.

بافت پارچه‌هایی که در متن و نقوش آن‌ها، نخ‌های گلابتون به کار گرفته شده بنا به روایات تاریخی به هفت هزار سال پیش می‌رسد. هرودودت مورخ مشهور یونانی نوشته است: «رومیان به خاطر زیبائی و اشتهار زربفت‌های سنتی ایران همه ساله مبالغ هنگفتی می‌پرداختند.» فیلوسترات نیز گفته است: «اشکانیان، خانه‌های خود را با پرده‌های زری یراق‌دار که از پولک‌های نقره و نقوش زرین، تزئین شده بود می‌آراستند.»

بدون شک بافتن پارچه‌های زربفت، مانند قالی و گلیم از زمان هخامنشیان [در ایران] مرسوم بوده است زیرا در بسیاری از نقوش برجستهٔ تخت‌جمشید، شوش و حتی پاسارگاد، نقوشی در حاشیه‌های لباس شاهنشاهان و درباریان به چشم می‌خورد که حاکی از این است که لباس آن‌ها از پارچه‌های زربفت بوده، به‌علاوه در حاشیهٔ لباده و حاشیهٔ آستین‌ها و یقهٔ لباس، قطعاتی از طلای ناب به شکل شیر، مرغ، ستاره با گل پنج‌پر و یا نقوش هندسی مانند مثلث و غیره می‌دوختند و بسیاری از این قطعات طلا، امروزه در موزه ایران باستان و موزه‌های دیگر دنیا موجود است که متعلق به عهد هخامنشی است.

از زری‌های کهن ایرانی قطعاتی پارچه در موزه‌های لوور، متروپولیتن، کلیسای سنت ویکتور، لیون، سلطنتی لندن، واشنگتن، آرمیتاژ، لنینگراد و... نگهداری می‌شود که نمودار عظمت و اعتبار این هنر سنتی در ایران کهن است.

فن زری بافی در دوران صفویه به منتهای کمال خود رسید.

پس از سلسله سلجوقیان، هنر زری بافی رو به خاموشی گرایید و یورش مغولان از خاور دور به ایران، همه جیز و همه کس را تا لبهٔ پرتگاه نابودی پیش برد. در دوران مغولان کشتار و ویرانی چون شبحی تار بر ایران سایه انداخته بود و باالطبع هنرمندان هم نه مجالی برای خودنمایی داشتند و نه حکومت چنین چیزی می‌خواست. هر چند که در اواخر حکومت مغولان اوضاع اندکی رو به بهبود رفت اما هیچگاه شکوه دوران پیشین، تکرار نشد.

اکنون تنها در کارگاه زری‌بافی سازمان میراث فرهنگی کشور در تهران و هنرستان هنرهای زیبای اصفهان ومیراث فرهنگی کاشان، نمونه‌های اندکی از انواع زری و مخمل بافته می‌شود.

مواد اولیه پارچه‌های زربفت، از بهترین نوع ابریشم طبیعی ایران انتخاب می‌شود. همچنین یکی از مهم‌ترین مواد اولیه، گلابتون است. از گلابتون بیشتر در بافت پارچه‌های زربفت استفاده می‌شود. آن چیزی که باعث درخشش و گران‌بهایی ویژهٔ پارچه‌های زربفت می‌شود، گلابتون است.

ترمه پارچه ترمه، جنسی ظریف و لطیفی است که جنس آن از کرک ، پشم و ابریشم با طرح‌های اصیل و سنتی ایران تهیه می‌شود.

تاریخچه ترمه

شروع ترمه بافی در ایران به اوایل دوره صفویه می‌رسد هر چند برخی معتقدند زادگاه اصلی ترمه قلب آسیای مرکزی و ارتفاعات کشمیر است. البته عده‌ای نیز بر این باورند که ترمه بافی در ابتدا درایران آغاز گردید و سپس به کشمیر راه یافته است .آنچه در خصوص این پارچه بسیار ظریف می‌توان گفت این است که ذوق و سلیقه و ابتکار ایرانیان در ظرافت بافت ،جنس و طرح‌های خیال انگیز آن در جهان کم نظیر است.این هنر در دوره شاه عباس صفوی به اوج شکوفایی و تکامل خود دست یافت که شهره جهان گشت و به یکی از محصولات صادراتی ایران مبدل شد.

ابزار کار و شیوه بافت ترمه دستگاه بافندگی ترمه، تقریبا شبیه سایر دستگاه‌های نساجی سنتی چوبی است و در خود مناطق تولید وتوسط صنعتگران محلی ساخته می‌شود. این نوع دستگاه‌ها چهار وردی است که وردها توسط پدال‌هایی که در زیر پای بافنـده قرار دارند بــه حرکت در می‌آیند.

پس از تهیه مواد اولیه و تدارک دستگاه بافندگی کار چله کشی به شکلی که در بافت سایر منسوجات دست بافت رایج است انجام و بدنبال آن عمل بافت آغاز می‌شود. هر دستگاه ترمه نیاز به یک گوشواره کش دارد که استاد کار در پشت دستگاه نشسته و گوشواره کش در بالای آن قرار می‌گیرد. در واقع کار استاد انتخاب و تعیین نخ‌های مخصوص جهت ایجاد نقش بر روی پارچه است. نقوشی که معمولا بر روی ترمه‌های ایرانی دیده می‌شود حاصل و نتیجه همکاری گوشواره کش با استاد است.

مطالعه و بررسی ترمه‌های موجود نشان دهنده این واقعیت است که بافت ترمه کار بسیار مشکل و طاقت فرسایی بوده است. بافت ترمه با دستگاه‌های سنتی نیاز به صرف وقت، دقت و مهارت فراوان دارد. به کمک این دستگاه می‌توان حدود 20 الی 25 سانتی متر ترمه مرغوب در طول روز ( معادل 8 ساعت کار مفید ) بافت ولی با استفاده از دستگاه ژاکارد که در حقیقت کار گوشواره کش در دستگاههای ساده بافندگی را انجام می‌دهد تولید کمی افزایش یافته و به حدود 100 سانتی متر در روز رسیده است .یکی از حساس‌ترین وظایف بافنده انتخاب رنگ و هماهنگی آن است.

مخمل بافی

مخمل نوعی پارچه کرکی است که از ابریشم، پنبه، کتان یا پشم بافته می‌شود. مخمل به علت دشواری ساخت و تولید، معمولا جزء پارچه‌های اشرافی و لوکس محسوب می‌شود؛ گرچه با پیشرفت فناوری روز، تولید آن هزینهٔ کمتری پیدا کرده‌است. صفت «مخملی» اشاره مستقیم به لطافت و نرمی این نوع پارچه دارد و منظور از آن «به نرمی مخمل» است.

مخمل برای دوخت لباس، روانداز تختخواب و نیز پردهٔ سالن‌های تئاتر استفاده می‌شود.روش تولید مخمل به این شکل است که دولایه پارچه با تارها و پودهای جداگانه با یک ماشین همزمان باهم بافته می‌شوند.فاصله این دو لایه می‌تواند حدود یک سانتیمتر باشد و نخ را با درگیر شدن بین دولایه پارچه‌ها به هم متصل می‌کند. سپس بلافاصله یک تیغ تیز نخ‌های خاب درگیر شده را میبرد در اینجا لایه‌های پارچه به وسیله نخ های خاب بریده شده و هر کدام از لایه‌ها به یک لایه پارچه مخمل جداگانه تبدیل می‌شوند.

این پارچه میتواند توسط سیستم‌های بافندگی تاری پودی (weaving ) و حلقوی (knitting ) تولید شود.

تاریخچه مخمل بافی آغاز پیدایش مخمل را می‌توان به قرون اولیه اسلامی نسبت داد. در دوران آل بویه و سلجوقی بعد از افت و رکود زری بافی، بافندگان کاشانی جهت تجلید کتاب آسمانی قرآن در صدد برآمدند تا پارچه‌ای با ارزش و در خور شان این کتاب اختراع نمایند تا بوسیله آن قرآن را جلد و محفوظ دارند و از آن زمان پارچه مخمل ایجاد گردید.

مخمل بافی از صنایع دستی و هنرهای ظریفی است که از دیر باز در کشور ما رواج بسیار داشته است . با اینکه تاریخ پیدایش زری بافی یطور دقیق معلوم نیست ولی آنچه از نوشته‌های پیشینیان و نظرات مورخان نتیجه گرفته می‌شود اینست که حدود 2000 سال قبل محصولات ابریشمی و بافندگی ایران در آسیا و اروپا اعتبار خاصی داشته و بهترین پارچه های زری و مخمل و انواع دیگر آن بدست هنرمندان با ذوق ایرانی بافته شده است . اگرچه بافندگی از صنایعی است که همیشه در ایران مقامی ارجمند داشته ولی بعضی از محققین معتقدند که از پاره‌ای جهات این صنعت در زمان سلجوقیان به منتهای درجه خود رسید.

در زمان صفویان مخمل نیز در کنار دیگر صنایع نساجی بیش از پیش شکوفا گردید و پیشرفتهای چشمگیری در نوع بافت و رنگ آمیزی و طرح و نقشه آن بوجود آمد. از آنجایی که پارچه مخمل دارای انواع مختلف بوده و به لحاظ طرح و نقشه بسیار متنوع می باشد، لذا با گسترش این هنر در جامعه از مخمل جهت لباس عروس، روتختی، سجاده، کت و عبا، پرده و رویه مبل و صندلی استفاده گردید. در زمان صفویه مخملهای منقوش بسیار با ارزش و گرانبهایی تولید گردید که بیشتر آنها بعنوان هدایای پادشاهان صفویه برای پادشاهان اروپا فرستاده می شد.

انتهای پیام/61