به گزارش سرویس تئاتر هنرآنلاین/
برای لذت بردن از اجرای یک شاهکار ادبی گاهی وقتها لازم است ذهنمان را پیش از ورود به سالن نمایش گرم کنیم. اگر خسته هستید و شب قبل به خوبی نخوابیدید، اگر میخواهید یکی دو ساعتی سرگرم شوید یا علاقهمند به تماشای نمایشهایی با بار دراماتیکی بالا هستید، اگر دوست دارید به دیدن اثری بروید که هیجان و امید را در دلتان زنده کند، به هیچوجه دیدن این نمایش را به شما توصیه نمیکنم. برای تماشای اجرایی درخور از یکی از سترگترین آثار ادبیات نمایشی قرن بیستم بهتر است با آمادگی ذهنی وارد سالن شوید. فضا فضای معناباختگی است. اینجا خبری از دکورهای باشکوه و لباسهای فاخر نیست. منتظر شنیدن کلمات قصار و دیالوگهای پرمغز و فیلسوفانه نباشید. اینجا دیالوگها بیسروته و تکراری است و شما درگیر وراجیهای بیپایان و بیمعنای شخصیتهای داستان میشوید. اینجا خبری از موسیقی نیست تا بر شکوه و جذابیت اثر نمایشی بیفزاید و روحتان را نوازش کند. نمایشی که به تماشایش آمدهاید، نه تنها سرگرمکننده و متعارف و مشتری پسند نیست، چه بسا غیرقابل درک، غیر قابل هضم، تحملناپذیر و تشویشآور است. داستانش آغاز و پایانی ندارد. آغازش چون پایان و پایانش چون آغاز است. شما با ورود به عرصهای که "بکت" در برابر چشمانتان میگشاید نه محرکی برای انگیزشهای عاطفی خود مییابید، نه با جهانبینی و نگاه مشخص و متمرکزی آشنا میشوید و نه به آرامش و تزکیهای دست مییابید؛ چه بسا آرامش اولیه خود را هم از دست میدهید. اینجا نه اثری از عشق و امید پیدا میکنید و نه معنایی برای زیستن!
به دنیای ابزود خوش آمدید!
ولادیمیر (پیمان معادی) و استراگون (رضا بهبودی) دو ولگرد بی خانمان هستند که غروبی در مکانی لخت از جادهای پرت، روی تلی خاک زیر یک درخت، آمدن فرد موهومی به نام "گودو" را انتظار میکشند. آمدن گودو برای این دو نویدبخش فردایی روشن است. فردایی که شکمشان سیر است و سقفی بالای سر دارند. گودو در واقع قرار است زندگی بهتری را برای "دی دی" و "گوگو" به ارمغان بیاورد. او معنای گمشده زندگی است. گودو همان کسی است که به قول فروغ فرخزاد "...سفره را میاندازد/ و نان را قسمت میکند/ و پپسی را قسمت میکند/ و شربت سیاه سرفه را قسمت میکند/ و نمره مریضخانه را قسمت میکند/ و چکمههای لاستیکی را قسمت میکند/ و سینمای فردین را قسمت میکند... کسی که مثل هیچکس نیست..."
گودو در شقاوت شب قرن یخی، در زمانه ظلمانی ستمکاری و نومیدی و فقر، که امثال ولادیمیر و استراگون و لاکی و پوتزو در آن دست و پا می زنند، معجزهگری است که باید طلایه دار روز باشد. او در این کج آیین قرن دیوانه که به قول اخوان "اندرآن با فضله موهوم مرغ دورپروازی/ چهار رکن هفت اقلیم زمین را در زمانی برمیآشوبند..." باید فاتح تاریخی دروازههای پایتخت هیچستان باشد.
ولادیمیر روشنفکری معقول و استراگون فردی غریزی با اطوارهای کودکانه است؛ اما آن دو مثل هم میاندیشند و عمل میکنند و هردو در جستوجوی بهانهای برای احساس زندهبودن هستند، و در این میانه لودگی و وراجی تنها چاره بیچارگی آنهاست و راهکار عملیشان انتظاری در عین بیعملی است:
استراگون: بیا هیچ کاری نکنیم، اینطوری خطرش کمتره. ولادیمیر: بذار منتظر بمونیم ببینیم اون چی میگه. استراگون: کی؟ ولادیمیر: گودو
اما نکته مهمی که بکت و ولادیمیر بر آن تاکید میورزند و شاید کلیدیترین نکته این اثر باشد، ایستادن بر آستانه انتظار، ادامه دادن آن و "ماندن سر این قرار" است. پرسیدن از کیستی و چیستی گودو بیهوده است. وضعیت اصلی ولادیمیر و استراگون- به عنوان نمایندگان بشریت- که در نام نمایشنامه بر آن تاکید شده، و اصلیترین کنش پنهان حضور آن دو در آن غروب و آن جاده پرت است، چیست جز انتظار؟! بنابراین در تحلیل و تفسیر نهایی از جهان متن "در انتظار گودو" گزاره اصلی میتواند این باشد: "من انتظار میکشم، پس هستم."
درباره ادبیات ابزورد (معناباخته)
اصطلاح ادبیات ابزورد یا معناباخته یا عبث برای دستهای از ادبیات نمایشی یا داستانی به کار میرود که به صورت مشترک به این معنا اشاره دارند که وضعیت انسان، به صورت ذاتی و پایهای، عبث، مهمل و معناباخته است. سرچشمه این نوع نگاه را میتوان در داستانهای "جیمز جویس" و "فرانتس کافکا" دید اما جریان امروزی آن را پس از جنگ جهانی دوم به مثابه عصیانی علیه باورها و ارزشهای اصلی فرهنگ و ادبیات سنتی میبینیم. تمایل به این دیدگاه در آثار نویسندگانی چون "سارتر" و "کامو" برجسته میشود؛ اینکه هر فرد موجودی تنهاست، که به صورتی مضحک به این جهان پرتاب شده. دنیا هیچ حقیقت، معنا یا ارزش ذاتیای ندارد. انسان موجودی است که از هیچ حرکت میکند، به سوی هیچ میرود و آنجا به پایان میرسد. انسان به عنوان یک وجود، هم در عذاب است و هم معناباخته. همانگونه که آلبرکامو در "اسطوره سیزیف" میگوید: " آدم خود را در جهانی که ناگهان از خیالات و روشنایی محروم شده، بیگانه میبیند؛ مثل تبعیدشدهای که دردهایش علاجی ندارند؛ چرا که از خاطراتش درباره وطن ازدست رفته، محروم است." یا "اوژن یونسکو" از نمایشنامهنویسان برجسته تئاتر ابزورد، میگوید: "وقتی آدم از ریشه دینی، لاهوتی و متعالیاش جدا میشود، سرگردان میماند، همه افعالش بدون مفهوم، معناباخته و بیثمر هستند." "سرشت رو به زوال مادیگرایی در جامعه سرمایهداری" و "تنهایی انسان" دو بن مایه اصلی آثار یونسکوست.
"ساموئل بکت" تاثیرگذارترین نویسنده این جنبش، یک ایرلندی است که در پاریس سکونت داشت و آثارش را به زبان فرانسه مینوشت و سپس به انگلیسی ترجمه میکرد. بکت نمایشنامه "در انتظار گودو" را 1953 منتشر و اجرا کرد که از او چهرهای جهانی ساخت. وی در 1969 برنده جایزه نوبل ادبیات شد ولی از شرکت در مراسم اهدای جایزه خودداری کرد. نمایشنامههای بکت خردستیزی بیمعنا و معناباختگی زندگی را در شکلهای نمایشی نشان میدهند.
انسان بودن به چه معناست؟ آموزه ابزوردیته انسان را در جهانی بی معنا فرض میگیرد، ولی راهی برای نجات انسانی که در این جهان زندگی میکند پیشنهاد نمیکند.
شخصیتهای بکت در جهان عمیقا تحریف شدهای زندگی میکنند که میکوشند آن را بر حسب یک سیستم ادراکی پایدار نظم ببخشند، اما در این راه شکست میخورند. تئاتر ابزورد شیوهای است برای رویارویی با دنیایی که مفهوم و مقصد خود را از دست داده است. چنین تئاتری به نمایش احساساتی همانند اضطراب، ناامیدی، احساس شکست حاصل از فقدان راه حل، اوهام و بیهدفی میپردازد.
"ژان پل سارتر" با نگاهی انتقادی به بکت درباره "در انتظار گودو" میگوید: "تنهایی، نومیدی، ابتذال، ارتباطناپذیری... همه اینها محصول تنهایی بورژوازی است، مهم نیست که گودو چه کسی میتواند باشد؛ مهم این است که نیامدن او به علت ضعف درونی قهرمانهاست. او به علت این گناه نمیتواند بیاید؛ زیرا آدمها چنیناند."
روایت غنیزاده از "در انتظار گودو"
رنگ سراسر سفید صحنه و لباس بازیگران گرچه به خوبی فضای پوچ، تهی، معناباخته و بیهیجان حاکم بر داستان را به تماشاگر القا میکند، اما طراحی صحنه و لباس و چهرهپردازی از انتقال حس انتظار و تشویش ناتوان است و حتی در برخی صحنهها، نورپردازی کار در ترکیب با سفیدی یکدست صحنه میتواند باعث خستگی چشم تماشاگر شود. شاید تلاش غنیزاده برای استفاده مشترک دو نمایش "ملکه زیبایی لن نین" و "در انتظار گودو" از فضای صحنه نمایش (که همزمان در سالن اصلی تئاتر شهر اجرا میشوند) کار را با محدودیت و ضعف مواجه کرده است. حضور دایرههای به کار رفته در صحنه و لباسها- کلاه، ماه، خورشید، درخت و سایه حاصل از آن روی دیوار- در کنار فرم محدب صحنه القاگر امتداد دایرهوار حوادث داستان در تئاتر معناباخته و جهان دورانی و تکرارشونده آن است. درواقع- برخلاف تئاتر سنتی که داستان خطی است- در تئاتر ابزورد، زمان، پیشرفت حوادث داستان و رابطه علت و معلولی به شکل دایره است که انتقال دهنده احساس پوچی یا به دام افتادن انسان در دوری باطل است.
نقش آفرینی چهار بازیگر اصلی نمایش (رضا بهبودی، پیمان معادی، علی سرابی و رامین سیاردشتی) درحد خوب و قابل قبول است، اما تاویل کارگردان از نحوه بازیگیری از آنها باعث ایجاد تناقضاتی با متن اصلی شده؛ به عنوان مثال پیچ و تابهای بیش از حد بدن پیمان معادی، شخصیت دلقکگونهای به ولادیمیر بخشیده است که در منافات با متن بکت قرار گرفته است.
یکی از ابزارهایی که در نمایشنامه "در انتظار گودو" میتواند سردی حاکم بر فضای داستان و کندی ضرباهنگ کار را بشکند و از ملالآوری اثر بکاهد موقعیتهای کمدی موجود در متن است که به نظر میرسد غنیزاده در استفاده بهینه از این موقعیتها کاملا موفق عمل نکرده است و زمان دو ساعت و نیم اجرا برای بسیاری از تماشاگران به شدت خسته کننده و ملالآور بوده و آنان را در پایان پرده نخست وادار به ترک سالن کرده است.
پایان پیام/
عاطفه بزرگنیا