سرویس تجسمی هنرآنلاین //
گزیدهنگری در انتخاب آثار جشنواره ششم هنرهای تجسمی فجر به آن معنا نیست که شاهد حضور آثاری با کیفیت و درخور یک جشنواره در تمامی بخشها و رشتههای آن بودهایم، چرا که در بیشتر بخشها کیفیت آثار به جشنوارۀ دورۀ پیش نزدیک بود، به جز بخش شگفتیساز آن که آثار نقاشی را در خود جای داده بود و با گزیدهنگری هیأت انتخاب این بخش، شاهد معجزهای درکیفیت آثار نقاشی بودیم. چون برای اولین بار طی شش دوره جشنواره تجسمی فجر، در این بخش آثاری در حد و اندازۀ یک جشنواره ارائه شده بود. براین اساس، نگاه به بخش رقابتی جشنوارۀ ششم هنرهای تجسمی فجر را از همین شاخۀ شگفتیساز یعنی "نقاشی" شروع میکنیم.
غالب آثار بخش نقاشی این دورۀ جشنواره از نظر کیفی قابل تأمل بودند، به طوری که نشانهها و ویژگیهای یک نمایشگاه کاملاً تخصصی نقاشی همچون دوسالانه را در خود داشتند. پیش از این آثاری با ویژگیهای نقاشیهای ارائه شده درجشنوارۀ فجر امسال را در نمایشگاههای گالریهای خصوصی بسیار دیده بودیم، اما برای اولین بار آثاری از این دست در نمایشگاه بزرگ دولتی "جشنوارۀ فجر" خودنمایی میکردند. آثار این بخش علاوه بر قوّت کار دست هنرمندان اغلب جوان آنها، بیانگر دیدگاه نو و هوشمندانۀ نسل جوانی بود که از در آشتی با جشنوارۀ فجر آمده بودند و آثار جسورانۀ خود را با طراحیها و رنگگذاریهای بیپروا و با زوایای بکر و کمتر دیده شده به این جشنواره راهی کرده بودند. البته به بیانی دیگر شاید درستتر باشد که بگوئیم جشنوارۀ ششم فجر با روی کار آمدن دولت تدبیر و امید، تدبیری نو در این بخش اندیشیده است تا با انتخاب موضوع "انسان معاصر" ـ برخلاف موضوع انقلابی بخش نقاشی جشنواره فجر سال گذشته با عنوان "ایثار و شهادت" ـ مشوق نقاشان جوان و مستعد برای حضور در جشنواره فجر و در صدد آشتی دادن آنها با جشن هنر انقلاب باشد.
استقبال نقاشان جوان از این دورۀ جشنوارۀ فجر نشان میدهد که انتخاب موضوعات شعاری برای جشن هنر انقلاب جذابیت چندانی برای جوانان ندارد و گویی هنوز آنان با موضوعاتی از این دست ارتباط قلبی و درونی برقرار نکردهاند.
هنرمندان جوان در بخش نقاشی، آثار خویش را با موضوع "انسان معاصر"، سبکبال، رها و فارغ از قید و بندهای مرسوم آفریدهاند چون سرنخ موضوع به زمانۀ حال باز میگردد؛ دورانی که خود آن را میگذرانند و با تمامی وجود و بیهیچ سیطرۀ شعاری، آن را درک و لمس میکنند. آنان در آثارشان لحظههای در حال از دست رفتن را به ثبت رساندهاند و در ترکیببندی آثارشان استاندارد معمول، اغلب برایشان بیاهمیت بوده است و به این ترتیب خواستهاند انسان معاصر را با دیدگاه معاصر خود به تصویر بکشند. آنها حتی ذهنیات و تصورات سیال و گذرا یشان را بیآنکه خود را در قید مفهوم به بند بکشند، به نقاشی درآوردهاند. در این بخش تنوع در نگاه و زوایای انتخابی، تکنیک، رنگها و موضوع به قدری زیاد است که بینندۀ این آثار به نظرش نمیآید که ۱۱۰ اثر نقاشی را بدون احساس یکنواختی در آنها و بدون احساس خستگی و دلزدگی و بلکه با حظ بصری به یکباره دیده است.
استقبال هنرمندان برای حضور در این بخش و به تبع آن بالا رفتن قدرت انتخاب هیأت داوران تنها دلیل ارائۀ آثار با کیفیت در بخش نقاشی نیست. دلایل دیگر را، یکی در ثابت ماندن دبیر بخش نقاشی طی دو دورۀ متوالی جشنواره فجر و دیگری در تیم قدرتمند، هماهنگ و در عین حال با دیدگاههای متفاوت هیأت داوران نقاشی میتوان جستجو کرد. "مرتضی اسدی" دبیر بخش نقاشی، علاوه بر اینکه خود نقاش توانایی است، آشنا با آثار و روحیات نسل جوان نیز هست و با مسئولیت دوباره در سمت دبیری جشنواره فجر به خوبی با فضای این جشنواره آشناست. هیأت داوران نیز شامل یعقوب عمامهپیچ، کاظم چلیپا، عبدالمجید حسینیراد، احمد وکیلی و مرتضی افشاری همگی از هنرمندان شناخته شدهای هستند که هریک علاوه بر فعالیتهای هنرمندانه و پژوهشی خویش با فضاهای آکادمیک و با نسل جوان دانشگاهها در ارتباطند و به جریان هنری معاصر نیز آگاهی و احاطه دارند و از این رو با اتفاقات تازه در آثار نسل جوان بیگانه نیستند.
در نمایشگاه بخش رقابتی امسال فجر که در مجموعۀ "صبا" برگزار شد، ۹۹۰ اثر انتخاب شده از نزدیک به ۲۰ هزار اثر ارسالی در رشتههای مجسمه، نقاشی، نگارگری، خوشنویسی، سرامیک هنری، پوستر، کاریکاتور، عکاسی و تصویرسازی به نمایش در آمده بودند. یعنی فقط یک بیستم آثار ارسالی با گزیدهنگری هیأت داوران به بخش نمایشگاهی جشنواره راه یافته است و این امر نشان از سختگیری بیش از پیش تیم داوری در جشنواره ششم فجر دارد. اما با وجود گزیده نگری هیات انتخاب آثار، اینکه آثارجشنوارۀ ششم به لحاظ کیفی در تمامی بخشها - به جز نقاشی- ارتقاء چندانی نسبت به دورۀ قبل نداشتند، بخاطر فقدان تنوع کیفی لازم در آثار ارسالی است که مانعی بزرگ برای گزینش آثار باکیفیت از سوی هیأت انتخاب بوده است.
در جشنواره امسال چهار بخش عکاسی، پوستر، کاریکاتور و تصویرسازی به صورت بینالمللی برگزار میشدند و داوران خارجی فقط در این چهار بخش در کنار داوران ایرانی به قضاوت آثار میپرداختند. در "بخش عکاسی" با وجود ارسال آثار خارجی و حضور داور خارجی، هیچ یک از عکسهای عکاسان خارجی حائز ویژگیهای لازم برای انتخاب شدن نبودند و فقط ۶۴ عکس ایرانی به نمایشگاه راه یافتند. البته بخش "کاریکاتور" به دلیل سوابق قابل تأملی چون تداوم در برگزاری و ارتباط با هنرمندان بزرگ و مطرح جهان، از سالها پیش همچنان بخش قابل اعتنای جشنواره فجربه لحاظ کیفیت باقی مانده است. این بخش در میان بخشهای مختلف جشنواره، به لحاظ کیفیت آثار و شرکت هنرمندان خارجی در آن همچون دورههای پیشین جشنواره همچنان یکهتاز است.
بخش "تصویرسازی" هم با وجودی که برای اولین بار به صورت بین المللی برگزار میشد و با وجود بین المللی بودن این بخش، تعداد آثار خارجی کمی به نمایشگاه راه یافته بود اما به دلیل ارتباط تصویرگران ایرانی با هنرمندان خارجی و شرکت مداوم آنها در مسابقات و جشنوارههای خارج از کشور، آثار در این بخش، از کیفیت درخور و قابل تأملی برخوردار بودند.
گزیدهنگری هیأت انتخاب آثار در بخشهای "مجسمه" و "سرامیک هنری" امتیازی را به این دورۀ جشنواره بخشیده است چرا که با وجود تعدد آثار ارسالی در این دو بخش ـ که ۲۹۵ اثر ارسالی سرامیک هنری و ۳۲۶ اثر ارسالی مجسمه را شامل میشود ـ فقط ۳۵ اثر سرامیک هنری و ۳۰ اثر مجسمه به بخش نمایشگاهی راه یافته بودند و همین وسواس در گزینش، از ورود انبوه آثار خام تجربی و دانشجویی به جشنواره جلوگیری کرده و این دو بخش را در حد متوسط سرپا نگه داشته بود. اما نکتهای که اشاره به آن در اینجا مهم مینماید این است که، مرز بسیار باریک و مخدوشی آثار این دو بخش را به زحمت از هم جدا و متمایزمیکند. آثار ارائه شده در این دو بخش، هر دو به صورت حجم وگاه مفهومی ارائه شدهاند و در این جشنواره که عنوان هنرهای تجسمی را یدک میکشد، مادۀ به کار رفته در این آثارهنری نمیتواند چندان مهم و قابل توجه و بررسی به نظر برسد و آنچه مهم است، حجم ساخته شده است. حال این حجمها به وسیله فلز، سرامیک، نخهای کاموایی یا چوب و... ساخته شده باشند، چه اهمیت دارد؟! این در حالی است که ما در بخش مجسمه شاهد انواع حجمهای ساخته شده با مواد مختلف و متفاوت هستیم، به غیر از سفال و سرامیک. چرا اینطور است؟! چون در کنار بخش "مجسمه"، بخش غیرضروری دیگری به نام "سرامیک هنری" در نظر گرفته شده که تمامی آثار حجمی آن فقط با مادۀ خاک وسفال ساخته شدهاند، در حالیکه میتوانست این بخش جزئی از بخش مجسمه قرار بگیرد. امروزه بسیاری از هنرمندان معاصر ما با استفاده از متریال سفال اقدام به ساخت حجمهای هنری مدرن میکنند و چون این حجمها پس از ساخته شدن به دلیل ماهیت غیرکاربردیشان، هنری هستند پس باید در بخش "مجسمه" جای بگیرند تا در بخشی به نام "سرامیک هنری". با این توضیح، پیشنهاد میشود در جشنوارههای بعدی فجر بخش "سرامیک هنری" حذف شده و آثار سرامیکی در بخش مجسمه پذیرفته و داوری شوند تا به این وسیله هم به بُعد هنری این حجمهای سفالین بیشتر از قبل توجه شود و هم اینکه این آثار در کنار دیگر حجمها مورد قضاوت قرار گیرند.
در بخش "پوستر" نیز آنچه به چشم میخورد، سادگی یکسان و یکنواخت بیشتر پوسترها به لحاظ ساختاری و ترکیببندی بود و کمتر اثری از تنوع دیداری و بصری در آنها دیده میشد. گویی که با یک نمایشگاه گروهی، تشکیل شده از هنرمندانی همفکر و همتکنیک در بیان مواجه هستیم و به نظر میرسد یک تفکر غالب و قدرتمند در میان هیأت داوران در انتخاب این آثار یکنواخت اعمال قدرت کرده است.
اما شاید قابل نقدترین بخشها در ششمین جشنواره تجسمی فجر، بخشهای "نگارگری" و "خوشنویسی" باشد. اولین انتقاد به تعدد بیش از پیش آثار در این دو بخش است و گویی هیأت داوران این دو بخش در جزیرهای دورافتاده از گروه داوری گزیده نگر دیگر بخشها به گزینش پرداختهاند. آثار متعدد این دو بخش شاید به استادی نوشته شده یا کشیده شده باشند اما اغلب فاقد ویژگی مهمتر "خلاقیت هنرمندانه" بودند؛ ویژگی که برای حضور در نمایشگاه یک جشنواره لازم و ضروری مینماید. با حذف نوآوری و خلاقیت از آثار جشنوارهای، این آثار هر چقدر هم استادانه باشند، در کنار یکدیگر یکنواخت به نظر خواهند رسید و چشمها را به سوی خود نخواهند کشید. در جشنواره هنرهای تجسمی که با آثار بسیار در بخشهای مختلف مواجهیم، باید رمق دیداری مخاطب در نظر گرفته شود و آثار انتخابی باید ویژگیهای منحصر بفرد و چشمگیر داشته و بهترینها انتخاب شده، روی دیوار بیایند. آثار متعدد این دو بخش که رشتههای خوشنویسی (در چهار گرایش)، نگارگری، تذهیب و گل و مرغ را شامل میشدند، به دلیل فقدان خلاقیت فردی منطبق با هنر معاصر در بیشتر آثار، چشم را به سوی خود نمیکشند یا اگر میکشند، نگه نمیدارند و بیشتر باعث خستگی بیننده به جای شعف او از دیدن این آثار میشوند.
انتهای پیام/
مریم نظری